Sei eskutara — Iztueta anaiek eta Aritz Vietesek —egindako lana da Kontua eta zikina (2025) eleberri grafikoa. XX. mende hasieran Beizaman gertatutako hilketa bat du istorioak oinarrian. Ama-alaba batzuen argitu gabeko benetako gertakari hartatik abiatuta, nobela grafiko beltz honetan garai hartan neskame izandako emakume bat, Rosarito, eta haren alaba dira protagonistak. 70eko hamarkadan, Donostian kokatua da hari narratibo nagusia eta hilketa haren kontakizunaren transmisioan eraikia da kontakizuna. Atzera-aurrera egiten du istorioak, lehenagoko eta orduko pasarteak tartekatuz. Analepsi horietako batean protagonistak 1937an Itxarkundia batailoiarekin batera egindako ibilaldi bat ekartzen du gogora eta horretan dela Gernikako bonbardaketara egiten dio salto oroimenak. Rosaritok herrian bertan bizi izan ez zuen gertakaria dela dirudi, baina biziraundako lekukoen gogoan bezain bizi du hark ere 1937ko apirilaren 26ko eguna.

Oroitzapen horren erakusgarri da 80. orrialdeko irudia, egunkarietako hitzez gain, beste inolako testurik ez duena. Irudiak gertakari historikoa eta dimentsio alegorikoa uztartzen ditu. Herriaren suntsiketa agerikoa da, etxeak sutan ageri dira, kea nonahi eta hildakorik ere bai lurrean. Sarraskiaren lekuko diren herritarrak izuturik eta oihuka irudikatuak dira. Binetaren behealdean bonbardaketaren biharamuneko Euzkadi egunkariaren azalaren marrazkia, baina haren eduki berak agertzen dituena: azpi-izenburua bere horretan— «Como si se tratara de simbolizar la victoria del amor sobre el odio, en la villa foral aparecen intactas la Casa de Juntas y el Arbol de la Libertad» — eta azalaren erdiko argazkian Gernikako arbolaren irudia, zutik. Gertakari historikoekin batera baina badira ere Picassoren koadroari egindako keinuak. Haren lanaren hiru elementu nagusi ekarri ditu Vietesek irudi honetara: zaldia, ama, haurra besoetan hilik duela, eta kriseilua. Era horretan irudian elkarrizketan jartzen dira Gernikaren dimentsio historikoa eta alegorikoa.

Kontakizunaren haria berreskuratzen du berehala Rosaritok eta komikian ez da gero Gernikaren inguruko beste aipamenik.

Nola aipatu: Arrastoa, Ane (2026). “Ibai eta Eneko Iztueta Azurmendi eta Aritz Vieites Ezeizabarrenaren Kontua eta zikinari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Izenbururik gabeko marrazki digital honetan, atzera gaurkotu eta antzaldatu du Maitane Azurmendik (1978-) bere ibilbide artistikoaren muinean dagoen Pablo Picassoren Gernika (1937) «artelan-ikono bizia» (Robles, 2025, 309. or.). Leporaino betetako erakusketa areto bat iradokitzen duen hondo zurian —litekeena da MNCARSekoa izatea— agertzen da mihisea, tartean dagoen jende tropela dela medio, erdi estalita. Bisitarien buruen artetik, artelanaren goialdeko zatia soilik azaltzen da, beraz: pietatea osatzen duen ama zurztu berriaren, zezen/minotauroaren, zaldiaren, kinke eramailearen eta orans eran besoak altxata erretzen edo laguntza eske ari den figuraren buruak, hortik gorako elementu arkitektonikoak eta eguzki-lanpara. Nolanahi ere, mihisearen tamaina erraldoia dela eta (349,3 x 776,6 cm) —hartzaileak gehienez ere zaldiaren bularraldera-edo irits daitezke—, aurrean jendea pilatuagatik nekez estal daiteke irudia osorik. Koloreei dagokionez, artistak zuri-beltzezko eta grisezko erregistroari eutsiagatik, ez dator jatorrizkoarekin bat, beste konbinaketa batzuekin jokatzen du. Marrazkiaren lehenengo eta tarteko planoetan, perspektiban eta bizkarrez agertzen da jendetza; beltzez margotuta daude eta siluetak baino ez dituzte markatuta, trazu gris eta zuriekin. Litekeena da marrazki digitalaren oinarrian errotuladore eta akuarelaz egindako bozetoa egotea, artistak teknika horiek antzeratzen ditu behintzat. Lehen planoko jende ilara, adibidez, —esan bezala, bizkarrez errepresentatutako figurak— gerrirainokoak baino ez dira eta akabera irregular horrek errotuladorez egindakoa dirudi. Horrez gain, bada deigarria den ezaugarri bat: argiaren iturburua —marrazkian agertzen ez den erakusketa aretoko argiztapena baino— koadroa bera dela dirudi; areago, itxura batera sorginduta daude artelanaren argipean, guztiek baitaukate postura hieratikoa. Bestela esanda, jatorrizko artelanaren sakralizazioa iradokitzen du, berez marrazkian zehazten ez bada ere —esan bezala, zuria eta zehaztugabea da hondoa—, museo-instituzioari dagozkion espazioekin erlaziona daitekeena. Horren haritik, esanguratsua da, halaber, koadroari begira daudenen jarrerak ez duela egun —artelanen kontserbazio neurriak gorabehera— museoak bisitatzen dituztenen artean nagusitu ohi denaren antzik: ez dituzte besoak altxata eta ez dira artelanari mugikorreko pantailatik begira ari.

Rocio Roblesek laburbildu modura, paradoxikoki, ikono eta irudi esanahitsu mailan, 1937tik baina, batez ere, 1967tik (Art Worker’s Coalitionek, Vietnamgo gerraren testuinguruan, mihisea MoMAtik erretiratzeko eskatu zutenetik) aurrera, Gernika protesta kartel gisa astindu eta mundu osoko hormetan pintatu izan da (eta artean pintatzen da) sarraski guztien aurka. Bat-batera, baina, museo-instituzioetatik (bai MoMA, bai Cason del Buen Retiro, bai Reina Sofiatik) Gernikaren aura elikatu izan da, erakusketa eremua sakralizatu eta hartzaileengandik distantzia jakin batera aurkeztu izan denez gero (2019, 122. or.).

Artelana ikusteko sakatu hemen.

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Robles Tardío, R. (2019). Informe Guernica. Sobre el lienzo de Picasso y su imagen. Ediciones asimétricas.

Robles Tardío, R. (2025). Índices e iconografía política en el traslado de Guernica: del Casón del Buen Retiro al Museo Reina Sofía, julio del 1992. Arte, Individuo y Sociedad, 37(2), 307-315. https://doi.org/10.5209/aris.98610

Nola aipatu: Iruretagoiena, Leire (2026). “Maitane Azurmendiren izenbururik gabeko artelanari (II) buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Egurnika izeneko aribideko ekimenaren helburua, hamabi urteren buruan, gaztaina egurrean jatorrizko Gernika (1937) koadroaren dimentsio erraldoiei eutsiko dien (7,76 metro zabal, 3,50 metro luze) erreprodukzioa taillatzea da. Nolanahi ere, 2021ean Euskal Gozogileek sortutako txokolatezko Gernikaren fitxan ikusi bezala, abiapuntua erreplika izanagatik, bistan da, materiala eta teknika direla medio, jatorrizkoak ez dituen bestelako ezaugarri batzuk izango dituela artelan berriak; kasu honetan, erliebeei dagozkienak —irtenguneak, sakonuneak, egurraren testurak, kolore paleta, argia zirrikituetatik sartzean sortzen diren argi-ilunak eta abar—. Hitz batez, irudi bidimentsionala den mihise gaineko olio-pintura hiru dimentsioko egurrezko pieza eskultorikoa bilakatuko da. Lantaldekoek eurek Gernikaren eguneraketa honen giltzarritzat jotzen dute ukimena edo ukigarritasuna. Egurnika egitasmoa Azpeitiko Arte eta Diseinu Ikastegikoek jarri dute martxan —2025ko abenduan— eta 2037rako, alegia Gernikako izu bonbardaketaren 100. urteurrenerako, bukatzeko asmoa dute. Azpeitiko eskolako irakasle eta (adin guztietako) ikasleek ez ezik, Euskal Herri mailako tailugileak batu eta herritarren parte-hartzea ere sustatu nahi dituen —tailer, erakusketa, bisita gidatu eta abarren bidez— ekimen zabala da Egurnika; egurrezko Gernika, hasi eta buka, askoren artean zizelkatuko dute, beraz. Aribideko artelanaren oinarrian, memoria historikoaren lanketaz gain, besteak beste artistautzari berari egindako omenaldia azpimarratu dute ekimenaren aurkezpenetan. Oraingoz, Azpeitiako Udalak utzitako lokal batean arituko dira lanean.

Pablo Picassoren Gernikaren enegarren gaurkotze honek, —fitxa hau 2025ean idazten ari garenez gero,— etorkizunean mamituko denak, gainera, agerian uzten du «artelan-irudi bizia» izateari eusten diola (Robles, 2025, 309. or.). Horrez gain, esanguratsua da azken emaitzara iritsi arteko sormen prozesuak hartuko duen garrantzia; litekeena da azken emaitza bera baino bidean egindako lan hori guztia hartzea artelanaren osagaitzat eta, Egurnika, hortaz,egurrezko erliebe bakan bat baino, artelan multzo bat izango da (ez bakarrik eskultorikoa). Zentzu horretan, jatorrizko Gernikaren eta eguneraketa proposamen honen artean nabarmenagoak izan daitezkeen beste lotura batzuez gain, aipatzekoa da, hala nola: mihise-irudiaren jendaurreko lehen aurkezpenak ere, hein batean, estudioan bertan hasi zirela; Picasso aldi berean aritu zela eskala txikian eta handian lanean eta multzo beraren partetzat jotzen zituela bai enkarguzko mihisea bai hari lotutako lanak (guztira 59 inguru); Dora Maarri 1937ko udan argitaratuko zuten Cahiers D’Art aldizkariko ale berezirako eskatu zioten erreportaje fotografikoa medio (Maarrek ez zuena, gainera, mihisearen sormen prozesura mugatu)  «gerra-koadroa» Parisko Nazioarteko Erakusketan kokatu aurretik jada artelan iruzkindua zela; eta Maarrek aribideko mihiseari egindako azken argazkia posta txarteletan erreproduzituta ere zabaldu zutela pabiloian (Robles, 2019, 18.-20. or.).

Ekimenaren berri ematen duen webgune ofiziala; bertan daude jasota aipatutako irudiak: https://www.egurnika.org/

Erreferentzia bibliografikoak:

Egurnika ekimenaren webgune ofiziala: https://www.egurnika.org/ (Azken kontsulta: 2025eko abendua).

Robles Tardío, R. (2019). Informe Guernica. Sobre el lienzo de Picasso y su imagen. Ediciones asimétricas.

Uranga, N. eta Olarzabal, M. (2025eko abenduaren 12a) https://azpeitiaguka.eus/azpeitia/1765474860247-gaztaina-egurrean-eta-tamaina-errealean-gernika-margolanaren-irudikapena-sortuko-dute-taillatuta-azpeitiko-arte-eta-diseinu-ikastegikoek-2037rakoabiatu-dute-gernika-egurrean-egiteko-hamabi-urteko-lana (Azken kontsulta: 2025eko abendua). Robles Tardío, R. (2025). Índices e iconografía política en el traslado de Guernica: del Casón del Buen Retiro al Museo Reina Sofía, julio del 1992. Arte, Individuo y Sociedad, 37(2), 307-315. https://doi.org/10.5209/aris.98610

Nola aipatu: Iruretagoiena, Leire (2025). “Egurnika taldearen Egurnika, egurrezko Gernikari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Amaia Iturbideren Profilak (Mugetan barrena) liburuko “Zeruaren eta lurraren arteko mugetan (ebazpen paraleloa)” (35) poeman, erreferentzia egiten zaie 1936ko Gerra Zibilean “geometria hiltzailez espazioak puskatzen eta bortizki takigrafiatzen” zituzten hegazkin bonbaketariei. Jendea zerura begira irudikatzen da, izu-ikaraz.

Kontrastea egiten da 2019an hobietara begira jartzen direnekin, “1936ko gudak utzitako gorpuzkiak” irakurri nahian. Metafora indartsu batekin amaitzen da poema, “lurra lehor takigrafiatutako orri” gisa agertuz, “ehortzitako oroimen eta isiltasunetik azaleratua”.

Gerrako bonbek utzitako markak isilarazitako oroimenekin eta ahotsekin lotzen dira beraz, eta horiek azaleratzeko borondate kolektiboa irudikatzen.

Nola aipatu: Arroita, Izaro (2025). “Amaia Iturbideren «Zeruaren eta lurraren arteko mugetan (ebazpen paraleloa)» poemari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Maurizia. Biziminaren hotsa (2025, Ikastolen elkartea) komikiak Maurizia Aldeiturriaga (1904-1988) panderojole bizkaitarraren bizialdia du oinarri eta, horrekin batera, baita Benantzio Bernaola “Karakol” (1903-1978) trikitilariarena ere. Izan ere, hasiera batean bikote bezala plazetan trikitilari aritu ostean, ondotik ezkondu egin ziren.

Komikiak Mauriziaren mitoan sakondu baino, bere bizitzako une esanguratsuenak biltzen ditu: hala nola, gaztaroko gerrateko pasarteak, gizonezkoak nagusi ziren musikaren esparruan aurrera egin izana, senarraren heriotzaren osteko gainbehera, eta Leon Bilbao albokari eta Fasio Arandia trikitilariarekin plazetan berriro hasi zenekoa.

Bestalde, kontakizunaren haria ez da kronologikoa, analepsiz jositako Mauriziaren eta Benantzioren memoria txatalek osatzen baitute istorioa.

Hori horrela, komikia Gerra Zibileko eszenekin abiatzen da. Lehenengo binetan, hegazkinen eta bonben zeruko irudiak nagusitzen dira, infernu baten gisa erretzen ari den herri oso baten gainean. Ondotik, miliziano eta nazionalen arteko gerrako eszena dator eta, aldiz, hirugarren binetan txakur bat ageri da, herri suntsitu bateko hondakinen artean usnaka. Lehen orrialdeko azken binetan gerratik ihesean doazen gizon-emakumeak irudikatzen dira.

Girotze-eszena bezala ulertu behar da lehen orrialdea; izan ere, jarraian Benantzioren ihes saiakera, atxilotzea eta espetxealdia kontatzen baitira: hiru urtez egon zen preso Bernaola eta komikian atxiloaldia, fusilamenduak eta etsipena nagusitzen dira, Bernaolaren koplekin batera: “Ai hau bizitza iluna, / gerrak ekarri diguna, / negar da negar dago / nire bihotz biguna, / hiltzerik nahi ez baina, / hau biziezina…”.

Edonola ere, lehen orrialdeko girotze eszena horretan ageri da Gernikako bonbardaketaren irudikapena. Esan bezala, lehen binetan herri oso bonbardatzen duten hegazkinak eta bonbak ageri dira eta Gernikari erreferentzia zuzen edo espliziturik egiten ez zaionez, bonbardaturiko beste euskal herriren bat ere izan zitekeen. Alabaina, hirugarren binetan suntsituriko herria eta bertako hondakinak erakusten dira, txakur bat ere ageri dela, eta bineta horren irudikapenak zuzenean garamatza Gernikako bonbardaketen osteko hondakinen iruditegira. Izan ere, pentsa daiteke Garluk ilustratzaileak bineta hori marrazteko orduan suntsituriko Gernikako irudiak izan zituela oinarri. Horrela, ez da zaila, eta ariketa polita da, suntsituriko Gernikako artxiboetako zuri-beltzeko argazkien artean hirugarren binetako irudiaren oinarria den argazkia aurkitzea. Era berean, argazki horien artean bada beste bat, non txakur bat ageri den Gernikako hondakinen artean. Beraz, ondorioztatu daiteke Garlukek hirugarren binetan Gernika suntsituaren komiki bidezko irudikapena egiten duela, artxiboko zenbait argazkiren osagaiak nahastuz; eta aldi berean, horrek garamatza ebaztera lehen binetako bonbardaketa Gernikakoaren irudikapena dela.  

Nola aipatu: Ayerbe-Sudupe, Mikel (2025). “Garbiñe Ubeda eta Garluken Maurizia. Biziminaren hotsari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea. 

Saiakera liburu honetan Franck Dolosor kazetariak sakonki aztertzen ditu Gernika Batailoiaren testuingurua, sorrera, eta ibilerak. Gernika Bataloia Bigarren Mundu Gerran Frantziako hego-ekialdean borrokan aritu zen Eusko Gudarostearen batailoi bat izan zen. Eusko Jaurlaritzak antolatu zuen Jose Antonio Agirrek bultzatuta eta Kepa Ordoki komandantea izan zuen buru. Liburuko sarreran zehaztu bezala: “Gernika ez da bakarrik 1937ko apirilaren hogeita seian faxistek egin zuten bonbardaketa krudel, anker eta gaiztoa. Ez da soilik Bizkaiko herri martirioan egon behar luken Picassok margotutako salaketa. Ez da bakarrik Euskadiren askatasunaren sinboloaren suntsitzea, Europako lehen biktima, eta Munduko Bigarren Gerlaren entsegu orokorra […] Zortzi urte geroago, 1945ean, amerikarrek eta errusiarrek Berlin inguratzen zuten Reich-a erorarazteko eta denbora berean okupatzaile naziengandik Frantzia osoki askatzen laguntza ematen agertu zen Gernika. Gernika Batailoia, Jose Antonio Agirre lehendakariaren ametsa” (Dolosor, 2025: 13).

Gernika batailoiaren izena garrantzitsua izanik, kontuan hartu behar da 1945eko apirilean naizen aurkako Pointe de Graveko guda hasi aitzin Kepa Ordoki buruzagiaren hitzak ere: “Ez ezazuela ahantzi Gernika eta Durango bonbardatu zituzten aleman berak direla hauek. Gora Euzkadi askatua!” (Dolosor, 2025: 64).

Horrenbestez, liburuan Gernika Batailoiaren historia xeheki biltzeaz bat, batailoiko gudarien inguruko informazioa eta lekukotasun zuzenak ere eskaintzen direla nabarmendu behar da, historiako gertakizunak bizi izan zituzten protagonisten bizipenekin uztartuz, hain zuzen. Era berean, amaieran Gernika Batailoiko gudarien izen-abizenak eta herria zerrendatzen dira eta, ondotik, argazki galeria eskaintzen da. 

Nola aipatu: Ayerbe-Sudupe, Mikel (2025). “Franck Dolosor Haltzaren Gernika Batailoia. Askatasunaren ametsari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Gernikak. Begiradak hainbat artistaren artean egindako proiektu anitza da, diziplina askotako lanak uztartzen dituena. Fitxa honetan, erakusketa aipatuko dugu alde batetik, eta erakusketaren harira antolatutako bertso saioa beste alde batetik.

Gasteizko Izaskun Arrue Kulturgunean (IAK) antolatu dira biak ala biak. Kulturguneari dagokionez, honela deskribatzen dute haien burua webgunean bertan: “Kulturaren bidez euskararen normalizazioan eragin nahi duen proiektua da Izaskun Arrue Kulturgunea (IAK). Bere funtzio guztietan euskara erabiltzeko topagune kulturala izan nahi du, eta, gainera, plurala, parte-hartzailea eta sortzailea” (IAK). Sortu berria da kulturgunea, eta berritasun horretatik mintzo dira: “Izaskun Arrue Kulturgune (IAK) berri honen proiektua Oihaneder Euskararen Etxearen erreleboa hartzeko jaio da. Kultura-ekipamendu bat izatetik harago, kultura-proiektu integrala izateko bokazioa du, kulturaren kate osoa (sormena, ekoizpena, taularatzea/erakustea, komunikazioa…) landu, eta Gasteizko kultura-dinamika suspertzeko gogoa, euskaratik eta euskaraz.” (IAK)

Euskara erdigunean jarriz antolatzen dituzte hainbat ekimen Gasteizen bertan. Horren adibide dira fitxa honetarako erabiliko ditugun erakusketa eta bertso saioa. Gernikak. Begiradak erakusketa 2025ean jarri dute martxan:

“Martxoaren 4tik 27ra IAKn erakusgai dagoen Gernikak. Begiradak erakusketak Picassoren obra unibertsala zatikatu, berrinterpretatu eta oraingo testuinguruan kokatu du, orduko lekukotasunak berreskuratuz eta egun euskal kulturan erreferentzialak diren Nerea Ibarzabal Salegi, Eñaut Elorrieta Larruzea, Castillo Suarez Garcia, Patxi Ibarzabal Ansola, Maite Aristegi Larrañaga, Amets Arzallus Antia, Onintza Enbeita Maguregi eta Martxelo Otamendi Egiguren ekarpenen laguntzaz. Bertso-saio honetan, erakusketaren parte izan diren bertsolariak izango ditugu gurean, Xanti Arrietak eginiko lanei hitzak korapilatzen.  Gernikak. Begiradak erakusketa Xanti Arrietak teknika eta material desberdinak -eskultura, pintura, argazkigintza, zeramika, esmaltea, zura…- erabiltzen dituen artista bergararrak sortu ditu.  Txema Ramirez de la Piscina ibilbide luzea duen kazetari, idazle eta ikerlaria da; aspaldi gasteiztartu zen komunikazio irakasle Ibartarra da eta hainbat kolaboratzaile lanak egin ditu.” (IAK)

Hasteko eta behin, elkarrekin lotuta ulertu behar dira bi jarduerak, izenburuak berak dioen bezala “Begiradak” ditu helburu, ikuspuntu eta garai desberdinetatik heldu nahi dio Gernikari. Xanti Arrieta da erakusketaren egilea, katalogoan irakur daitekeenez “Xanti Arrieta (1959) artista bergararra da, eta hainbat teknika eta material uztartzen ditu: eskultura, pintura, zeramika, argazkigintza eta zura, besteak beste” (erakusketako katalogoa).

Begirada desberdinek osatzen dute erakusketa, baina diziplinarteko lan bat da: Arrietak eskultura edota zeramikaz ematen digu bere begirada, baina idazle edota bertsolariek ere hartu dute parte erakusketan. Testuen koordinazioan eta erakusketaren antolaketan aritu da Txema Ramirez de la Piscina “Kazetaria, idazlea, Berriako kolaboratzailea, ikertzailea eta komunikazio irakasle ohia UPV/EHUn” (erakusketako katalogoa).

Katalogora joko dugu orain, Arrietak gainontzeko artistekin elkarlanean sortutako lanak aztertzeko. Horretarako, katalogoan zehar lan asko badaude ere, horietako bat aukeratu dugu fitxa honetarako.

Amets Arzallus bertsolariaren hitzak ageri zaizkigu eta Arrietak horrekin sortutako lana. Askotan entzun dugu Arzallus Gernikako bonbardaketari kantuan, adibidez datu-basean aztertuta dagoen “Hegazti batzuk zeozer jaurtiz” bertso sorta (Arzallus, 2019).

Erakusketa honetarako sortutako bertsoaren neurria hamarreko handia edo bost puntuko handia da, hau da, hamar bertso-lerro edo zortzi puntu ditu. Neurri handia da, bertso-lerro bakoitiek hamar silaba behar dituzte eta bikoitiek zortzi silaba eta errima. Lurraren pean sar nindaiteke doinua dela adierazten da katalogoan bertan eta izenburu horrekin ageri zaigu BDBn (Bertsolaritzaren datu-basea). Informazio gehiago ere biltzen ditu BDBk, esaterako, amodiozko doinua dela, Urepelen Aita Donostiak jasotakoa. Gainera, “Doinu bikain hau musikari askok harmonizatu du, besteak beste Pablo Sorozabalek Gernika izeneko bere euskal hileta martxa osatuz” (BDB). Garbi dago ez dela kasualitatea izan Arzallusek 2019ko bertso sortarako doinu hau erabakitzea eta erakusketa honetarako berbera hautatzea.

Ohikoena izaten ez den arren, bertso honek izenburua darama: “Bizigai”. Hitz hori da bertsoa ixteko Arzallusek erabiltzen duena, eta, era berean, bertsoaren ideia nagusia biltzen duena ere bai. Gernikako bonbardaketari erreferentzia egiteaz gainera, “beste Gernikei” ere egiten die erreferentzia azken bertso-lerroetan Arzallusek: “beharrezkoak dira Gernika, / Gaza, Mariupol ta Tigray, / hildako asko izan daitezen / gutxi batzuen bizigai (7-10 bertso-lerroak). Hasiera ere azpimarratzekoa da: “Munduak armak ekoizten ditu, / Euskal Herriak ere bai,” (1-2 bertso-lerroak) eta horrela jarraitzen du: “merkatuaren logikak dauka / ingurua odolez blai,” (5-6 bertso-lerroak). Gernikako bonbardaketa garai eta leku desberdinetara eramateaz gain, merkatuaren logika eta armagintza seinalatzen ditu, ideia aldi berean Euskal Herrira ere ekarriz, hemen ere ekoizten baitira armak. Gernikako bonbardaketaren errepresentazio historikoa genuke alde batetik (Retolaza, 2009), baina irakurketa identitarioa ere gehitzen dio, garbi utziz “ingurua odolez blai” (6. bertso-lerroa) geratzen dela munduko txoko desberdinetan eta merkatuaren logikaren mesedetan, eta era berean ulertu zein sentitu behar ditugula denak. “Gernika, biztanleria zibilaren aurkako erasoaren alegoria gisa” (Cueto, 2017: 19) ulertu behar dugu, baina baita oroimen-gune (lieux de mémoire) gisa ere (Nora 1989). Dena den, begirada zabaldu eta “Beste Gernikak” duten lekua azpimarratzea du helburu bertsoak.

Bertsoarekin batera, Arrietak bere esparrutik heltzen dio ideia horri (fitxaren amaieran dago txertatuta bertsoarekin batera aurkeztutako lana). “Baina, Gernikaz gain, badira laztura, beldurra, heriotza eta basakeria islatzen dituzten toki gehiago ere. «Ukrainako gerra hasi zenean, telebistako irudiak ikustean neure buruari galdetu nion: Zenbat Gernika, zenbat Hiroshima, zenbat Gaza jasateko prest gaude?». Galdera horretatik tiraka, Pablo Picassoren obra berrinterpretatuz eta oraingo testuingurura ekarriz ondu du erakusketa Arrietak.” (Begiristain, 2025).

Horretarako, Picassoren koadroko zati ezagunetako bat hartzen du, bonbilaren irudia, koadroari argia ematen diona, eta inguruan hainbat hiriren izenak irakur ditzakegu, hala nola Otxandio, Donostia, Legutio, Bilbo, Irun… lehenengo lerroan, baina baita urrunagoko beste batzuk ere: Granollers, Figueras, Varsovia, Beirut, Dubrovnik, Kiev eta, azkenik, Gaza. Argazki bat ere ageri da bertsoaren albo batean: bi haur ikus ditzakegu eraikin bateko atean zerura begira. Bonbardaketetan babesteko eraikina da agian, baina biak daude kanpoaldean eta gorantz begira. Argazkiaren oinean hau ageri da: “Granollers 1938”, urte hartako bonbardaketari erreferentzia eginez.

Garbi dago bai bertsoak eta baita artelanak ere mezu berbera dutela helburu. Arrietaren hitzekin laburtuz: “Guk ezagutzen dugun Gernika horren atzean, beste hamarnaka, ehunka Gernika daude. Horietako asko, odoltsuagoak eta bortitzagoak.” (Arrieta apud Begiristain, 2025)

Erakusketaren katalogoan aurki daitezkeen lanetatik bat da deskribatutakoa. Dena den, beste askok osatzen dute bere osotasunean Gasteizko IAK-k eskainitako erakusketa. Guztira “euskal kulturan erreferente diren hamar pertsonaren «begiradak» bilduta osatu du erakusketa Arrietak. Hala nola Nerea Ibarzabal, Eñaut Elorrieta, Castillo Suarez, Patxi Ibarzabal, Maite Aristegi, Amets Arzallus, Onintza Enbeita eta Martxelo Otamendirenak. Haiek idatzitako testuak, bertsoak eta poemak irakur daitezke artelanak ikusteaz batera” (Begiristain, 2025).

Proiektua borobiltzeko eta haren zabalkunderako, aurretik aipatu dugun bertso saioa ere antolatu zuten Arrieta eta Ramirez de la Piscinak Gasteizko Izaskun Arrue Kulturgunean (IAK). Bertso saioa 2025eko martxoaren 21ean antolatu zuten (ikus berria erreferentzietan: IAK Agenda).

Saioa ez zen ohikoa izan, kasu honetan ere, diziplina desberdinetako artistak bildu zituzten: “Castillo Suarez idazlearen bitartekaritzarekin arituko dira Amets Arzallus eta Nerea Ibarzabal bertsolariak. Idazleak pasarte literarioak irakurri ondoren, hari loturiko gaiak proposatuko dizkiete bertsolariei. Hiru autoreren arteko elkarlana izango da saioa: hiru ahots elkarlanean. Hirurek hartu dute parte beraien testuan bidez Gernikak. Begiradak erakusketan” (IAK Agenda. Bertso saioa). Literatur lanak eta bertsoak nahastea izan zen, beraz, saioaren helburuetako bat.

Hirurek hartu zuten parte erakusketan, eta,  beraz, gertukoa zitzaien gaia eta lan egiteko era. Suarez idazleak saioaren ostean igorritako gidoitik adibide bat ekarri dugu fitxa honetara. Bernardo Atxagaren Markak: Gernika 1937 (Pamiela, 2007) lanaren pasarte bat eman zien bertsolariei, osabaren orbain bati begira dagoenaren ahotik: “Ahapeka, norbaitek entzungo ote zion beldurrez, orbainak zirela azaldu zidan lehengusuak. Gerra zibilean gudan izan zenetik omen zeuzkan osabak, hegazkin aleman batek metrailatu egin zuelako Gernika inguruan.”

Ideia horretatik tiraka, orbainen inguruan kantatzeko eskatu zien bertsolariei, ikusten diren eta ikusten ez direnei buruz. Ibarzabal eta Arzallusek haien bizitzako pasarteetan jarri zuten fokua, aspaldiko minak eta oroitzapenak zerrendatuz. Era honetan, bonbardaketa zuzenean aipatu gabe, eta orbainaren ideiatik tiraka, irakurketa pertsonal (Retolaza, 2009) batera eraman zuten publikoa. Kulturgunean bertan zegoen Gernikak. Begiradak erakusketa, publikoak buruan zuen hori, baina bertsotara beste era batera eramateko hautua egin zuten.

Laburbilduz, begirada eta irakurketa ugari biltzen ditu proiektu honek, eta horren adibide da martxoaren 21eko bertso saioa. Gainera, begiraden pluraltasun orrek eta “beste Gernikak” agerian uzteko helburua garbi islatzen du erakusketak, ahots askok hartu baitzuten parte. “Gernikak. Eta begiradak. Pluralean biak. Izan ere, orain eta lehen, Euskal Herrian eta mundu zabalean, hamaika herrik sufritu du (eta sufritzen du) gerraren zentzugabekeria (Begiristain, 2025), Arrietaren hitzekin amaituz, «Ez dago Gernika bakarra». Eta Gernika bakarra ez dagoen bezala, gerrari buruzko begirada bakarra ere ez dago». (Arrieta apud Begiristain, 2025)

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Nola aipatu: Gurrutxaga, Oihane (2025). “Askoren arteko Gernikak. Begiradak proiektuari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Izenbururik gabeko marrazki digital honetan, atzera gaurkotu eta antzaldatu du Maitane Azurmendik (1978-) bere ibilbide artistikoaren zuztarra den Pablo Picassoren Gernika (1937) «artelan-ikono bizia» (Robles, 2025, 309. or.). Artistak berak nabarmendu antzera, «zuzenean ikusten ari garen [palestinarren] genozidioa» salatzeko asmoarekin sortutako askoren arteko bat da (Mujika, 2025). Mihise gaineko olio-pintura osorik erreproduzituta ageri da marrazkian, goitik behera hiru zerrenda zabaletan banatuta: guztien artean lodiena den erdiko laukian gertatzen den kolore aldaketak markatzen du banaketa hori. Grisei eutsiagatik, beste era batera konbinatuta daude koloreak; leunagoak dira argi-ilunen kontrasteak, bai tonu zuri bai tonu beltzak grisetara ekarri baititu Azurmendik mihise-irudiaren berrinterpretazio honetan. Ordea, bada kontrastea eta disonantzia eragiten dituen beste elementu bat: lehen planoan, ikonoaren eguneraketaren bihotzean, Palestinaren formako tarratada gorri batek puskatzen du konposizioa. Hartzaileen begirada horra zuzentzen du artistak. Kriseilu eramailearen figuraren paretik ukabilarekin ezpatari eusten dion hildakoaren figuraren pareraino iristen da lurrazal puska horren silueta. Erdizka estaltzen du zaldiaren gorputza. Tarratadari odola dario, gainera. Palestinako herria odolustutzen ari da. Mapak ikusi besterik ez dago jatorrizko eremu horren bilakaera historiko tragikoaz jabetzeko: gero eta argalagoa da. Marrazki digitala izan arren, akuarelaz egindakoak dirudite odol tantek; batzuk malko forma dute, beste batzuk, berriz, pinportena. Sarraskiak eragindako odola Gernikako figura agonikoen oinetan pilatu ahala sortutako putzua iradokitzen du mihisearen oinarria alderik alde zeharkatzen duen trazu gorriak. Horri dagokionez, Gernikako figurak oinazetan dauden hezur-haragizko gorputz gisa errepresentatzearekin batera, ikonoaren eguneraketa honek askotariko funtzioak (gogorarazi, ohartarazi, salatu…) betetzen dituela esan daiteke, dela memoria-, dela dolu-, dela gerra guztien ikono gisa.

Artistak berak behin baino gehiagotan azpimarratu du bere ibilbide artistiko osoaren bizkarrezurra dela Gernika artelan-irudia. Haurra zela amona zuen Pantxika Larrazabalen josteko gelan ikusitako irudi horrek, alegia Gernikaren kopiak, sortutako zirrara jotzen du, hain zuzen, bere artelan guztien iturburu nagusitzat. Horren erakusle argia da, besteak beste, Guernica Gernikara mugimenduaren parte den Lobak ekimenaren testuinguruan sortu zuen Azken bidaia (2022) marrazki-liburua; datu-base honetan jasota daude lan horri buruzko fitxa batzuk.

Artelanaren irudia ikusteko sakatu hemen.

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Mujika, A. (2025eko abenduaren 13a). Maitane Azurmendi. https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2025-12-13-06-00/hemeroteca_articles/maitane-azurmendi

Robles Tardío, R. (2025). Índices e iconografía política en el traslado de Guernica: del Casón del Buen Retiro al Museo Reina Sofía, julio del 1992. Arte, Individuo y Sociedad, 37(2), 307-315. https://doi.org/10.5209/aris.98610

Nola aipatu: Iruretagoiena, Leire (2026). “Maitane Azurmendiren izenbururik gabeko artelanari (V) buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

“Genozidioari stop” aldarri hartuta, 2024ko martxoak 17an, Donostian, kultur egileek deitu zuten manifestazio nazionalaren testuinguruan, atzera gaurkotu eta antzaldatu zuen Maitane Azurmendik (1978-) bere ibilbide artistikoaren zuztarra den Pablo Picassoren Gernika (1937) «artelan-ikono bizia» (Robles, 2025, 309. or.). Artistak berak nabarmendu antzera, «zuzenean ikusten ari garen [palestinarren] genozidioa» salatzeko asmoarekin sortutako askoren arteko bat da (Mujika, 2025). Ordea, baditu berezitasunak: argazkian ikus daitekeen antzera, zuzenean eta jendaurrean pintatu zuen horma-irudia, eta ekintza artetzat jo daiteke, beraz. Brotxa lodiz jardun zuen, zuri-beltzezko trazu azkarrekin, hirunaka bata bestearen gainean karratu bat osatuz ezarritako bederatzi kartoizko kaxa zuriren gainean. Arte efimerotzat ere deskriba daiteke, hortaz. Gernikako eguzki-lanpararen figura ikonografikoa markotzat hartuta, haur jaioberri bat pintatu zuen haren barruan, kuzkurtuta eta begiak itxita. Palestinarren genozidioa salatzeko behin baino gehiagotan marraztu izan du motibo hori; Elena Cuetoren arabera, haurrak dira biktima errugabearen errepresentazio unibertsalaren irudigai klasikoak (2017, 29.-30. or.). Begi formako eguzki-lanpara izpiduna malkoak, sua edota odola antzeratzen dituen pintura gorriz beteta dago. Malko formako tanta gorri bat dario ertz batetik. Alde horretatik, Gernikako figurak oinazetan dauden hezur-haragizko gorputz gisa errepresentatzeaz gain, ikonoaren eguneraketa honek askotariko funtzioak (gogorarazi, ohartarazi, salatu…) betetzen dituela esan daiteke, dela memoria-, dela dolu-, dela gerra guztien ikono gisa. Horrekin batera, eguzki-lanpara, argi-iturria izaki, sarraskiaren lekukotza ematen duen elementu sinbolikotzat jo daiteke; Richard Rodhesek esana da: «what else is there in the world with which to confront the terror except light and the naked truth?» (2013, 24. or.)

Artistak berak behin baino gehiagotan azpimarratu du bere ibilbide artistiko osoaren bizkarrezurra dela Gernika artelan-irudia. Haurra zela amona zuen Pantxika Larrazabalen josteko gelan ikusitako irudi horrek, alegia Gernikaren kopiak, sortutako zirrara jotzen du, hain zuzen, bere artelan guztien iturburu nagusitzat. Horren erakusle argia da, besteak beste, Guernica Gernikara mugimenduaren parte den Lobak ekimenaren testuinguruan sortu zuen Azken bidaia (2022) marrazki-liburua; datu-base honetan jasota daude lan horri buruzko fitxa batzuk.

Artelanaren irudia ikusteko sakatu hemen.

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Cueto, E. (2017).  Guernica en la escena, la página y la pantalla: evento, memoria y patrimonio.  Prensas de la Universidad de Zaragoza.

Mujika, A. (2025eko abenduaren 13a). Maitane Azurmendi. https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2025-12-13-06-00/hemeroteca_articles/maitane-azurmendi

Robles Tardío, R. (2025). Índices e iconografía política en el traslado de Guernica: del Casón del Buen Retiro al Museo Reina Sofía, julio del 1992. Arte, Individuo y Sociedad, 37(2), 307-315. https://doi.org/10.5209/aris.98610

Rhodes, R. (2013). Guernica: Horror and inspiration. Bulletin of the Atomic Scientists, 69(6), 19-25. https://doi.org/10.1177/0096340213508672

Nola aipatu: Iruretagoiena, Leire (2026). “Maitane Azurmendiren izenbururik gabeko artelanari (IV) buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Izenbururik gabeko marrazki digital honetan, atzera gaurkotu eta antzaldatu du Maitane Azurmendik (1978-) bere ibilbide artistikoaren zuztarra den Pablo Picassoren Gernika (1937) «artelan-ikono bizia» (Robles, 2025, 309. or.). Artistak berak nabarmendu antzera, «zuzenean ikusten ari garen [palestinarren] genozidioa» salatzeko asmoarekin sortutako askoren arteko bat da (Mujika, 2025). Hondo zuri zehaztugabearen gainean, eskala handian eta eskortzoan, lurrean erdi hondoratutako bonbaren oskola metalikora egokituta agertzen da Gernika, edo bonbaren forma hartzen du ikonoak. Teknikari erreparatuz gero, marrazki digitala izan arren, akuarelaz sortua dirudi: ikus bonbaren distira metalikoa eta azalera horretara egokitutako mihisearen pusken gardentasun eta testura maila ezberdinak (grisez, zuriz eta beltzez), edo odol putzua errepresentatzen duten tanta eta mantxak (gorriz). Odol putzu batean ari da hondoratzen, hain zuzen, bonbaren muturra. Putzu gorriaren gainean, haur jaioberri bat dago, uzkurtuta eta begiak itxita; itxura guztien arabera, mundura sortu eta handik gutxira akabatu dutena. Haurraren gorpuak, edo hilzorian dagoen gorputz txiki zaurituak, osatzen du bonbaren muturra. Odol putzuan, urezkoa balitz bezala gardentzen dira askoz ere eskala handiagokoa eta errealistagoa den haurrarekin nahasten diren, edo bat egiten duten, mihise-irudiko figurak. Haurra da ingerada lerro beltz lodiekin osatutako figura bakarra. Hartzaileen begirada horra zuzentzen du artistak. Elena Cuetoren arabera, haurrak dira biktima errugabearen errepresentazio unibertsalaren irudigai klasikoak (2017, 29.-30. or.). Horren haritik, Gernikako figurak oinazetan dauden hezur-haragizko gorputz gisa errepresentatu eta azpimarratzeaz gain, ikonoaren eguneraketa honek askotariko funtzioak (gogorarazi, ohartarazi, salatu…) betetzen dituela esan daiteke, dela memoria-, dela dolu-, dela gerra guztien ikono gisa.

Artistak berak behin baino gehiagotan azpimarratu du bere ibilbide artistiko osoaren bizkarrezurra dela Gernika artelan-irudia. Haurra zela amona zuen Pantxika Larrazabalen josteko gelan ikusitako irudi horrek, alegia Gernikaren kopiak, sortutako zirrara jotzen du, hain zuzen, bere artelan guztien iturburu nagusitzat. Horren erakusle argia da, besteak beste, Guernica Gernikara mugimenduaren parte den Lobak ekimenaren testuinguruan sortu zuen Azken bidaia (2022) marrazki-liburua; datu-base honetan jasota daude lan horri buruzko fitxa batzuk.

Artelanaren irudia ikusteko sakatu hemen.

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Cueto, E. (2017).  Guernica en la escena, la página y la pantalla: evento, memoria y patrimonio.  Prensas de la Universidad de Zaragoza.

Mujika, A. (2025eko abenduaren 13a). Maitane Azurmendi. https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2025-12-13-06-00/hemeroteca_articles/maitane-azurmendi

Robles Tardío, R. (2025). Índices e iconografía política en el traslado de Guernica: del Casón del Buen Retiro al Museo Reina Sofía, julio del 1992. Arte, Individuo y Sociedad, 37(2), 307-315. https://doi.org/10.5209/aris.98610

Nola aipatu: Iruretagoiena, Leire (2026). “Maitane Azurmendiren izenbururik gabeko artelanari (III) buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Izenbururik gabeko marrazki digital honetan, atzera gaurkotu eta antzaldatu du Maitane Azurmendik (1978-) bere ibilbide artistikoaren zuztarra den Pablo Picassoren Gernika (1937) «artelan-ikono bizia» (Robles, 2025, 309. or.). Artistak berak nabarmendu antzera, «zuzenean ikusten ari garen [palestinarren] genozidioa» salatzeko asmoarekin sortutako askoren arteko bat da (Mujika, 2025). Zerua iradokitzen duen hondo beltz zehaztugabearen gainean, zatikatuta azaltzen da Gernika: lerro zuzena osatzen duten dozena erdi bat bonbek deskonposatzen dute ikonoa, edo bonben forma hartzen du ikonoak; nondik begiratzen den, artistak elkarrengandik simetrikoki bereizitako sei bonben siluetetara egokitu ditu koadroaren atalak. Ordea, dudarik gabe, bonbardaketa sistematikoak iradokitzen ditu konposizio simetriko horrek. Azurmendik grisailleari eutsiagatik (zuri, beltz eta grisez osatutako eskalari, alegia), kolorez ere itxuraldatu du Gernika (ikus, adibidez, konposizioaren goialdean azaltzen den eguzki-lanpara, jatorrizkoan ez bezala zuriz marraztuta eta beltzez pintatuta dagoena). Alabaina, marrazkiaren osagai esanguratsuena, bonba horietako batek eragindako kraterra da: lehen planoan, zaldiaren figura mutilatuaren parean zabaltzen den diametro handiko zuloa, sua edota odola antzeratzen duen pintura gorria dariona. Zulo horretatik ia azalera osora barreiatzen dira testura eta kolore ezberdineko (betiere pintura gorri eta beltzarekin jokatuz) sua, kea, odola, zarata, dardara… edota sarraskiaren uhinak. Uhin gorriek izpi forma dute, puntazorrotzak dira. (Alde horretatik, T.J. Clarkek (2013, 270.-272. or.) jatorrizko Gernikari so, «figuren haragia ebakitzen duten arkitektura zatiak, aurriak» deskribatzeko aipatzen dituen «labanak» ekar ditzake gogora). Marrazki digitalaren behealdean, eskuineko ertzean, “Gernika 1937” idatzita dago gorriz. Horri dagokionez, Gernikako figurak oinazetan dauden hezur-haragizko gorputz gisa errepresentatzearekin batera, ikonoaren eguneraketa honek askotariko funtzioak (gogorarazi, ohartarazi, salatu…) betetzen dituela esan daiteke, dela memoria-, dela dolu-, dela gerra guztien ikono gisa.

Artistak berak behin baino gehiagotan azpimarratu du bere ibilbide artistiko osoaren bizkarrezurra dela Gernika artelan-irudia. Haurra zela amona zuen Pantxika Larrazabalen josteko gelan ikusitako irudi horrek, alegia Gernikaren kopiak, sortutako zirrara jotzen du, hain zuzen, bere artelan guztien iturburu nagusitzat. Horren erakusle argia da, besteak beste, Guernica Gernikara mugimenduaren parte den Lobak ekimenaren kide gisa sortu zuen Azken bidaia (2022) marrazki-liburua; datu-base honetan jasota daude lan horri buruzko fitxa batzuk.

Artelana ikusteko sakatu hemen.

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Mujika, A. (2025eko abenduaren 13a). Maitane Azurmendi. https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gaur8/editions/gaur8_2025-12-13-06-00/hemeroteca_articles/maitane-azurmendi

Clark, T.J. (2013). Picasso and Truth: from Cubism to Guernica. Princeton University Press.

Robles Tardío, R. (2025). Índices e iconografía política en el traslado de Guernica: del Casón del Buen Retiro al Museo Reina Sofía, julio del 1992. Arte, Individuo y Sociedad, 37(2), 307-315. https://doi.org/10.5209/aris.98610

Nola aipatu: Iruretagoiena, Leire (2026). “Maitane Azurmendiren izenbururik gabeko artelanari (I) buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Gernika Garretan bi urtean behin 1937ko apirilaren 26an Gernikako bonbardaketan gertatutakoak antzezten dituen proiektu herritarra da. 2024an eskaini zuten emanaldia apirilaren 26an, Gernikako bonbardaketaren 87. urteurrenean, urtero legez, eguna kandelen ibilbidearekin amaitzeko. 122 parte-hartzaileri esker atera zen aurrera herri antzerkia, horien artean: Txitatoki ziru eskola, Gernika Bizirik kantaren taldea, Elai Alai dantza taldea, Kalapita Folk & Rock Akademia, Ross dantza eskola, Musika Eskola, Errenteriako txistulariak, Antzerkilari eta Kantagunea. Gernika Garretan elkarteak adierazi zuen “Gerrak ez dakar onik inondik inora” Jose Anonio Muñagorriren aldarria izan zutela 2024an antzerkia sortzeko inspirazio iturri. Antzezlanean bonbardaketaren unea irudikatzen dute aktoreek sirena hotsa eta metrailadoreen zaratak lagunduta. Horrez gain, musika eta dantza emanaldiekin osatzen da ikuskizuna, eta bonbardaketa, gerra eta sarraskietako min eta injustizia sentimenduak azaleratzea lortzen dute. Gernikatik mundu osora zabalduko den gerraren aurkako aldarria egiten du 2024ko emanaldiak, memoria eta herriak bizirik iraun dezan.

Herri antzerkiari buruzko informazio gehiago eskura daiteke hemen, bideoarekin batera.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Doroteo Zobaranen Gernika Garretan (2024) herri antzerkiari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Bilboko Ibarrekolanda BHI ikastetxeko diziplina anitzeko ikuskizuna da Sarri min ematen du akordatzeak. Obrak memoriaren garrantzia azpimarratzen du eta gaur egun memoria kolektiboan irauten duten eta oraindik munduan zehar bizi diren bidegabekeria eta errepresioa salatzen ditu. Hala hasten da ikuskizuna: “istorio hau aspaldian gertatu zen, edo agian, oraintxe ari da gertatzen edo gerora gertatuko da”. Gerrak, gatazkak eta jazarpenak irauten dutela gogorarazi nahi digu lanak, Euskal Herriko testuingurua erabiliz gure “mugez” gaindiko gatazkei ere erreferentzia egiteko (adibidez, Gaza); izan ere, mugen zentzugabekeriaz hitz egiten da. Diziplina anitzeko ikuskizuna dela esan daiteke poesia, antzerkia, dantza, kantua, musika eta bestelako ikus-entzunezkoak nahasten direlako bertan. Testuak Joseba Sarrionandiak idatziak dira eta Igor Martin de Vidales da zuzendaria.

Joseba Sarrionandiaren poemek dute presentzia handiena lanean, baina hainbat euskal artistaren ahotsak entzuten dira, hala nola, Mikel Laboa, Ruper Ordorika, Ines Osinaga, Berri Txarrak eta Eñaut Elorrieta. Herrialde libre baten aldeko aldarria egiten da, zapalkuntzarik, biolentziarik eta mugarik gabekoa. Euskal Herriari egiten dioten erreferentziak egon arren, mezua unibertsal bihurtzen dute hainbat estrategiaren bitartez: adibidez, hip-hoparen erritmora euskal dantzako mugimenduak kopiatuz, munduko beste hainbat hizkuntza aipatuz (senegaldarra, portugesa, arabiera), etab.

Ikuskizunak goia jotzen du Gernikako bonbardaketa, Gazako sarraskiarekin batera irudikatzen denean. Testuinguratzeko, Pablo Picassoren Guernica koadroa Amerikako Estatu Batuetatik 1981ean Madrilera eraman zutela kontatzen du lehenik Sarrionandiaren off ahotsak: “Pablo Picassoren koadroa Espainiara eraman zutenean, ni ere Espainian preso nengoela akordatzen naiz” (43:10). Guernica, paradoxikoki, bandera monarkiko eta Guardia Zibilez inguratuta zegoela nabarmentzen du poetak, koadroa Espainiako hiriburuan egoteak batere zentzurik ez duela iradokiz, hain zuzen ere, “Guernica Gernikara” herri ekimena sortu zen honen emaitza gisa. Koadroaren aipamen laburraren ondoren, antzezleek Gernikako 1937ko bonbardaketa irudikatzera ekiten diote, eta 46:00 minutuan, Mikel Laboaren “Gernika” (Lekeitiokoak 4) kantua entzuten da, orduan, bonbardaketaren osteko herri baten argazki eta irudi errealak agertzen dira, Gernikakoak, tartean. Halaber, Durangoko bonbardaketa ere aipatzen da, bonbardaketaren ostean, odola zapaldu gabe Durangoko kaleetatik oinez ibili ezin zela azaltzen baita.  Laboaren kantutik Ken Zazpiren “Gernikan” abestira egiten da jauzi: oihuak, eztandak, kea, tiro hotsak… dantzarekin tartekatzen dira eta “AMA” garrasi lazgarria entzuten da behin baino gehiagotan. Atzealdean, pantaila handian, Guernica koadroko elementuak ikusten dira eta argi joko indartsuek intentsitate handiko eszena sortzen laguntzen dute: argi kliskak bonbak erori bitartean bizitakoa sentitzen laguntzen dute, eztanda handi batek Guernica, bere osotasunean, ikusgai uzten duen arte. Antzezleak lurrean botata, hau da, gorpuak irudikatzen dituztela, publikoak Guernica soilik ikus dezake (51:30) sirena-hotsak entzun bitartean. Gernikako bonbardaketako irudiekin batera, Gazan armada israeldarrak egindako erasoak ere erakusten dira txuri-beltzezko irudien bitartez. 2023an Ken Zazpi taldeak “Gernikan” abestiaren moldaketa egin zuen, “Gernikan, Gazan” izenburupean, Palestinako sarraskia salatzeko helburuarekin Gernika-Palestina Herri Ekimenaren eskutik. Moldaketa hori da, hain zuzen ere, 51:45etik aurrera entzuten den abestia. Euskara eta arabiera nahasten dira abestian, helburu komun batekin: genozidioa eta garbiketa etnikoa salatzea. Hildakoen aurrean “Agurra” euskal dantza tradizionalarekin amaitzen da eszena.

Antzezlanak agerian uzten du Gernikaren unibertsaltasuna, sarraskitutako herri izatetik, ankerkeria, faxismoa eta bidegabekeriaren aurkako sinbolo bihurtu dela erakutsiz. Artelanarekin hasita, gaur egun Palestinak bizi duen egoera tamalgarriarekin bat egiten du duela 87 urte Gerra Zibilean Gernikako biztanleriaren aurkako bonbardaketa historikoak, oroimen-gunea kolektibizatuz, ez bakarrik euskaldunen memorian, baizik eta mundu osoan zehar.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ibarrekolanda batxilergo artistikoaren Sarri min ematen du akordatzeaki buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Emanaldia ikusgarri:

Gema Intxaustiren Y el ardor izeneko collage, marrazki eta grabatuz osatutako instalazioak erroan d(it)u euskal gizartearen oroimen-gune edota gogoratzeko-tresna nagusia(k) d(ir)en Gernika(k). Gernik(ar)en errepresentazioak orotariko eta sasoi ezberdinetako kultur adierazpenetan ikertu dituen Elena Cuetok (2017, 495. or.) esatera, Gernika(k) birziklatzen dituen artearen azken joeretan, gertakizun-sinboloa (bai bonbardaketa, bai koadroa) oroitu eta omentzeko xedea gailentzen da. Horrekin lotuta, 1937ko apirilaren 26ko bonbardaketaren testuingurua oroitzeko oinarrizko bitartekaria da ekfrasia, alegia, Gernika koadroa hitzetara ekartzea (Cueto, 2017, 495. or.). Aldiz, azterkizun den Gema Intxaustiren Y el ardor (2024) artelan-multzoak nola,  horretarako estrainamendu-ariketak (ere) proposatu daitezke: hala nola ondare historiko-artistikoa gurtzeko errituak beste ertz batetik ikustera bultzatu eta kultur oroimenaren etengabeko eraikuntzak bazterrean uzten duenaz, —demagun, oroitarririk ez duten hildakoez,— ohartarazteko. Artista gernikarraren Y el ardor (lama edo sugarra) instalazioaren ardatzetako bat Gernikako bonbardaketa izanagatik, gai zein estilo mailan ugaritzen ari den Gernik(ar)en inguruko XXI. mendeko euskal literaturaren antzera, proposamen plastiko honek ere memoria kulturalaren inguruko galdera zabalagoak, euskal politikaren erradikalizazioaren berrikuspen historikotik apartekoak, iradokitzen ditu. Ikuspuntu formal eta plastiko batetik, euskal kultur oroimena ezaugarritzen duen iruditeria eskultorikoa, geometrikoa eta abstraktua litzateke (Gernik(ar)ekin lotura zuzena duen hizkuntza plastikoa). Hori argi ikusten da Euskal Herriko paisaia semiotikoa osatzen duten artelanei edo, bestela esanda, kultur oroimenaren etengabeko eraikuntzan toki handiena hartzen duten duten bilduma publikoei erreparatuz gero: eskultura da bai museoetan (edo kideko erakundeetan), bai plaza, biribilgune, behatoki (edo kideko espazio publikoetan) gehien errepikatzen den teknika, eta material erabilienak, berriz, harria, burdina eta egurra dira (azkenekoari dagokionez, gehienbat haritza, karga sinbolikoa duelako Gernikako Arbolagatik). Pare bat adibide jartzearren, Jorge Oteizaren Pietatea (1953-1968) eta Eduardo Chillidaden Gure aitaren etxea (1988) aipa litezke: bi-biak dira Gernik(ar)en oihartzunak; lehena, Picassoren Gernikako izen bereko figura ikonografikoaren ekfrasia delako, diktadurapeko euskal kulturaren biziberritzean mugarri izan zen Arantzazuko basilikaren ataurrearen ardatz, eta bigarrena, berriz, Gabriel Arestiren “Nire aitaren etxea” (1963) poema ezaguna eta oroimen-gunea ezkontzen dituelako, Gernikako Arbolatik berrehun metro ingurura kokatuta. Ane Lekuona-Mariscal (2021, 14. or.) arte historiagilearen hitzetan, Franco hil ondotik, aurreko hamarkadetan hazitako «eskultura abstraktu geometrikoa euskal nortasunarekin eta aro politiko berriarekin identifikatzen zen iruditegi artistiko gisa barneratu zen». 1975etik aurrera, denbora gutxian finkatu eta auto-legitimatu zen Euskal Herriko artearen historiaren kanona, betiere, esandako arte adierazpen jakinaren inguruan. Hortik, Lekuona-Mariscalek (2020, 151.-152) kanonaren oinarrian dauden genero-politikak aztertzeko premiaz esaten dituenak: frankismoak berak 50etatik aurrera sustatutako arte abstraktuaren teoria  feminitatearen kontra eraiki zen; abstrakzioak talka egiten zuen emakume artistei esleitutako rol sozialekin, eta emakume eskultoreei egurra ematen zieten arte kritikariek. Eskultura ere, genero-hitzarmenak direla medio, Mendebaldeko historian, oro har, iruditeria maskulinoarekin harremandu da, indarraren nozioarekin ez ezik, baita espazio publiko, handitasun, oroimenari lotutako omenaldi eta kideko kontzeptuekin ere (Lekuona-Mariscal, 2023, 415. or.). Hartan, Euskal Herriko artearen historiografiaren askotariko parametro androzentristek (hasieran, diktadurarenak eta, gerora, abertzaletasunarenak) luzaroan alboratu eta ukatu ditu XX. mendeko bigarren erdiko (emakume) artisten ibilbideak eta lanak; XXI. mendeko euskal artisten belaunaldi berriek hutsune horri egin behar izan diote aurre (Lekuona, 2020, 152. or.).

Intxaustik, erakusketa-katalogoan, Y el ardor izenburua Polanski y el Ardor punk talde madrildarrari zor diola aitortzen du. Ostera, lama edo sugar izenez euskaratu litekeen instalazioan, batetik, Gernikako herriaren kartografia xafla metalikoetan grabatuta txertatu, eta, bestetik, instalazio osoari sutea eta erreketa iradokitzen diuen izenburua jartzea, ez ote da «sinboloaren (hots, Gernikaren) barne-etena» (Zulaika, 2023) atzera josteko desiraren isla? Egin zezakeen Bizkaiko herriaren marrazki figuratibo bat, edo jar zezakeen Gernikaren argazki bat; aitzitik, kasu horietan, bonbardaketaren errepresentazio historikoa ez zen, egundo, maparen gainean imajina daitekeena bezain irudi zehatza izango: 16:20etatik 19:40etara, herriaren erdigunean, kilometro karratu bat baino gutxiagoko azaleran, 600-800 metroko altueratik 31-46 tona bonba bota zituzten (Irujo, 2017, 7. or.). Hortaz, artistak, leku-izenaren esanahia zehaztasun maila horrekin irudikatzean, historiari egiten dio lekua eta kontrapisua egiten dio oroimen-guneari gaina hartu ohi dion dimentsio alegorikoari —edo testuingurutik ateratako Picassoren Gernikari— (Cueto, 2017, 19. or.). Horrez gain, erakusketak, lehen kolpean Gernikako bonbardaketarekin erlazio zuzenik ez duten beste marrazki eta collage batzuk jartzen ditu elkarrizketan (hortik aipatutako estrainamendu-ariketa): Františka Plaminkova (1875-1942) senatari txekoslovakiarra (emakumeen sufragioaren aldeko ekintzailea), Clara Campoamor (1888-1972) Bigarren Errepublika espainiarreko parlamentaria (sufragio unibertsalaren aldeko eragilea) eta Dulcie September (1935-1988) diputatu hegoafrikarra (apartheidaren kontrako aktibista) batzen ditu, besteak beste. Maila formalean bat eginagatik (erakusketaren argazkietan ikus daiteken gisan, teknika eta materialen aldetik ez dago disonantziarik), maila ikonografikoan aztertzea zaila den irudi multzo heterogeneo horrek, Elena Olave (2024) arte kritikariaren irudiko,  monumentuak (bereziki, oroitarriak) zer diren definitzeko ahaleginera bultzatzen ditu hartzaileak. Are gehiago, hari horri tiraka, gogoetarazten du, zenbateraino baldintza ote dezaketen oroitarriek iraganaren (berr)eraikuntza, balekoak ote diren artelanak dolu kolektiboei bide emateko, edota nondik nora bilakatzen ote diren arte merkatuaren eta turismo basatiaren morroi, jatorriz, hildakoak, borrokak eta sarraskiak gogoratzeko-tresnak. Artistak berak esana da (irakurri erakusketa-katalogoa), kosta egiten zaiola monumentuekin bat egitea (oroitarrien aurrean bere burua errepresentatuta edo identifikatuta sentitzea, alegia); iragana gogoratzeko nola, hura murrizteko edo ahazteko funtzioa (ere) hala bete dezaketen sinboloek, galarazten omen diote plaka eskultorikoaren bestaldean dauden pertsonak, hildako errugabeak, ikustea.

Nola aipatu: Iruretagoiena, Leire (2024). “Gema Intxaustiren Y el ardori buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Xabier Erkizia artistak garatutako Aire errea erakusketak gerrari buruzko bestelako ikuspegia proposatzen du, gaiari soinu-dimentsiotik helduz. Ikusmenari lotutako irudikapenek historikoki gatazken narratiba menderatu duten mundu honetan, erakusketa honek soinuak gerrako esperientzia eraikitzerakoan betetzen duen papera aztertzera gonbidatzen gaitu. Horretarako, erakusketa honek gerrari lotutako soinuak beraien jatorri musikaletik aztertzen ditu XX. mendera arte, kontuan hartuta sirenak hasiera batean musika-tresnak izan zirela, funtzio sozialak eta alarma-funtzioak bete aurretik. Era berean, sirenei lotutako erreferentzia mitologikoak eta sakratuak jorratzen ditu, horien kronologia teknologikoa (sirenak, bonbak, hegazkinak, tiroak, leherketak) eta ikus-entzunezko irudikapenak (zinema, animazioa, bideojokoak) aztertuz.

Aire errea kontzeptu gisa Gernikako bonbardaketaren suntsipen fisiko eta sentsoriala irudikatzen du. Bertan, izan ere, zerua sutan ikusteaz gain, bonbardaketa entzun eta usaindu egin zen. Horretarako, gerraren soinu-paisaia aztertzen duten hainbat elementuk osatzen dute erakusketa. Sirenaren kronologia teknologikoa “Mitologiaren musika”, “Lantegien uluak eta arrisku-ahotsak”, “Zerutik erortzen diren soinuak” “Jerichoko tronpetak” eta “Zinemako bonbak” ataletan, non gailuaren sorrera eta historian zehar  izandako erabilerak aztertzen dira, irudikatuz nola soinu horiek teknologia belikoak eta zinemak, hurrenez hurren, sinbolo bihurtu zituzten.

Azken zatian, erakusketak hiru objektu enblematiko ditu ardatz: Gernikako sirena eta haren sirena bikia, Sabadell-en sortua eta bi hirien arteko lotura sortzen duena eta, azkenik, Donostiako sirena. Gernikako eta Donostiako sirenek erabilera eta esanahi desberdinak izan dituzte historikoki: Gernikako sirena bonbardaketarekin lotuta dago eta arriskuaz ohartarazteko ikur gisa funtzionatzen du eta Donostiako sirena, berriz, eguneroko testuinguruarekin lotzen da, hala nola, lantegietako lanarekin edo hiri-bizitzako denboraren antolaketarekin. Bi elementuek erakusten dute gailu berak oso konnotazio desberdinak izan ditzakeela.

Funtsean, Erkiziaren lanak guda ikusi ez ezik, entzun eta sentitu ere egiten dela gogorarazten dio publikoari. Soinuaren eta bere inplikazioen azterketa honen bidez, narratiba tradizionalak ikuspegi sentsorialago eta kritikoago batetik birpentsatzeko gonbidapena luzatzen du, zarata oroimena eta esanahia ere badela azpimarratuz.

Erakusketaren irudiak ikusteko jo Gernikako Bake Museoaren webgunra edo sakatu hemen.

Nola aipatu: Pérez-Ortiz, Aitana (2024). “Xabier Erkiziaren Aire erreari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Jon Rementeria Larruzeak sortutako kanta da Gernika bizirik izenekoa. Guernika Gernikara ekimenaren baitan ulertu beharra dago. Web-orrialdean ekimenaren aurkezpenean garbi azaltzen dute helburua: “2017. urtean, Gernika-Lumoko Memoria, Kultura eta Giza Eskubideen alorretan dihardugun zenbait eragile eta elkarte batu ginen Gernikako Bonbardaketaren Urteurrenerako herriko taldeen jardueretan gutxieneko koordinazio bat lortzeko, elkarrekin lagundu eta ekimen komunak ere bultzatzeko” (GuernikaGernikara). Jarduera ezberdinen koordinaziorako talde bat dugu, beraz, Guernika Gernikara. Web-orrialdean bertan, urtero egiten dituzten ekintzen argazki eta bideoak daude ikusgai.

2024an, esaterako, antzerki eta kanta bat aurkeztu zituzten, honela aurkezten dute aurkezpen eguna: “Gernika Bizirik kanta plazaratu zuten, taldekideek, Ross Dantza taldeko dantzariekin (bideo kliparako koreografia bera dantzatuz). Horrela, proiektuari amaiera eman diogu. Izan ere, kanta bera sortu, grabatu, Lizeo antzokian Gernika Batzordearen dokumental estreinaldian taularatu, bideoklipa egin, eta Gernika Garretan antzerkian partaide izan garelako. Eskerrik asko sortzaile guztiei, bereziki, Jon Rementeria egileari” (GuernikaGernikara berriak). Gernika bizirik kantaren egileari dagokionez, Bertsolaritzaren datu-basean (BDB) ageri zaigu gernikarraren biografia labur bat, eta bertan honakoa aipatzen da: “herri mugimenduko zenbait ekimenetan parte hartzen du Gernikan” (BDB).

Abestiari berari dagokionez, bost koplek osatzen dute eta koplen artean errepika tartekatzen da. Lau lerrotako koplen azken hitzak darama errima, hau da, bertso-lerro amaiera guztiek. Lehenengo bi kopletan hondamendiaren zerrenda egiten da, bonbardaketaren ondorioz eroritako eraikinei, biztanleei zein hizkuntzari egiten zaio erreferentzia. Zerrendatu egiten dira elementu guztiak aditzik erabili gabe, honela dio lehenengo koplak, esaterako: Eraitsitako eraikinek / metrailatutako erraiek / bortxatutako emakumeek / erbesteratutako umeek (lehenengo kopla). Errepika dator gero, kea aipatzen da, oraindik ere kea ikus daitekeela, baina herria bizirik dagoelako dela, sua piztuta dagoelako. Hirugarren koplan, etorkizunari begira ageri zaigu kantaria, ametsak berriro ere landatu direla esanez tonu positiboagoa hartzen du pixkanaka kantak. Azken bi kopletan urteetako isiltasunari egiten zaio erreferentzia, baina egia zabaldu beharrarekin amaitzen da kanta: lau haizetara hedatzea / geure lana dela (azken koplako azken puntua). Abestiaren helburua azpimarratzen da azken puntu horretan, baina baita Guernika Gernikara ekimenarena ere, hein batean: memoriaren transmisioa era kolektiboan mantentzea. Web-orrialdean zuzenean aipatzen da abestiaren helburua: “Kantu hau Gernika Memoriaren Lekuko elkartearentzat sortua eta ekoitzia izan da” (GuernikaGernikara). Amaitzeko, errepikak ixten du kanta, eta bitan errepikatzen du Rementeriak. Dena den, deigarria da errepikaren azken lerroa: Gernika bizirik dela. Dagoeneko abestian zehar askotan errepikatutako leloa den arren, azkeneko errepikan aldatu egiten da lerro hori: herria bizirik dela bertso-lerroa da kantaren azkena. Retolazaren (2009) Gernikako errepresentazioen irakurketen sailkapenera jota, irakurketa identitarioa egiten du hemen Rementeriak, “begirada identitarioak, Gernikako bonbardaketari begiratzen dio, euskal identitatearen sinbolotzat den heinean” (Retolaza, 2009: 1087), Gernikak bizirik jarraitu behar du, baina “Gernika” dionean “herria” dio: “Gernika herria euskalduntasunarekin uztartu egiten da, eta euskal identitateari dagokion irakurketa eginez, Gernika herriari eginiko erasoa euskal identitateari eginiko erasoarekin lotzen da” (Retolaza, 2009: 1091).

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK
BDB. Bertsolaritzaren datu-basea. https://bdb.bertsozale.eus/web/haitzondo/view/1665-jon-rementeria [azken kontsulta 2025/01/21]

GuernikaGernikara. https://guernicagernikara.eus/memoriaren-lekuko/aurkezpena/ [azken kontsulta 2025/01/21]

GuernikaGernikara. Berriak. https://guernicagernikara.eus/gernika-bizirik-abestia-zuzenean-gernika-garretan-herri-antzerkian/ [azken kontsulta 2025/01/21]

Gernika bizirik. GuernikaGernikara. 2021 https://guernicagernikara.eus/memoriaren-lekuko/gernika-bizirik/ [azken kontsulta 2025/01/21]

Retolaza, I. (2009). Gernikako bonbardaketa euskal literaturan: errepresentazio eta begirada poetikoak. Euskera, 54(2-2), 1079-1108. https://doi.org/10.59866/eia.v2i54.234

Nola aipatu: Gurrutxaga, Oihane (2025). “Jon Rementeria Larruzearen Gernika biziriki buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Aztergai dugun komiki bilduman, Arrate Rodriguezen “Mistica flor: ama-alabak“ izenekoan, Picassoren koadroaren ekfrasia agertzen zaigu, 138. orrialdean, hain zuzen. Bineta horretan, protagonista den amaren etxeko egongelako dekoratu bezala agertzen zaigu koadroa. Konposizioaren heren bat hartzen du: behean, sofan eserita, ama eta bere katua agertzen zaizkigu, eta koadroak goian daukaten pareta guztia okupatzen du.

Trazo eta konposizioari erreparatuz, Guernica originalarekiko fidela bada ere, ezin esan berrinterpretazio bat ez denik; joko-kromatikoa aldatuta dakar. Izan ere, more kolorearen eskala darabil Rodriguezek koadroa osatzeko, Tupust! Gu komiki-seriearen ildo kromatikoa horiz eta morez osatzen dela kontuan izanda. Liburua osatzen duten gainontzeko komikiek ere bi kolore horiek (bakarrik) darabilte euren konposizio guztietan. Areago, aztergai dugun binetan nagusitzen den moreak, ezinbestean, mugimendu feministara begira jartzen gaitu, baita Tupust! kolektiboaren helburuetara begira ere; komikigintza feminismoarekin harremantzea da kolektiboaren xedea.

Hala, ekfrasiak, kasu honetan, ez gaitu Gernikako sarraski eta jazoera historikoetara eramango; koadroaren berrinterpretazioak lotura handiago du denborarekin nagusitzen joan den pop artearekin eta kontsumo gizartearekin, konposiziorako atrezzo bezala interpretatu dugun heinean.

Picassoren Guernica koadroaren ekfrasia dakarren “Mistica flor: ama-alabak” komikia, Arrate Rodriguezek ondutakoa Tupust! Gu komiki-seriaren parte da, hura osatzen duten beste 20 komikirekin batera. Hain zuzen ere, obrako 17. konposizioa da, eta 135. orrialdean agertzen zaigu, zehazki.

Nola aipatu: Fernandez-Zabala (2024). “Arrate Rodriguezen «Mistica flor. Ama alabak» komikiari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Denboraren zubia (2024, Erein) ipuin-liburuan zazpi kontakizun biltzen dira eta ipuin guztiak bi elementuk lotzen dituzte: 1936ko Gerra Zibilarekin lotura duten istorioak dira batetik eta, bestetik, Orizar kostaldeko fikziozko herrian kokatzen dira (nolabait, Orioren trasuntoa litzakeena).

Izan ere, Iñaki Iturainen (1956- ) fikziozko lehen lana izan arren, 2014an Memoria Historikoaren esparruko Gerra bat barruan degula liburua argitaratu zuen. Liburu horretan, 1936ko gerran Orion gertatutakoak bildu zituen eta herritarren istorioen bitartez kontatzen ditu Iturainek.

Denboraren zubia ipuin-liburuan, beraz, aurrez historialari ikuspegitik landutako gaiak fikziotik jorratzeko abagunea eskaini diote egileari: “Benetako gertaera historiko batzuetan oinarritu naiz, baina haien gainean fikzioa sortu dut. Jendearen sentimenduak, pentsamenduak, harremanak… horiek ez baitira kabitzen historia liburu batean” (Pardina, 2024). Eta ildo beretik, gaineratzen du: “Hortaz, oraingoan datuek ez zuten hainbesteko garrantzirik. Egia eta egiantza ez dira berdinak, pertsona eta pertsonaiak ere ez, eta ezta historia eta istorioak ere” (Ibid.).

Eta nahiz eta ipuin bakoitza buruaskia izan, ipuinen artean bada loturarik: hala nola, zenbait pertsonaia edo gertakizun behin baino gehiagotan agertzen dira. Eta ezin bestela, Orizarren jazotako gerrako zein gerraosteko gertakizun nagusienak nabarmentzen dira; eta horien artean, errio gaineko zubiaren eztandaren ingurukoak. Hain zuzen, “Denboraren zubia” eta “Estropada” ipuinetan zubia bera da protagonista.

Era berean, “Bi gerra arteko uda”, “Oroimenaren paperak” eta “Txakolina edo Bordeleko arnoa” ipuinek ere badute loturarik. Orizartik erbesteratu zen Mirenen eta bere aitaren istorioa kontatzen da bertan; lehenik narratzaile-idazleak ipuin gisa bilduko duena; eta ostean, elkarrizketatuak argituko dizkio narratzaile-idazleari bere iraganeko sekretuak.

Hori horrela, Gernikari buruzko aipu esplizituak “Txakolina edo Bordeleko arnoa” ipuinean agertzen dira bereziki. Ipuineko unea batean, Mirenen aita eta bere kideez, hau biltzen da:

“Beren herriaren alde ibili zirela Espainiako gerran, hura galduta deserriratu eta etorri zirela Frantziara, eta hemen aukera izan zutela alemanen kontra borrokatzeko, Gernika bonbardatu zutenei hango sarraskia ordainarazi eta, bide batez, inbasoreak botatzen laguntzeko” (Iturain, 2024: 56).

Jarraian, Kepa Ordoki komandantea (1913-1993) aipatzen da eta nola “Ordokik 1944an, Agirre lehendakariak aginduta, Gernika batailoia eratu zuela Euskal Herriaren hegoaldeko eta iparraldeko euskaldunekin. Eta berak gidatu zuela batailoia 1945eko apirilean, Frantzian, nazien kontrako gudan egin zen azken borrokaldian” (Ibid.).

Beraz, “Txakolina edo Bordeleko arnoa” ipuinean, besteren artean, Gernikako bonbardaketa eta Gernikaren oihartzunak Frantziar erresistentziaren baitan izan zuen garrantzia nabarmentzen da, Mirenen aitaren istorioaren bidez. Eta hain zuzen, ipuineko Gernikaren azken aipuak ere horrekin du lotura. Izan ere, Bigarren Mundu Gerraz geroztik Frantziak izandako jarrera salatzen da ipuinaren amaieran, Aljeriako Gerra gogora ekarriz:

“‘Frantsesek han heriotza eta zapalketa besterik ez zuten laga’. Hori ere kontatu behar dela, gordin-gordin, gertatu bezala. Gezurrak bide motza omen du; faxistek Gernikako suaz esandakoak izan duen bezala: gorri separatistek bonbardatu zutela, alajaina!” (Iturain, 2024: 68).

Bestetik, aipatu behar da “Denboraren zubia” ipuinean ere egiten dela aipamen txiki bat Gernikari buruz. Ipuin horren jatorrian erreketeen iritsiera baino lehen Orion gorriek eztandarazi zuten zubiaren gertakaria dago eta, nola, gerra ostean gerra zibileko presoek berreraiki zuten. Hain zuzen, ipuineko galiziar agure protagonista Orizarrera itzuliko da bilobarekin, eta iraganeko gertakariak ekarriko ditu gogora. Hori horrela, gerrako ibilerak burura ekartzean biltzen da ondorengoa: “Asturiarra Bilbo inguruko frontean ibili zen. Han ikusi zituen aurreneko aldiz hegazkinak bonbak botatzen hiriaren erdian. Nazien hegazkinek Gernikako sarraskia aski ez eta haien bonbek Bilbon ere jende asko hil zuten” (Iturain, 2024: 72).

Laburbiltzeko, esan genezake ipuinotan Gernikaren aipamenak urriak izanagatik, esanguratsuak direla; kontuan hartzen badugu Orio herriko Gerra Zibileko gertakizunak nagusitzen direla Denboraren zubia liburuan. Era berean, esanguratsua da nola nabarmentzen den “sarraski” hitza ere Gernika eta bonbardaketaren aipamenarekin batera. Eta nola hain aipu gutxitan Gernikaren oihartzunak beste Gernikekin lotzen diren: kasu honetan, Bigarren Mundu Gerrako erresistentziarekin batetik, eta Bilboko bonbardaketekin bestetik.

Nola aipatu: Ayerbe-Sudupe, Mikel (2024). “Iñaki Iturainen Denboraren zubiari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

MHLI (Memoria Historikoa Iberiar Literaturetan) ikertaldeak antolatutako kartelen erakusketa Gernika (k)/Guernica (s): Trauma historiko baten birsemantizazioak Nazioarteko Kongresuaren baitan egin zen. Ekimena hezkuntza-proiektu gisa sortu zen, UPV/EHUko Arte Ederretako Fakultatearekin lankidetzan. “Diseinu Grafikoa” ikasgaiko ikasleek kongresuaren kartela diseinatzeko lehiaketa batean parte hartu zuten eta ikasleen artean Amets Leria izan zen irabazle. Kartela ekitaldiaren iruditzat aukeratua izan zen eta Gernikako Euskal Herria Museoan erakutsi zen beste lan nabarmenekin batera.

Kartel irabazleak haritz hosto bat eta bonba bat aurkezten ditu, Gernikako bonbardaketa zein arbola irudikatzen dituztenak. Haritz-hostoa, Euskal Herriaren eta Gernikaren sinboloa den bitartean, bonbaren irudiak bonbardaketaren suntsipena eta trauma ekartzen ditu gogora. Modu horretan, kartelak 1937ko bonbardaketaren funtsezko bi sinboloak hartzen ditu oinarritzat.

Nola aipatu: Perez-Ortiz, Aitana (2024). “Amets Leriaren Haritz hostoa eta balari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Haragizko erreformak (2023) Mari Luz Estebanen hirugarren olerki-bilduma da. Haurtzaroan hasi eta egundaino egindako bidaia poetikoa den lan honetan —autobiografiatik ere baduena— iraganak nortasunaren eraketan duen eraginean eta identitatearen osaketan arakatu du Estebanek.  

«Guraso-hizkuntza» poema «Neskatila bat» atalari dagokio. Liburuko atalik luzeena da hori eta bertan bilduak diren testuetan haurtzaroko oroitzapenez dihardu ahots poetikoak. «Guraso-hizkuntza» izenburu duen honetan, haurrak «zazpi edo zortzi urte» (2023, 44) zitueneko pasarte bat du kontagai. Gaztelaniaz bizi zen orduan, «espainolidade totalean» (idem) eta egun batez, guraso eta ahizparekin batera, egun pasa joan zen haurra, Gernikara. Han ohartu zen lehen aldiz «Gernika hitzak ez zuela u-rik» (idem). Garai hartan, ni-poetikoak aitor duenez, harentzat «ez zegoen Gernikako bonbardaketarik / ezta euskararik ere» (idem). Hala, Gernikako bonbardaketaren aipamena, euskararenarekin batera, sinekdoke modukoa da, Euskal Herriaren muina izendatzeko baliatua dena. Memoria traumatiko horrek eta hizkuntzak berak ezaugarritzen du, ahots poetikoaren begietara, euskal gizartea.

Hurrengo olerkian —«Hamalau edo hamabost urterekin»— berreskuratu egiten ditu bi elementu horiek, bi garairen arteko kontrastea egiteko.

Nola aipatu: Arrastoa, Ane (2025). “Mari Luz Estebanen «Guraso-hizkuntza» poemari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Haragizko erreformak (2023) Mari Luz Estebanen hirugarren olerki-bilduma da. Haurtzaroan hasi eta egundaino egindako bidaia poetikoa den lan honetan —autobiografiatik ere baduena— iraganak nortasunaren eraketan duen eraginean eta identitatearen osaketan arakatu du Estebanek. 

«Hamalau edo hamabost urterekin» poema «Neskatila bat» atalari dagokio. Liburuko atalik luzeena da hori eta bertan bilduak diren testuetan haurtzaroko oroitzapenez dihardu ahots poetikoak. «Guraso hizkuntza» (ikus fitxa) poemaren ondorengoa den honetan, nerabezaroan euskara ikasten hasi zen une hori du kontagai, «bizkaiera ikasten» (2023, 46) hasi zen garaia, hain zuzen ere. Euskaldun egin eta elebidun izatearen ondorenak aipatzen ditu gero, hau da, «disglosia afektiboek» (idem) ekarritakoez dihardu. Aurreko olerkiarekin elkarrizketan, honetan berreskuratu egiten ditu Gernikako bonbardaketa eta euskara Euskal Herriaren sinekdoke gisa; oraingoan, baina, bera parte bilakatu den komunitatea izendatzeko: «ordurako / bazen gure munduan Gernikako bonbardaketa / bazen euskara» (idem).

Nola aipatu: Arrastoa, Ane (2025). “Mari Luz Estebanen «Hamalau edo hamabost urterekin» poemari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Xabier Menigurenen lan honen izenburuak Joxe Arregik Carabanchelgo zenbait preso-kideei esandako esaldia adierazten du, hamar egunez Madrilen torturatua izan ostean: ‘Oso latza izan da’ (2023). 1981eko otsailaren 4ean, Arregi eta bere komando-burua, Isidro Etxabe, Madrilen atxilotuak izan ziren, kontrol batetik ihesean zeudela. Hurrengo hamar egunetan, bi etakideek tortura gogorrak jasan zituzten, batez ere Arregik. Otsailaren 13an, haren egoera larriagatik Carabanchelgo espetxeko hospitalera eraman zuten Joxe Arregi, eta bertan hil egin zen. Poliziak emandako bertsio ofizialaren arabera, pneumonia izan zen heriotzaren arrazoia. Bere gorpua ireki ezin zen hilkutxa batean bidali zuten Euskal Herrira, eta Zizurkilgo hilerrian lurperatu zuten. Baina zenbait lagunek, hiletaren ondorengo gauean, isilpean gorpua hilkutxatik atera eta honen argazkiak egin zituzten, torturak eragindako hematoma, erredurak zein sufrimendua agerian uzteko. 2009ean Amagoia Gurrutxagak erreportaje bat argitaratu zuen, Juan Kruz Unzurrunzagak, kultur eragile eta presoen aldeko aktibistak, eta Bixente Ameztoi pintoreak argazki horiek ateratzeko plana burutu zutela azalduz.

Erreportaje horren harira, Xabier Mendiguren bi gizon hauen eta Arregiren bizitzari buruz ikertzen hasi zen, eta liburu honetan haien historia eta garaiko testuingurua biltzen ditu, Joxe Arregiren atxiloketan, torturan eta heriotzean fokua jarriz. Ikerketa horretarako, gizon hauen ahaide, lagun edota kideek kontatutakoa aurkezten du: Arregiren Maribi arreba edota Etxabe komando-burua, Unzurrunzagaren Rita iloba, Ameztoiren Virginia alarguna… Horrekin batera, Carabanchelgo espetxean preso zeuden Iñaki Agirre etakideak, Xose Luis Fernandez GRAPOko kideak eta Lois Alonso Riveiro PCE(r)-ko kideak idatzitako gutuna erakusten da, Arregiren egoera ahula eta haren heriotza salatzen dituena.

Kontaketa honen bitartez, Mendigurenek euskal gatazkarekin lotutako hainbat gai eta gertakari jorratzen ditu. Batetik, Poliziak egindako tortura-metodoen deskribapena egiten da: burua ur zikinetan sartzea, zigarro puntaz erretzea, elektrodoak, kolpeak… Askotan Poliziako medikuak zeuden, torturatuek hil gabe tortura jasaten jarraitu zezaketela ziurtatzeko. Nahiz eta Arregiren kasua ezagutu zen bakarrenetarikoa izan, autorearen arabera, Arregi bezalako “milaka gizon-emakume torturatu dituzte herri honetan (…) etenik gabe, sistematikoki eta legeen eta agintarien komunikabide gehienen babes oso-osoarekin” (55. orr). Bestetik, Isidro Etxabek azaldutako pasadizo batean, euskaldunen kriminalizazioa aurkezten da, hainbatetan euskalduna izateak zuzenean terrorismoarekin lotzen baitzen: Bera eta Arregi Madrilen zeudenean, taberna batean “dos chatos” eskatzean, azentu oso euskalduna zutenez, jendea ‘¡Etarras! ¡Etarras!” oihuka hasi zen (62. orr). Horrez gain, erbestea lantzen da, Arregik iparraldera ihes egin baitzuen (1979an), baita Unzurrunzagak ere (1975ean). Autorearen esanetan, “Asko izan ziren garai hartan poliziaren beldurrez muga pasatu behar izan zutenak, baina horrek ez du esan nahi guztiak gero ETAren egituretan sartzen zirenik” (60-61. orr). Iparraldean bizitzen geratu zirenak edota Hego Ameriketara joan zirenak aipatzen ditu. Bestalde, euskal gatazkaren baitan, etakideen zenbait hilketa jorratzen dira, hala nola, Txabi Etxebarrietarena, eta Jose Maria Ryanen kasua garrantzizko gertakaria da ere: 1979an, Lemoizko zentral nuklearraren aurka egiteko, ETAk bahitu zuen, proiektuko ingeniari-burua zelako. 1981ean hil zuten, Polizia Arregi torturatzen ari zen egunetako batean.

Horrekin batera, garaiko hainbat gertakari eta pertsonaia aurkezten dira eleberrian, Espainiako Gerra Zibiletik Trantsizio garaira arte. 36ko Gerran, adibidez, Ameztoiren aita, Jesus Olasagasti, frankismoaren aldeko kartelgilea izan zen. Horrez gain, gerraondoko euskararen hizkuntza-ordezkapena jorratzen da, lehenagotik zetorrena eta frankismo garaian areagotu zena (Ameztoik, esaterako, ez zekien euskaraz). 70eko hamarkadari dagokionez, beste hainbat gertakizun aipatzen dira: Arregiren kontzientzia politikoa piztu zuen Burgoseko auzia, Carrero Blancoren hilketa, Txiki, Otaegi eta FRAPeko 3 kideren fusilamendua, Francoren heriotza… Nazioarteko mailan, autoreak Allende eta “Che” Guevara bezalako pertsonaiei buruz hitz egiten du. Hain zuzen ere, Unzurrunzagak Chilera bidaiatu zuen ETAn sartu baino lehen, Allende sozialistaren alde egiteko. Haren aurkako Pinochet militarraren estatu kolpea azaltzen da ere. Bestalde, “Che” Guevara iraultzaile argentinarraren eta Joxe Arregiren arteko paralelismo bat egiten da, biak hil zituztelako, bata Bolivian eta bestea Madrilen, eta bien gorpuei argazkiak egin zizkietelako, helburu desberdinekin.

Gernikaren bonbardaketari eleberriko bigarren atalean egiten zaio erreferentzia. Madrilen Arregi atxilotu zuten egun berean, Juan Carlos I.a erregea Gernikara heldu zen helikopteroz. Autorearen esanetan, 44 urte lehenago bezala, gernikarrak zerura begira zeuden, baina “ez da astelehena (…), ez da azoka eguna, eta ez dira Kondor Legioko hegazkinak” (25 orr.). Esaldi horren bitartez, Gernikako bonbardaketaren eguneko egoera deskribatzen du. Orainaldian, berriz, Juan Carlos I.aren helikopteroari begira zeuden, erregea Gernikako Juntetxera zetorrelako, autonomia estatutuaren gainean zin egitera. Horrela, autoreak paralelismo bat sortzen du, bi gertakizunak lotzeko: bata Gerra Zibileko gertakaria da, Euskal Herria markatu zuena eta honen ondorengo zapalkuntza sistematikoaren hasieran koka daitekeena, eta bestea Trantsizioan gertatu zen, errepresioari ustezko amaiera emango zion garaian, eta euskaldunen etorkizuna baldintzatu zuen ere. Atal honetan, Gernikako arbola agertzen da ere. Erregea eta parlamentariak Juntetxera sartu baino lehen, ondoan zegoen haritzaren aurrean txistulari batzuek jo zuten eta zuhaitzari gurtza egin zitzaion. Gernikako arbolak balio historiko eta sinboliko handia du. Gutxienez, Erdi Arotik aurrera, Bizkaiko eliteak haren inguruan biltzen ziren, parlamentu moduko bat osatuz. Azken Gerra Karlistaren ostean foruak galdu zirenean (1876), haritz zahar hura euskal identitatearen sinboloa bihurtu zen. Juan Carlos I.ak Gernika bisitatu zuen 1981eko egun hartan, foruen antzeko zerbait izan zitekeen autonomia estatutua sinatuko zen. Beraz, zentzuzkoa eta sinbolikoa zen prozesu hori Gernikaren arbolaren ondoko Juntetxean egitea.

Laburbilduz, eleberri honetan, Joxe Arregiren kasuan oinarrituz, Espainiako indar polizialek egindako torturak salatzen dira, baita orokorrean Espainiar estatuaren indarkeria ere. Francoren heriotza eta gero, errepresioa jarraitu zuen, eta horrela ikus daiteke Xabier Mendigurenen lan honetan. Kronika honen bitartez, garaiko bidegabeko gertakariak eta pertsonaia garrantzitsuak jorratzen dira, euskal gatazkaren garaiko konplexutasuna islatuz. Jose Maria Ryanen hilketa kontatzea baliagarria da ere, borroka armatuaren barnean zeuden zalantza zein gehiegikeriak transmititzeko. Beraz, memoria historikorako baliozko lana da eleberri hau, zehazki Trantsizio garaiko testuinguru historikoa eta tortura kasuak hobeto ezagutzeko.

Nola aipatu: Diez-Correa, Leire (2025). “Xabier Mendigurenen Oso latza izan dari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Gernika Garretan bi urtean behin 1937ko apirilaren 26an Gernikako bonbardaketan gertatutakoak antzezten dituen proiektu herritarra da. 2023an, sei urtez geldirik egon ostean, Gernikako bonbardaketaren 86. urteurrenean, emanaldia berriro eskaini zuten, eta eguna kandelen ibilbidearekin amaitu zuten, egia aldarrikatzeko eta Gernika bizirik dela adierazteko. Herri antzerkian 135 pertsonek parte hartu zuten: aktoreak, Elai Alai Dantza Taldeak, Kalapita Akademiak, Ross Dantza Eskolak, Segundo Olaeta Musika Eskolak, Txitatoki Urdaibai Zirko eskolak eta Urdaibai Kantagune koruak. Herri ekimen kolektiboa da Gernika Garretan, eta diziplina asko bateratzen ditu emanaldiak: dantza, kantua, antzerkia, musika… elementu guztien artean gatazka eta sufrimendua islatzen dira. Antzezlanak Gernikako bonbardaketa oinarrian duen arren, “denon kalterako” gertatzen diren gatazka eta erretzeak aipatzen dira, hau da, mundu osoan zehar sortzen diren gerra eta erasoaldiak irudikatzea dute helburu, “beste” Gernikak ere aintzat hartuz.

Picassoren Guernicaren aipamen zuzenik egiten ez den arren, eszenatokiaren atzealdeko eraikinean koadroko zenbait elementu erakusten dituen kartela ikus daiteke: haur hila besoetan heltzen duen ama, hildako gerraria ezpata eta lorearekin eskuetan… Gainera, dantza ikuskizuna eskaintzen duen haur taldeak eszena Picassoren koadroa erreproduzitzen amaitzen du (15:50): dantzariak modu estrategikoan kokatzen dira Guernica koadroaren konposizioa imitatuz, baita figura identifikagarrienak errepikatuz ere.

Picassoren koadroa hitzez aipatzen ez den arren, sinbologia jakin bat bereganatu du, harik eta haren erreprodukzio mota oro identifikagarria den ikuslearentzat. Izan ere, koadroak esanahi kolektiboa garatu du eta haren izaera alegorikoak diskurtso desberdinen araberako interpretazio eta erabilpenak egitea erraztu du. Hala ere, eta kontuan hartuta koadroak oinarrian bonbardaketaren gertakari historikoa duela, antzezlanean ahalegina egiten da artefaktua gertakari historikoari berriro lotzeko eta koadroa bere jatorrian testuinguratzeko. Bestalde, aipagarria da Mikel Laboak Bertolt Brechten hitzekin grabatutako “Lilurarik ez” kantuaren presentzia antzezlanean. Gernika Batzordeak, izan ere, hainbatetan egin dio erreferentzia kantari “lilurarik ez”, “tronpatzerik ez” eta “kontsolatzerik ez” dagoela adieraziz. Emanaldia herriko hainbat eragileren arteko kolaborazioa izanik, kantak memoriaren aldeko esanahi kolektiboa bereganatzen du.    

Herri antzerkiaren bideoa ikus daiteke hemen.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Doroteo Zobaranen Gernika Garretan (2023) herri antzerkiari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

2023ko abenduaren 8an, ekitaldi bat egin zen Gernikan, non 1937ko bonbardaketaren eta Palestinaren genozidioaren arteko lotura ezarri zen. Gernika-Palestina deialdi herritarrak antolatuta, milaka pertsona bildu ziren Gernikako pasealekuan,  hain zuen, bonbardaketa gertatu zen lekuan, Palestinako bandera irudikatzen zuen mosaiko erraldoi bat osatzeko. Mosaiko horretan Picassoren Guernica koadroaren irudikapen bat ageri zen, Gernikan zein Gazan jasandako indarkeriaren sinbolo gisa.

Ekitaldia isiltasun une batekin hasi zen eta ondoren sirena hotsak etorri ziren, Gernikako bonbardaketa eta Palestinako egungo erasoak gogora ekarriz. Gainera, musika zein hitzaldiak egon ziren eta Rafeed Ziadah ekintzaile palestinarraren poema bat irakurri zen, Gazako sufrimenduari erreferentzia egiten ziona. Onintza Enbeita eta Nerea Ibarzabal bertsolariek salaketa gogorrak egin zituzten Palestinako genozidioaren aurka eta justizia eskatu zuten. Era berean, Jon Maia bertsolariak idatzitako “Haritzatik olibondoari, Gernikatik Palestinari” testua irakurri zen hainbat hizkuntzatan, Gernikako eta Palestinako tragedien arteko paralelismoa ezartzen zuena.

Ekitaldiak Picassoren Guernica sinbolismo handiko ikur gisa baliatu zuen 1937an hiriaren bonbardaketaren sufrimendu historikoa palestinarren genozidioarekin lotzeko xedearekin. Koadroaren irudikapen alegorikoaren bidez, ekimenak Gernikan jasandako indarkeria lehen lerrora ekartzeaz gain, Palestinako egungo zapalkuntza eta deshumanizazioa salatzen ditu. Picassoren lana erabiltzeak, gerraren minaren eta tragediaren sinbolo unibertsala dena, injustiziek denboran zehar izan duten jarraitutasuna nabarmentzen du. Margolanaren sinbologiak, sirenak eta “Haritzatik olibondoari, Gernikatik Palestinari” testua bezalako elementuekin batera, bi herri horien arteko lotura indartzen da eta indarkeriaren eta okupazioaren aurreko nazioarteko elkartasunerako deia ere egiten da.

Nola aipatu: Perez-Ortiz, Aitana (2024). “Gernika-Palestina deialdi herritarraren «Gernikatik Palestinari, haritzetik olibondoari»ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Eleberri honetan bi familia dira protagonista nagusiak. Gerra Zibilak etsai bihurtuko ditu bi baserrietako semeak eta etsaigo hori ondorengoengan haziko da, herra kide guztiengan zabalduz.

Gerra Zibilarekin lotuta, lubakietako egoera, alde bateko zein besteko erasoaldiak eta bonbardaketak aipatzen dira (ikus 24. orrialdea). Narratzaileak zeruan barrena Durangora eta Gernikara bidean doazen hegazkin frankistak aipatzen ditu, nahiz eta ez duen gehiago zehazten (ikus 29. orrialdea), beraz, Durangoko eta Gernikako bonbardaketak iradoki egiten dira.

Nola aipatu: Urzelai-Vicente, Ainhoa (2024). “John Anduezaren Para bellumi buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Komiki tankerako lan honek Gerra Zibilaren etorrerak familia euskaldun batean zein eragin duen erakusten du. Protagonistak Kondor Legioak eta Aviazione Legionariak Euskal Herrian egindako bonbardaketak aipatzen ditu eta horrekin batera, frankistek bonbardaketen gainean zabaldutako gezurra salatzen du, adieraziz gure herriak erre zituztenak ez zirela gorriak izan. Hauxe da aipua: “Kondor Legioa, Aviazione Legionaria. Gure herriak bonbardatu, erraustu zituztenak. Gero gorriak izan zirela esan bazuten ere, bagenekien guk zein izan ziren” (216. or.).

Nola aipatu: Urzelai-Vicente, Ainhoa (2024). “Amaia Telleria eta Laida Ruizen Elur gorrituaren egunaki buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Hiru egileren artean Mikel Laboa kantariaren biografia bat egin dute ohiko biografia moldeetatik ihesi, eleberri grafiko baten bitartez, alegia. Laboaren bizitza azaltzeaz gain, haren espiritu, aldarte eta umorea adierazi nahi zituzten eleberrian, horretarako, surrealismotik asko edan dute egileek, irudimen handiaren bitartez transmitituz Mikel Laboa izan zena. Autoreek bakoitzaren gogoan Mikel Laboa asko existitu direla diote, eta hori azaleratzen saiatzen dira komikiaren bitartez, bakoitzarentzat esan nahi zuena irudikatuz modu pertsonal batean, baina era berean, denek enpatizatuko zuten modu batean.

Gernikak pisu berezia hartzen du nobela grafikoan. Izan ere, Laboatarren amak Lekeitio ingurutik alde egin zuen 36ko Gerra piztu zenean Donostiara seme-alabekin batera, eta ihesaldi hura irudikatzen da 51-54 orrialdeen bitartean: azkeneko orrialdean gerrako hegazkinak haien gainetik pasatzen dira eta salto kronologiko baten ondoren, 69. orrialdean, itzuli egiten da gerrako bizipenetara, dardarak eta leherketa soinuak irudikatuz. Laboak bi urte inguru besterik ez zituela bizitu zuen ihesaldi hura, eta urrunetik entzundako bonbardaketaren hotsak, dardarak eta inpresioak eraginda konposatu omen zuen “Gernika” kantua. Hori dela eta, komikiko pasarteaz gain, egileek Laboaren ihesaldi hura komikiarekin batera argitaratutako animaziozko bideo baten bidez ere transmititu nahi izan dute, literatura, ikus-entzunezkoa eta musika uztartuz.

Aipatzekoa da sormen-lanak ekoizpen literario hutsa gaindi dezan nahiak gogora ekartzen duela Ez Dok Amairuren izaera. Beste alde batetik, Zumetaren Gernika koadroak hartzen du 75.orrialde osoa. Mikel Laboaren obraren baitan Zumetaren presentzia bera aipatu beharra dago, Laboaren diska askoren azalak Zumetak egin baitzituen. Koadroak, beraz, bi erreferentzia izan ditzake: batetik, bonbardaketako sufrimenduaren irudikapena, eta bestetik, Zumeta eta Laboaren arteko elkarlana.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2024). “Harkaitz Cano, Joseba Larretxe, Unai Iturriagaren Ni ez naiz Mikel Laboari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Saiakera liburu honetan Lertxundik askotariko gaien gaineko hausnarketak biltzen ditu. Liburua hiru kapitulu edota atal nagusitan banatua egon arren, gai jakinen inguruko gogoeta laburrak bata bestearen atzetik jarriaz egituratzen da liburua, askotariko txatalak josiko balitu bezala. Besteren artean, pandemia, naturaren suntsiketa, laikotasuna, edota eutanasiaren gaineko hausnarketak mamitzen ditu Lertxundik orrialdez orrialde. Pandemiaren gaineko pentsamenduekin hasi, eta post scriptum gehituriko Ukrainako gerraren gainekoekin ixten da liburua. Aipagarriak dira artearen eta literaturaren gaineko bere gogoetak, eta ildo horretan, Theodor Adornoren aipu ezagunari jarraiki, Auschwitz ostean poesia idaztea egintza barbaroa ote den galdezka Picassoren Guernica koadroa aipagai du Lertxundik. Liburu osoan, behin bakarrik aipatzen du Picassoren koadroa, pasarte honetantxe:

“Urteen joanak, baldarkeriarik latzena ere difuminatu egiten du oroitzapen ankerrenak ere lausotu gizartearen pertzepzioan (beste kontu bat da biktimen bihotzetan), eta, memoria sozialari eustekotan, egintza artistikoan berritzen da bereziki tragedia  ̶ Goyaren Gerraren desastreak, Picassoren Gernika, Berlingo Holocaust-Mahnmal ̶ , eta ez hainbeste historiaren datuetan. Eta urteen joanak tragedia zeharo arruntuko ez badu eta kontsumisten bilgune mediatiko bihurtu, betor erreakzio artistiko zinezko bat imajinazio aske arriskatu baten eskutik (ari naiz pro domo ere), zeren urteen joanak tragediaz genuen ikuspegia arruntzen du, des-indartzen, des-lotzen, des-ubikatzen, des-itxuratzen” (Lertxundi, 2022, 153).  

Nola aipatu: Eizagirre, Nerea (2025). “Anjel Lertxundiren Desertuan behatxuloari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Zoonomia (2022) Nerea Arrien idazlearen lehen poema-liburua da, Xabier Lete VI. Poesia Saria irabazi ondotik argitaratu zena. Izenburua XVIII. mendean Erasmus Darwinek argitaratu zuen Zoonomia; or the Laws of Organic Life lanetik hartua duen liburua “piztiario pertsonal” (2022) gisa definitu zuen idazleak. Zientzia eta poesia uztartuz, animalia izenak dituzte testuotako izenburu guztiek ere, baina olerkiek ama ere baden emakume baten eguneroko bizitza dute hizpide.

“Amaren zooa” ataleko “Macropus kangurua” poemaren gaia amatasuna da eta kanguru emeek kumeak gordetzeko duten sabeleko zorroaren irudia du ni-poetikoak abiapuntu. Testu honetan Picassoren Guernica koadroa aipatzen da, gainera. Ahots poetikoak alderatu egiten ditu gurasoen banantzeak dakarren ondorengo hondamena eta margolanak irudikatzen duen sarraskia; honela dio: «Haurtzaroa banatu genuen dibortzioaren egunean, / maitasuna aritmetikoki / geometrikoki gorrotora, saloiko gezurrezko Picassoan bezala. / Bat, zezenaren adarrekin geratu zen / bestea, bonbilaren distiraz» (2022, 39). Koadroaren bi elementu aipatu eta bien arteko kontrastea ezartzen du: zezenaren adarrak eta bonbila distiratsua; bata maitasunaren eta bestea gorrotoaren adierazle balira bezala. Zezenaren adarrak biolentziaren, patriarkatuaren edo iluntasunaren ikur irakurri daitezke; bonbilla, berriz, begirada etengabearen, zaintza betierekoaren eta argitasunaren adierazle dateke.

Idazleak berak zioenez, Zoonomia (2022) lanarekin hori erakustea zuen helburu, hau da, «maila bereko espektakulu direla gerra bat eta ama batek egunerokotasunean bizi dezakeena, bigarrenak transzendentzia gabeko gauza dirudien arren» (2022).

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Arrien, Nerea. 2022. «Artefaktua: Nerea Arrien [Elkarrizketatzailea: Ilaski Serrano]»: https://www.youtube.com/watch?v=7g8J_tL9u_4&t=729s

Nola aipatu: Arrastoa, Ane (2025). “Nerea Arrienen «Macropus kangurua» poemari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Iban Zalduaren Ipuina engainua da (2022, Elkar) liburuko “Marta Harnecker-en liburua” ipuinean aita-alaben arteko elkarrizketa baino, belaunaldi gatazka ere azaleratzen den eztabaida politikoa bilakatzen da kontakizunaren muina.   

Aitak politikagintzan aktiboki hartzen du parte eta bulegoan udaleko aurrekontuetarako lanean ari den bitartean, alabak liburutegiko apaletik ipuinaren izenburuan aipatzen den liburua hartu diola ohartzen da. Eta alaba etxera iristean, kafe baten bueltan hitz egiten hasiko dira. Horrela jakingo du irakurleak alabak gaztetxean Marxismoaren inguruko mintegian parte hartzen duela (hain zuen, mintegi horretan lantzeko hartu dio liburua aitari) eta iraultza komunistaren alde diharduela. Aldiz, iraganean aita atxilotu egin zutela eta kartzelatik pasatakoa dela ere argitzen da. Egun, ordea, politikagintzan dihardu eta une batetik aurrera, norberaren kontraesanak agerian gertatzen joango diren eztabaida politikoari ekiten diote. Era berean, amak 18 urte kartzelan daramatzala ere aipatzen da eta, ondotik, “ongi etorrien” inguruan hasiko dira eztabaida bizian.

Ipuineko une batean, sukaldea deskribatzen da laburki, eta hor dakusagu Gernika artelanaren ekfrasia: “Gizonak begirada paseatu zuen sukaldeko hormatik: espezien potetxoetarako apalategia, Seaskako egutegia, Athleticeko posterra, Zumetaren Gernikaren erreprodukzioa. Naiara, sukaldeko mahaiaren gaineko pilatxotik goian zegoena hartu, eta Gararen ale baten orrialdeak pasatzen hasi zen, oharkabean bezala (Zaldua, 2022: 94).

Ikus daitekeenez, ohiko sukalde baten deskribapena izateaz gain, irudikapen horretan objektu soil gisa agertzen diren elementuek karga sinboliko esanguratsua dute. Eta tartean agertzen da Zumetaren Gernika, Picassoren Gernika ez izan arren, Gernikako bonbardaketaren sarraskiaren kontrako aldarriaren irudikapen propioa.

Nola aipatu: Ayerbe-Sudupe, Mikel (2025). “Iban Zalduaren «Marta Harnecker-en liburua» ipuinari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Bazka taldeak 2021ean argitaratu zuen haien lehen diska: Basoaren ilunean dantza. Bederatzi kantek osatzen dute lana eta azkena da fitxa honetan landuko duguna: “Beletxuria”.

Badok Euskal Musikaren atarian irakur daitekeenez, rock taldeak sinatzen ditu kanten hitzak eta musika ia denak, fitxa honetarako erabakitako “Beletxuria” kanta barne. Izenburuak berak deitzen digu atentzioa. Geure buruan belea irudikatzean kolore beltza etorri ohi zaigu, baina, kasu honetan, zuri kolorez deskribatu digute eta dena batera idatzita. Zeruan hegazti ezohikoren bat ikusi eta “bele txuri” deituko zion norbaitek, eta hala deitzen amaitu dute beste batzuek, izen propio bat bihurtzeraino kasik. Ahozkotasunari eta Gernikako bonbardaketan bertan egondako norbaitek esana dirudi.

Metafora batekin hasten dute kanta Bazkako kideek, bonbak botatako hegazkinei zuri kolorea emanez eta hegazti batekin alderatuz. Bigarren pertsonan eta lehenaldian hitz egiten dute: “Zuen hegal ilunek / hiria apurtu zuten”. Hiria aipatzean Gernikaz ari dira, nahiz eta hasiera-hasieratik ez aipatu. “Ehun itzal” aipatzen dituzte jarraian, zerutik eroritako ehun bonbei buruz ari direla pentsa daiteke, itzala erabili dutela hasieran belea erabili duten arrazoi berberagatik.

Metaforek hornitzen dute kantaren zatirik handiena: ilargia, lainoa, argia eta izarrak ageri dira: begiak dituzten lainoak, hildako argiak… Dena den, azpimarratzekoa da izarren metafora 8. eta 9. lerroetan: “Azken izarrak bere / buruaz beste egin zuen”. Bonba batekin alderatu dezakegu izarra, suzko biribil batekin… baina kasu honetan zeruko elementu guztiak herritarren gainera erori zirela deskribatzen du letrak, ilargiak, hodeiek eta izarrek ez zutela zeruan geratzerik izan.

Jarraian, Gernika aipatzen dute taldekideek espreski: “Gernika erre zenuten” (10. lerroa), berriz ere lehenaldian eta bigarren pertsonan. Hiru aldiz erabiltzen da esaldi berbera: 10. lerroan, 12.ean eta 16. eta azken lerroan. “Gernika erre zenuten” esanez ixten du kantariak kanta eta baita diskoa bera ere, azken abestia baita.

Retolazaren ideietara joz, bonbardaketaren errepresentazio desberdinen irakurketen artean, irakurketa identitarioa (2009) genuke Bazka taldearena. Euskal identitateari kantatzen diote, erasoa euskal identitateari egindakoa dela garbi utziz eta horretarako bigarren pertsona eta lehenaldia erabiliz kanta osoan zehar.

Amaitzeko, azken ideia batek ongi borobiltzen du kantaren ideia: “Atzoa okertu nahi!” errepikatzen da bi aldiz azken estrofan. Atzoa edo gertaera historikoak, jada gertatutakoak, kontatzeko moduari egiten diote erreferentzia, nola kontatu atzoa? Nori entzun? Eta ondorioz, nondik eraiki memoria? 2021ean argitaratutako lana da hau, gaur egundik idatzitakoa eta horrek badu bere garrantzia. Retolazak ere, hainbat garaitako poemak aztertu ostean, honela ondorioztatzen du: “…/… balio sinboliko horrek nola bizirauten duen eta berrasmatzen den poesiaren bidez, egokituz garai berrietara, egokituz jendarte berrira, baina, betiere gertakari historikoen balio sinboliko eta kultural horri eutsiz” (2009: 1107). Gai baten inguruan idatzitako poema eta kanta askoren artean, “Beletxuri” da horietako bat, garai berrietara egokituta idatzia, baina “balio sinboliko eta kultural” batzuk mantenduz.

Gainera, lehenaldian idazteak ematen dio herentzian jasotako zerbaiti kantatzearen kutsua. Gaur egungo talde batek era horretan kantatzen baitio Gernikan jazotakoari: entzundakotik. Hirsch-ek (2008) The Generation of Postmemory ideiarekin laburtzen du: Postmemoriaren bidez trauma kultural edo kolektibo baten lekuko izan zen belaunaldiaren ondorengo belaunaldiak ordura arte izandako esperientziekin duen erlazioa deskribatzen da. Esperientzia horiek “gogoratzen” dituzte, hazi zirenen istorio, irudi eta portaeren bidez. (Hirsch 2008 :106).

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

BADOK. Euskal Musikaren Ataria. https://www.badok.eus/euskal-musika/hezurbeltzak/hezurbeltzak [azken kontsulta: 2025/07/09]

Hirsch, Marianne (2008). «The Generation of Postmemory», Poetics Today 29:1.

Retolaza, I. (2009). Gernikako bonbardaketa euskal literaturan: errepresentazio eta begirada poetikoak. Euskera, 54(2-2), 1079-1108. https://doi.org/10.59866/eia.v2i54.234

Kantaren transkribaketa

Nola aipatu: Gurrutxaga, Oihane (2025). “Bazka taldearen «Beletxuria» abestiari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Hogeita bat dira Amez ipuin-liburua osatzen duten ipuinak. Beraien artean ustezko lotura zuzenik ez duten hauetan, bada hertsiki lotzen dituzten motiboa: bertako protagonistak emakumeak dira, eta gainera, guztiak dira ama. Haatik, pasarte hauetan, mundu mailan ezagunak egin diren emakumeen erreferentziak zein zitazioak egiten dira, emakumeak nozitzen dituenak munduko edozein emakumeek uler eta senti ditzaten. Honela, ipuin desberdinen bitartez, amatasunaren inguruko hamaika gertakizun, uste, pentsamendu, zalantza, sufrimendu, entzun-behar, eginbehar… kontatzen zaizkigu: Ama perfektuaren ideiarekin hasiz, badirudi zenbaiten ustez perfektua izatea eta guztia ematea (baita “askatasun” guztia ere “Katarsia”n aipatzen denez) lotuta daudela, eta horregatik, seme-alabei beharrezkoa eta gehiago ematen ahalegintzen diren amak (edo gurasoak) daude, honela beste amak perfektutasun hartatik urrunduz. Perfektutasun hori lortzeko, mila gauza egin eta mila gauzaz arduratu behar duten amak daude, eta horixe adierazten digu “Odisea”ko amak inolako puntuazio markarik eta erritmo biziz narratuz. Perfektua denak, gainera, ezin ditzake zenbait gauza egin eta esan eta horrekin hausten du “Perfektua”ko protagonistak, zeren eta, abortatzeaz gain, askatasun eta naturaltasun guztiz kontatzen baitu abortuarena. “D eguna” izenekoan, badirudi amek ezin dezaketela etxea denbora batez utzi nahiz eta alde batean uztearen arrazoi hori lana izan. Bertan, bizi duina izateko bi d (dirua eta denbora) behar direla aldarrikatzen da. Protagonistak lehena lortzeko asmoz, etxetik aldendu eta bere ametsari jarraitu dio. Horretarako, denboraldi labur baterako umeak aitaren eskuetan utzi baditu ere, badirudi gaizki dagoela egiten ari dena, baina ez da horrela, zeren eta etxekoei behingoagatik kasu ez egiteagatik errudun sentitu nahi badu ere ezin du (85. or). Antza denez, amek ezin dezakete umeen ardura utzi, ezta ezer txarrik esan horren inguruan, baina amatasunak ere energia guztia xurga dezake (35.or) “Nobel saridun baten amarekin elkarrizketa laburra” ipuinean gertatzen den gisa. Etxekoak zaintzearen ardura bera sentitzen du “Pezeta 1” ipuineko amak, baina gizonaren jarreraren aurrean, nahi duena egiteari ezin uko egin. “Kanpokoak” deiturikoak gizarteko “bestea” izatea zer den eta horregatik, “besteak” entzun eta jasan beharreko jarrera arrazistak narratzen ditu. Ildo beretik doa “Urtebetetze festa”ko protagonistetako batek jasaten duena. Hau ere etorkina izanik dena atzean utzi behar izan du eta ezinezkoa zaio bizitza “perfektua” eskaintzea alabari. Emakume etorkinek beraien herrialdean titulazioa izanagatik ere, bertan titulu hori baliogabetu egiten zaie eta ondorioz, diru-sari eskaseko lanetan jardun behar dute. Honela, zaintza-lanak egiten dituzte, “beltxaran merke” izanik eta izan zitzaketen ametsak hilik (19. or.). Edozein amak egiten du bere seme-alabentzat onena den hori (18. or.), baina batzuetan hoberena lortzeko beraren seme-alabak arriskuan jartzeko aukera ausarta ere hartu beharra dute zenbait amek, “Hondartza garaiak” eta “Labeak” pasarteko amen kasu. Hauen antzera, badira mundu mailako gatazken ondorioz erabakiak hartu behar izan dituzten amak eta ondorioz, exiliatu egin behar izan zutenak (“Desagertuak” eta “Antonina”). Badira amatasunaren inguruan aholkuak eman eta aholku horiek jarraitzen ez dituzten emakumeak (“Nikotina”), edo eskatu gabe besterik gabe beraien iritzia ematen dutenak zeren ama guztiek badute zer esana (“Hortzak”), baita sexu-gosez bizi direnak ere (“Leireren potota”). Ama izan nahi eta amets hori ezin bete izan dutenen zantzua ere badugu “Zu” eta “Pisukideak” ipuinetan; era berean ama izan eta ekografia ikustearen emozioa tomate-landareari lehen fruitua ikustearekin alderatzen duena ere (“Tomategintza”). Goi-mailako gizonek emakume ederrena nahi dutenaren topikoa ere jasaten du “Maitasun istorio bat”eko emakumeak, hasieran ederra zelako baitzegoen bere gizonarekin, eta edertasuna galtzean edo edertasun horretaz aspertzean, beste emakume ederrago batekin ordezkatzen baitu. Azkenik, literatura klasikoan emakumeek izan duten irudi negatiboa aipatu beharko genuke. Emakumea gaiztoa zen, ederra askotan, baina botererik gabea (nahiz eta boteregunetik hurbil egon) (120.or). Emakumeak panpina hutsak baino ez ziren gizonentzat, eta gizonik gabeko emakumeetan ere beti azaltzen zen gizonezkoren bat emakumeen bizitzetan agintzeko. Gainera, gizonak ez ziren emakumeen etsaiak soilik, gizonak beti ahalegindu zirelako emakumeak haien artean etsaitzen (124. or).

Emakumearen zeregina ondorengoa erditzea zen, eta erditzean bera zaintzea. Ondorengoak edozein arazo bazuen, emakumearen ondorioz izango zen, bera baitzen “Mounstroa” sortzeko gauza den bakarra. “Munstroa” izeneko ipuinean, beraz, Neron enperadorearen amak, hau da, Iulia Agripinak (Agripina Gaztea bezala ezagunagoa) hitz egiten du narratzaile autodiegetikoaren bitartez. Emakumeek Historian haien bizipenak kontatzeko ahotsik izan ez dutela salatzen du, Antzinako erromatar garaitik XX. menderaino. Iulia Agripinari, izan ere, haren semeak gauzatutako basakeriak egotzi zaizkio, ama manipulatzaile eta semearen desioak zuzentzen dituen emakume maltzur gisa irudikatuz. “Agirpinaren konplexua” izeneko termino psikologikoa ere jaio zen pertsonaia historiko femenino honen emaitza gisa, seme-alaben bizitzan gehiegi parte hartzen duten amak deskribatzeko. Tonu ironikoa sumatzen zaio ipuinari, eta ahaldundutako emakume indarstu batek hitz egiten duela badirudi ere, irakurlea kontziente da historian zehar nola tratatu zaien bera bezalako emakumeei; alegia, erotzat eta manipulatzailetzat jo izan dira begirada misoginoak hala aginduta. Ideia honen zabaltzaileak, historia idatzi dutenak izan dira, hots, garaile gizonezkoak, hauek beti egin baitituzte amak beraien semeek egindako ankerkeria eta txarkeria guztien erantzule (124. or); honela, Erromari su eman ziotenak, Gernika, Dresden edo Hiroshima bonbardatu zituztenak edo Bamiyango budak leherrarazi zituztenak emakumeak litezke: “Gu izan bagina bezala Erromari su eman genionak, Gernika, Dresden edo Hiroshima bonbardatu genituenak edo Bamiyango budak leherrarazi genituenak: historiak ez ditu amak maite. Ez digu deus ere barkatzen” (124.orr). Bonbardaketaren auziak badu zeresana honetan. XX. mendeko mugimendu faxistak indarra hartu ahala, oztopo izan zitezkeenak kendu nahi izan zituzten bidetik. Honela, modu eraginkor eta azkarrean, ordurarte ikusi eta imajinatu ere ezin ziren sarraskiak egin zituzten. Alde batetik, sortuak zituzten armak funtzionatzen zutela frogatzen zuten; bestetik, armen eraginkortasuna bermatu nahi zuten. Honen emaitza da Gernika 1937ko apirilaren 26an alemaniarrek suntsiketa eta gerrarako entsegu gisa erabili izana. Gauzak honela, biztanleria zibilaren aurkako izuaren bidezko lehen erasoak areagotu egin ziren Bigarren Mundu Gerra lehertzean. Hegazkin bitarteko lehergailuak indarra hartu, eta ugariak izan ziren Gernikaren antzera suntsituak geratu ziren herriak: honen adibide dugu Dresden, Bigarren Mundu Gerrako oroimen gune nagusietako bat. “Moustroak” berdinak ez izanagatik ere, bietan biktimak berberak dira, herria eta herritarrak, baina baita biktimarioak ere (gizonak). Gisa honetako sarraskiak gauzatzeko baliabide nahikoa bazuten ere, Bigarren Mundu Gerraren azken arnasetan, aplikazio militar berria erabili zen: lehenengoz zein azkenekoz bonba nuklearra erabili zen Hiroshiman. Hondamendi hauek memoria kolektiboan bizirik iraun dute, eta iraungo dute, hiriaren eta gizakiaren erabateko suntsipenak gizakiaren memorian lekua baitu. Ipuin honek, beraz, amek historian izan duten lekua aldarrikatu, eta era berean, salatzen du, egotzi zaien erantzukizun eta rol amatiarrari men eginez. Azkenik, hausnarketa metalinguistiko batek ematen dio amaiera ipuin liburuari “Errimak” izeneko atalean. Amatasuna ez da lan erraza eta horixe bera ikus dezakegu amaren “errimak” aintzat hartzen baditugu, izan ere, amak drama, zama, amatatu eta amaitu-rekin errimatzen du, aitak, aldiz, maitasunarekin. Liburua ardazten duen amatasunari buruzko hausnarketa eta gatazkak azaleratzen dira amaierako pasarte honetan eta kontatutako dena hizkuntza bera eztabaidagai bihurtuz laburbiltzen du Labandibarrek.

Nola aipatu: Aizpuru, Amane (2025). “Goiatz Labandibarrenen «Munstroa» ipuinari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Maitane Azurmendiren Azken bidaia ilustrazio-liburuaren muinean daude Gernikako bonbardaketa zein Picassoren Gernika gogora ekartzeko desira eta, hein batean, premia. Artistak berak (2022) esatera, obsesioz, behin eta berriz, birziklatu, zitatu eta eguneratzen du gizarte garaikideen Eszena Tragikoa bilakatu den (Timothy J. Clarken, 2021) Gernika; agorrezina dirudien irudia, noiznahi eta nonahi berragertzen dena. Are, Azurmendik hainbatetan aitortu du, bere ibilbide artistiko osoaren nukleoa dela 3 metrotik gora luze eta ia 8 metro zabal den mihise erraldoia. Etengabe berridazten eta gaurkotzen du Gernika, teknika mailan ez ezik (marrazkia gailentzen da bere obran), baita maila formal, ikonografiko eta plastikoan ere. Aipagarriak dira, hala nola, argiaren trataera —suaren isla—, kolore neutroetara eta grisaillera joz argi-ilunak sortzeko joera, konposizioa eta espazioaren trataera —logela kubistaren etena (Clark, 2021)—, Gernikako elementu ikonografiko-sinbolikoen proiekzioa —dela figura antropomorfikoena (tartean, pietatearena edo haur hilaren gorpua magalean duen amarena; amen altzoek soilik kontsola bide dezaketen gizatasunik gabeko gizateria, alegia), dela figura zoomorfikoena—, dela objektuena —kriseiluak, etab.—. Esan gabe doa, horrek ez duela esan nahi, Azurmendi Picassoren Gernikaren erregistro plastikora mugatzen denik; ostera, erro horri eutsiagatik, ekarpen propioak, geruzak, gehitzen dizkion marrazteko moldea du. Azken bidaian, presentzia nabarmena du, kasurako, hondo grisa zipriztintzen duen (eta, kasu batzuetan, orriei gain hartzen dien) kolore gorriak; bai suaren, bai odolaren adierazle gisa. Horrez gain, material eta teknikei erreparatuz gero, Azurmendi jantzi-disenatzailea ere badenez gero, berak jositako soinekoetara ere ekarri ditu Gernika koadroko elementu ikonografikoak.

Deigarria da Gernikak Azurmendiren obran duen zama, metaforikoki zein literalki, islatzen duen Azken bidaiaren azala: bihotz anatomiko baten baitan sartutako Gernika ageria da paratestuetan, gorputzean odola barreiatzen duen organo haragitsu horren paretetara egokitutako Gernika. Artistak, 2023an, ilustrazio-liburuaren ondotik egindako (izenburu bereko) erakusketaren harira, hauxe azpimarratu zuen: «Gernikaren bihotza bonbardaketaren urteurren batean jaio zen, urtero egun horretan zerbait berezia egin nahi izaten dudalako. Nire bihotza da. Beti egiten dut bihotzaren alde, tarteka bizitzak kolpeak eman arren. Leku pila batean ikusi dut; jendeak haren tatuaje bat egin duela ere entzun dut» (Azurmendi apud Insausti, 2024).

Haurtzaroko bizipen jakin batekin erlazionatzen du, artistak, Picassoren Gernikak bere gogoan (hasiera batean, agian, esperientzia estetiko hutsez, eta gerora, ziur asko, kultur oroimen, iruditeria kolektibo zein literatura artistikoaren bitartez) utzitako lehen marka. Hain justu, bizipen hori haragitzen du azterkizun den ilustrazioak: 36ko gerra bizi izan zuen bere amona Pantxike Larrazabalen busto edo bularrerainoko erretratuak. Liburuan bertan, erretratuaren segidako (zenbakitu gabeko) orrialdean dio, amonaren josteko gelako horman eskegita ikusi zuela lehen aldiz Gernika koadroaren erreprodukzio bat, —seguruenik, tamaina txikikoa eta, grisa baino, sepia kolorekoa izango zena—, eta lehen kolpe horretan hartutako zirrarak baldintzatu dituela hura arakatzeko jakin-mina eta grina; denboraren poderioz hazitakoa.

Erreproduzigarritasun teknikoaren aroan, Walter Benjaminek, jada 36an, azaldu bezala, «sakralizazioa», «aura» eta kideko kontzeptuak, zeharo aldatu diren arren, esanguratsua da Euskal Herriko etxe gehienetan badagoela, Pantxike Larrazabalen josteko gelako Gernikaren pareko eskala txikiko kopiaren bat. Esan nahi da, ikono erlijiosoen pare, ezin konta ahala aldiz erreproduzitu dela Picassoren mihisea Bigarren Mundu Gerratik aurrera: hasieran (nabarmen), diktadura frankistaren eta 36ko gerraren ondotik lehertutako beste gerra batzuen (Vietnamgoa, adibidez) aurkako protesta-ikur boteretsutzat, eta aurrerago, baita pop artearen eta kontsumo gizarteen salgai edo produktu lauso eta desitxuratu modura ere (Cueto, 2017, 31. or.). Euskal literaturako adibide bat jartzearren, Eider Rodriguezen “Bihotz Handiegia” (BH, 2017) ipuineko Ramonen sukalde-egongelan, Picassorenean oinarritutako Zumetaren Gernika (1999) koadroaren erreprodukzio bat dagoela aipatzen da, pertsonaiaren etxeko dekorazioari, klaseari, eta, frantsestua izanagatik, bere jatorri euskaldunari edota iragan hurbilaren oroimenari eusteko desirei lotuta, besteak beste—.

Adierazgarria da, ildo beretik, zenbait ikerlarik (Chihaia eta Henningfeld, 2020; Manterola, 2023) Picassoren Gernikari «ikono moderno» izendatu izana, bai eta haren iruzkin historiko-artistikoa gauzatzean erabilitako «sinestesiko» adjektiboa ere. Azken kontzeptu horrek gogora ekar dezake (IV. mendean edo lehenago sortutako) jatorrizko eikon (εικών) bizantziarren bereizgarri nagusienetakoa den «esperientzia sinestesikoa» —zentzumen guztiak aldiberekotasunez piztea funtsezkoa delako, fededunen irudiko, «agerraldi jainkotiarra» gerta dadin; hortik ikonoen working images, «irudi-bizi» edo lurraren eta zeruaren arteko bitartekari izaera eta funtzioak— (Cormack, 2014, 19. or.). Esanguratsuak dira, halaber, Jorge Oteizak Gernika definitzean «ukituz gero, odola dario» metafora erabili izana (irudia bizirik balego bezala) edota Frank Gehry arkitekoak, Bilboko Guggenheim museoa diseinatzen ari zela, hura Gernikarentzako «santutegia» izango zela adierazi izana (Zulaika, 2023). Hori gutxi ez eta, Elena Cuetok (2017, 496. or.), euskal gizartearen oroimen gune edo gertakizun-sinbolo nagusia den Gernik(ar)en barne-etena (Zulaika, 2023) azaltzean, «errebelazio» terminoa darabil, eta, dio, gerrak markatutako leku-izenak geografia jakin bat izendatzeari utzi ostean, zeinu errebelatzaile esanguratsu bilakatu dela.

Hartan, Azurmendik, ilustrazio-liburu osoan zehar, Gernika Gernikara (Bizkaiko herrira) ekartzeko aldarriarekin batera, Cuetok (2017) azpimarratu bezala, Picassoren koadroaren dimentsio alegorikoak, maiz, irentsi edo eklipsatzen duen koadroaren dimentsio historikoa nabarmentzen du; hots, mihiseak irudikatzen duen eta haren erroan dagoen gertaera historiko erreala: 37ko apirilaren 26ko izu-bonbardaketa. Gogoan hartzekoa da Gernikako bonbardaketa XX. mendeko gezur nabarmenetako bat izan zela, eta artean, gutxi-asko, indarrean dagoela sarraskia burutu zuten hiru diktadurek bultzatutako desmemoriaren ondorio den erredukzionismoa (Irujo, 2017). Alde horretatik begiratuz gero, azterkizun den ilustrazioak, Euskal Herriko oroimen-habitatuaren-eramaile litzatekeen Larrazabal amonaren (36ko gerraren lekuko zuzena izan baitzen) eta postmemoriaren belaunaldikoa litzatekeen Azurmendiren (iragan traumatikoa oroimenaren beste bide batzuetatik jaso baitu) arteko transmisioa eta etenak ere islatzen ditu. Izan ere, «belaunaldi isil, mutuaren» (Torrealdai, 2000) eta (gehienbat) 90etatik aurrerako belaunaldi berriek, marko historiko-politiko-kultural garaikideak ahalbidetuta, iragana berrikusteko eta isilune edo hutsune horiei guztiei hitza emateko hartutako ardura; hala nola, memoria polifonikoaren izenean (Olaziregi eta Otaegi, 2011; Elizalde, 2016). “Pantxike Larrazabal” izeneko ilustrazioan, artistak bere amona omentzeaz bat, iragan hurbilari eta haren inguruan eraiki den kultur oroimen androzentrikoari lotuta, dagokion agentzia aitortzen diola esan daiteke. Alegia, ekfrasi feministek egin ohi duten eran, ikusezina dena iruditara ekartzen du (Collins, 2019).

Hortik aurrera, harrigarria da, eta Gernikaz ezin konta ahala bibliografia argitaratu bada ere, oraindik ez dago argi, zer dela bide jarraitzen ote dugun koadro hori gurtzen, ez bakarrik Mendebaldean baizik mundu mailan eta orotariko testuingurutan, gainera; sarri heriotz bidegabeen eta giza sufrimenduaren ikur gisa. Izan ere, nondik nora bilakatu da Picassoren Gernika, alde batera, genozidio garaikideen aurkako protesta ikur «sakratu», baina, bestera, desmemoriaren eta arte merkatu basatiaren mirabe? Sobera ezaguna da Picasso tratu txarren emailea izan zela; hala eta guztiz ere, Gernika ez da, egundo, zeharo zaharkitua, dudazkoa eta baztertzailea den mendebaldeko artearen historia kanonikoaren bigarren planora pasa. Are, kontrara, Clarkek (2021) eta beste zenbait arte historialarik aurreikusten dute, Gernika ez dela hilko. Zergatik ote? Galdera horrek ematen du bazka ikertzen jarraitzeko Gernik(ar)en, edo trauma historikoaren, birsemantizazio eta eguneratze transmedialak, datu-base honetan bilduko direnak, hain zuzen ere.

Nola aipatu: Iruretagoiena, Leire (2024). “Maitane Azurmendiren «Pantxike Larrazabal» ilustrazioari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Henrietta Theodora Markovitch (1907-1997) da, Maitane Azurmendik, Gernik(ar)en inguruan jositako Azken bidaia (2022) ilustrazio-liburuan, zigarreta bat erretzen, ilea jasota eta albo batera begira erretratatu duen artista. Ilustrazio-sorta horrek Gernika koadroaren testuinguru historiko-artistikoa jasotzen duenez gero (Gernikako bonbardaketaren errepresentazio historikoak —astelehen hartako azokarenak, adibidez— zein mihisearen historia materialari lotutako ekfrasiak), Dora Maar erretratatzea, Picassoren itzalak ezaba dezakeen artista surrealistaren obra omendu eta aitortzeko modua ere bada. Izan ere, XX. mendeko bigarren erdiko Artearen Historia hegemonikoak bere ibilbide artistikoa bazterrean utzi zuen; batetik, bere garaian nazioartean erakutsitako artelanak ahaztera bultzatuz, eta, bestetik, bere izen-abizenak Picassok sortutako irudi desitxuratuaren —emakume negarti eta burutik egindakoa— kate motzera lotuz. Beraz, arte historialari feministek (besteak beste) egindako berreskuratze-lanei esker, Dora Maarren artelan plastiko eta literarioek, pixkanaka bada ere, (atzera) merezi duten aitortza jasotzen ari diren seinalea ere  bada azterkizun den marrazkia (Rodríguez, 2023, 55. or.).

Henrietta Theodora Markovitchek, 20ko hamarkadaren bigarren erdian, Dora Maar ezizena atxiki eta pintura ikasteari ekin zion hainbat eskola eta akademietan, tartean, Pariseko l’École des Arts Décoratifs, Académie de Passy eta Académie Julienen. Ordea, arte-hezkuntza akademizista horrekin asetu ez, eta, André Lhoteren kubistaren eskolara egin zuen jauzi; bertan ezagutu zuen Henri Cartier-Bresson. Cartier-Bresson eta biak, pinturaz gain argazkilaritza ikasteko helburuz, l’École de Photographien eman zuten izena. 30eko lehen urteetan, laguna zuen Pierre Kéferrekin batera argazkilaritza-estudio bat ireki zuen Neuillyn. Argazkilari gisa jarduteaz gain, talde surrealistara gerturatu zen Maar, eta hainbat artistentzat posatu zuen, adibidez, Man Rayrentzat. 1932tik aurrera, politikoki erradikalizatzeari ekin zion artistak; alderdi politiko jakin batera egundo ez estekatuagatik, (hala nola) Contre-Attaque (Georges Bataille eta André Bretonek sortutako) taldean militatu zuen. 1934an, koska bat estutu zuen ezkerrarekin zuen konpromezu politikoa: bat egin zuen faxismoen gorakadaren kontrako Intelektualen Borrokarako Deiarekin. 1935-36 artean, parte hartu zuen talde surrealistak antolatutako hainbat erakusketatan eta Europan nahiz Estatu Batuetan egon ziren erakusgai bere artelanak (Tenenbaum, 2023, 160.-161. or.).

1936an, Parisen, talde surrealistaren ohiko bilkura lekua zen Les Deux Magots kafetegian, Paul Éluardekin eta Picassorekin egin zuen topo. Handik gutxira hasi zen Picassorekin ibiltzen eta ia hamarkada batez egon ziren elkarrekin. Iturri historiografikoek erakusten duten antzera, harremanaren aurreneko urteetan, sakoneko eragina izan zuten Maarren pentsamendu poetiko eta politikoek Picassorengan: behin eta berriz zitatu ohi zituen Maarren hitzak. Are, 37ko Erakusketa Unibertsalean espainiar Errepublika errepresentatuko zuen mihise erraldoia sortzeko enkargua jaso zuenean, (bera dudetan eta ezezkotan zebilen horretan), antza, Maarrek proposatu zion gertatu berri zen Gernikako bonbardaketa pinta zezan (Tenenbaum, 2023, 161. or.). Ismael Manterolaren (2023) hipotesia gogoan, Picassok, eskari hura jaso berritan, zera pentsatuko zuen bere artean: ‘nola ekarri historia pintura XX. mendera? ba ote halakorik XX. mendean?’. Picassok, ordura arte, ez zuen egundo «arte sozialik» egin (Cueto, 2017, 29. or.). Francoren ametsa eta gezurra (1937) —Gernikako elementu ikonografiko ugari biltzen dituen komiki-zinta itxurako akuaforte satirikoa— jo liteke Picassok historiari lotuta egindako lehen ariketatzat. Hortik, 37ko maiatzaren 1ean, Parisen, Gernikako bonbardaketa salatzeko egindako manifestazio jendetsuek bainoago, batez ere Dora Maarren konpromezu politikoak harengan izan zuen eraginaren neurria. Ordezkari errepublikarrek egindako eskaria onartzeak, hain zuzen ere, ordura arte ia batere jorratu gabeko eremu batean (publikoa, politikoa, eskala handikoa, heroikoa eta errukitsua), hots, historia pinturan sartzea esan nahi zuen. Bestela esanda, Picassok ba ote zeukan 36an estatu-kolpe faxistak leherrarazitako gerra, publikoki eta “handira”, irudikatzeko aurrez landutako tresnarik? (Clark, 2017, 251. or.).

20etatik aurrera, Picassoren ohiko gai piktorikoak bihurtu ziren izua, izugarrikeria eta patetismoa; baita indarkeria, munstrokeria, estasia, mendekua edota ezinikusia ere, batik bat —Timothy J. Clarken (2017) irudiko— Hiru dantzariak (1925) olio-pinturatik aurrera. Are, Gernika sortu aurreko hamar urteetan, Picasso «munstrokeriaren artista» izan zela dio arte historialariak. Ez hori bakarrik, gogoan hartzekoa da 32tik 36ra krisi-artistikoa izan zuela Picassok, eta hilabeteetan egon zela ezertxo ere pintatu gabe; Gernika, hortaz, alde horretatik ere, esnatzearen pareko izan zen eta horretarako erabakigarria izan zen Maarren sostengua (Clark, 2017, 252. or.; Manterola, 2023). Picassoren obran, sarri, bat egiten dute izugarrikeriak eta deshumanizatutako sexu-eszenek: horretaz jabetzeko aski da Maraten heriotza koadroa (1934) ikustea, adibidez. Ordea, halako gaiak islatzen dituzten artelanetan ez dago tragediarik; figurek ez dute «jarrera tragikorik», ezta hurrik eman ere. Picassok emakumetzat irakurritako gorputzei —tartean, Maarri— esleitutako rola, oro har, biktima pasiboarena da; eskubidedun subjektu politikotzat baino, objektutzat irudikatzen zituen. 1937ko maiatzaren 1aren bezperetan, alegia, Gernikari ekitean, Picasso ez zegoen, beraz, Eszena Tragikoa bilakatu den koadroa sortzeko batere prest (Clark, 2017, 22. or.). Eszena Tragikoa gizajendeak heriotzarekin eta zaurgarritasunarekin topo egiten, eta horiek aitortzen dituzten, une existentzialaren irudia litzateke; beranduegi heldu izanak ezaugarritzen duen eszena da, ohartze hori gertatzean, jende babesgabea, jada, hilurrean, heriotz bidegabeen mende dagoelako (Clark, 2021).

Maarrek, hain erabakigarria izan zen Gernikako bonbardaketaren gaia proposatu ez ezik, hura pintatu ahal izateko estudioa bilatu, Gernika mihise erraldoiaren sormen-prozesua osorik fotografiatu, Picassori babesa eman, eta haren sormen-prozesuan, zuzenean ere, esku hartu zuen tarteka —intzirika ari den zaldiaren adatsa marraztu zuen, besteak beste— (Combalía apud Rodríguez, 2023, 55. or.). Maarrek prozesu artistikoaren inguruan gauzatutako argazki bidezko dokumentazio-lana, artearen historiako lehenengotako (ezpada lehendabiziko) kasua da, gainera (García et al., 2021, 16. or.). Hamarretik gora argazki atera zizkion, guztira, Gernikari: bederatzik osorik erakusten dute koadroa; pare batek, aldiz, Picasso lanean ari dela, eta bada zaldiaren burua gertutik erakusten duen argazki bat ere (Clark, 2013, 262. or.). Maarrek Picassorentzat, Gernika pintatzeko, alokatu zuen Rue des Grands-Augustins 7.eko eraikineko azken solairu hura, (artista andaluziarra Honoré de Balzacen Maisulan ezezagunaren (1831) gertalekua zela sinetsita omen bazegoen ere), Contre-Attaque taldearen bilera lekua izandakoa zen; hortik ezagutzen zuen Maarrek (Clarck, 2013, 242.-243. or.).

40etan, Pariseko okupazio nazia tarteko, Maarrek pasaporte jugoslaviarra atera behar izan zuen bere jatorri ez-judutarra egiaztatzeko, zeren judutarra ez izanagatik, bere abizen kroaziarra susmagarria zen nazionalsozialismoarentzat. 42an, ama hil zizaion kolpetik. Galera horrek ez ezik, soldadu alemanek Picassoren etxean behin baino gehiagotan egindako sarekadek, eta Picassok emandako tratu txar fisiko zein psikologikoek, osasun mentala higatu zioten, harik eta krisialdiak izaten hasi zen arte. Bere borondatearen kontra, Picassok, klinika psikiatriko batean sartu zuen Maar, eta elektrotxokeko terapia jaso zuen. Éluardek, Marrez kezkatuta, klinikatik ateratzen lagundu eta Jaque Lacan psikoanalistarekin jarri zuen harremanetan; 1945eko maiatz bukaeratik ekain erdialdera arte, haren klinika pribatuan ospitaleratu zuten Maar. 40ko hamarkadako bigarren erdia bere kasa igaro zuen Rue de Savoieko etxean; talde surrealistak bizkar eman zion. Maarrek lagunarte surrealistatik eta, oro har, bikotekide ohiarekin erlaziona zezakeen edozeinengandik aparteko hartu-emanak josteko ahaleginak egin zituen (Tenenbaum, 2023, 162. or.).

60 urte baino gehiago eskaini zizkion pinturari, eta beste hainbeste jorratu zuen argazkilaritzan izandako bilakaeraren ispilu dira, konparaziorako, 60etan, polaroidari esker aurrenekoz koloretan egindako argazkiak edo, 80etan, 30etako negatiboetatik abiatuta sortu zituen fotomuntatzeak (Tenenbaum, 2023, 162. or.). Horrez gain, literatura ere egin zuen; batik bat poesia idatzi zuen.

Dora Maar behin eta berriz saiatu zen bikotekide ohiak bere gainean ehundutako gezur sarea askatzen, irudi desitxuratu eta deshumanizante hartatik libratzen: Picassok emakume negartitzat, aurpegia ia beti malkotan zuela, machine à souffrirtzat ekarri zuen iruditara Maar; estigma hura koadroetatik kanpo ere zabaldu zuen, lagunartean Maarrez gaizki esaka aritu eta emakume zoratutzat jotzean (Tenenbaum, 2023, 162. or.; Clark, 2013, 262. or.). Hain justu, azterkizun den Azken bidaia ilustrazio-bilduman, bada ilustrazio bat, Picasso bera —pintura beltzean bustitako pintzel finez— Dora Maar zirriborratzen azaltzen dena. Horrekin lotuta, badira Gernikako pietatea (bidegabeki galdu berri duen haur hilaren gorpua magalean duen amaren figura, Gernikan, lehen aldiz, kristau tradiziotik maila profanora ekarria) Maarrekin erlazionatzen dutenak. Doluaren Mendebaldeko gramatika kulturalaren parte den pietatea osatzen duten bi gorputzetatik erabakigarriena, kristau ikonografian Ama Doloretakoari dagokion lekua, Maarrek beteko balu bezala. Hildakoak errukia merezi duela azpimarratu eta hura balioesten duen negar-egileak bermatzen ditu (hortik erabakigarritasuna) ume hilaren dolu kolektiboa eta kultur oroimena. 36ko gerra eta Gernika ezkero, pietatea euskal gatazkekin uztartuta berridatzi (birsemantizatu) duten euskal arte adierazpenen bilakaera aztertu duen Amaia Elizaldek (2019), Judith Butlerren hitzak gogoan hartuta, nabarmendu antzera, gorputzei bizi diren artean balio bera aitortzen ez zaien gisa beran, hil ostean ere, gorputz guztiek ez dituzte dolua eta oroimena maila berean jasotzen. Esandakoari lotuta, gerra garaiotan, gizateriaren erdia, naturaz, beste erdia baino baketsu eta zaurgarriagoa den uste ontologikoak errepikatu ordez, ikusi beharko litzateke, zer nolako bilakaera izaten duen generoak, botere-egiturekin (eta, haietan zehar), gurutzatu eta forma hartu ahala. Alegia, argitu beharko litzateke,  marko soziohistorikoen araberako genero-hitzarmenek zergatik handitzen dituzten gizaki batzuen zaurgarritasunak eta, aldiz, gutxitzen beste gizaki batzuenak, bizitzetan haragitzen direnean (Cohn, 2015, 75. or.).

30etako argazkilari abangoardista garrantzitsuenetako bat izan zen Dora Maar, bai eta ibilbide luzeko margolaria ere; bere garaian Brassaï eta Cartier-Bresson baino ezagunagoa edo Man Ray bezain ospetsua izan zen arren, anonimotasunean eta ahanzturara kondenatuta hil zen (Tenenbaum, 2023, 163. or.).

Maar zigarreta ahoan duela ageri da Azurmendiren ilustrazioan. XX. mendearen lehen erdian, sinbolikoki, erretzea emakumeen emantzipazioari lotutako ekintzatzat jotzen zela esan daiteke. Gainera, erretratu horrek ez du formalki Picassok Maar irudikatzean baliatu ohi zuen lengoaia plastiko kubistaren antzik. Aitzitik, zuri-beltzeko argazkia dirudi, figuratiboa eta errealista baita, eta zentzu horretan, metaforikoki zein literalki, Picassok sortutako irudi desitxuratuarekin talka egiten duela esan daiteke. Maitane Azurmendiren Azken bidaia ilustrazio-liburuaren muinean, “Pantxike Larrazabal” izeneko ilustrazioari buruzko fitxan azaldu bezala, Gernikako bonbardaketa eta Picassoren Gernika koadroa oroitzeko desira eta, hein batean, premia daude. Azurmendik berak (2022) esatera, obsesioz, behin eta berriz, birziklatu, zitatu eta eguneratu ohi du gizarte garaikideen Eszena Tragikoa bilakatu den Gernika (Clark, 2021); irudi agorrezina dirudi, noiznahi eta nonahi berragertzen delako. Are, artista mungiarrak hainbatetan aitortu du, bere ibilbide artistiko osoaren nukleoa dela 3 metrotik gora luze eta ia 8 metro zabal den mihise erraldoia. Etengabe berridazten du, beraz, Gernika, teknika mailan ez ezik, baita maila formal, ikonografiko eta plastikoan ere. Ordea, horrek ez du esan nahi, Azurmendi Picassoren Gernika koadroaren erregistro plastikora mugatzen denik, zeren erro horri eutsiagatik, bai bere marrazteko molde propioak, bai bere hautu artistikoek, plastikoki ez ezik, sinbolikoki ere geruza ugari eransten dizkiote bonbardaketaren irudiari; txanda bakoitzean, tai gabe berreraikitzen den kultur oroimenean, Gernika(k) birsemantizatu edo esanahiz berrituz. Gernika koadrotik haratago doazen erabaki estetiko eta etiko horiek urak bezain garden bihurtzen ditu fitxa honetan iruzkindutako “Dora Maar” zuri-beltzeko marrazkiak.

Nola aipatu: Iruretagoiena, Leire (2024). “Maitane Azurmendiren «Dora Maar» ilustrazioari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Komiki honek Mari eta Martinen istorioa kontatzen du. Anai-arrebak haien aittitte Eleuteriorekin bizi dira umezurztu zirenetik, gau batean ezusteko baten ondorioz Eleuterio hiltzen den arte. Orduan, egoerak behartuta, Durangon bizi diren senideekin bizitzera eramaten dituzte Mari eta Martin. Durangon izeba-osaba eta lehengusinarekin biziko dira, eta hauek Martinkin bakarrik jabetzen direla antzemango da, Mariri jaramonik egin gabe. Hori ez da gertakari bitxi bakarra izango, itxita dagoen etxeko gela batetik oihuak entzungo baititu Marik. Istorioak aurrera egin ahala, Martinek haren bizimodu berrira ohitzeko izango dituen zailtasunen eta Anaren amodio-istorioaren berri izango da, Marirekin zerbait susmagarria gertatzen ari dela iradokitzen duten gertaerekin batera, eta hori dena Gerra Zibilak indar handiz eragiten duen testuinguru batean. Bonbardaketa abisua jaso eta egun batzuetara, goiz batez Anak, Martinek eta Marik hegazkinak ikusiko dituzte herritik ateratzen ari direla, eta Durango bonbardatuko dute hegazkin hauek. Bonbardaketan izeba hil egingo da, eta etxeko gela misteriotsuan zegoen gizonak ihes egingo du. Beste bitan bonbardatuko dute Durango faxistek. Osaba Felix eta Anaren maitea ere hil egingo dituzte, eta azkenean gelan sartuta zegoen gizonak Ana salatuko du, hau publikoki zigortzea eraginez. Azkenean, Anak bere buruaz beste egingo du eta Mari istorioan zehar hilda zegoela ulertuko da.

Udaberririk ankerrena obrak 1937ko Durangoko bonbardaketa du eszenatoki, beraz, testuinguru historiko horretan kokatutako fikziozko kontaketa baten aurrean gaude. Lana Durango 1936 Kultur Elkartearekin batera argitaratua da, eta hitzaurrean gertakarien garaian irakurlea kokatzearekin batera, haien helburuaren berri ematen dute: “Durango 1936 Kultur Elkartearen helburua gure hurreko historiaren inguruko hausnarketa egitea da, eta askatasunaren eta nazio-eskubideen alde bizia eman zutenei omenaldia egitea” (5). Hala eta guztiz ere, deigarria da bai hitzaurrean eta baita amaieran ere urte haietan Bizkaian egindako hainbat bonbardaketa aipatzen diren arren, Gernika ez aipatzea; Otxandioko bonbardaketa izan zela abiapuntu diote, eta bertako zaurituak haien herriko ospitalean ikustea izan zela durangarrentzat gerra horren gertu nabarituko zuten lehen aldia. Elorrio ere aipatzen da hitzaurrean, baina Gernika bere horretan ez.  Dena den, amaieran Wolfram Von Richtofen aipatzen da, Italiako Aviazione legionariarekin batera Gernika bonbardatu zuen Condor Legioaren buruzagia, eta dokumentu historiko batetik ateratakoa izan daitekeen aipua egiten du: “Aireko indarrek tokiko eta sektoreetako erreserbak erasoko dituzte, POPULAZIO ZIBILA KONTUAN HARTU GABE” (47).  Hau horrela, Gernikako bonbardaketa zuzenean ez aipatzeak pentsarazi diezaguke arrazoi bat dagoela atzean: ukaezina da Gerra Zibila eta Euskal Herriaren inguruan pentsatzen dugunean oihartzun handiena hartu duen gertakaria Gernikako bonbardaketa izan dela, hainbeste non mundu mailan ezaguna den margolari batek artelan bat eskaini zion eta “Gernika” entzutean Picasso datorkion burura askori bonbardaketa bera baino lehen. Horregatik, gertakarien memoria egitea eta irakurlea hausnartzera eramatea helburu duen lan honek hainbesteko zeresana izan ez duen Durangoko bonbardaketa dakar, 360tik gorako hildakoak utzi zituena eta Gernikakoa bezala, indar faxistek txikitutako herria izan zuena ondorio. Laburbilduz, Euskal Herriaren historiaren parte den beste gertakari bat dakarkigu komiki honek, literaturaren bitartez memoria eraikitzea helburu duelarik.

Nola aipatu: Negredo, June (2024). “Alex Sanvi eta Unai Iturriagaren Udaberririk ankerrenari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Jatorrizko Gernika (1937) mihise gaineko olio-pintura erraldoiaren tamaina berbera duen (7,76 metro zabal, 3,50 metro luze) erreplika hau osatu ahal izateko 500 kilo kakao erabili zituzten urte hartan bertan (2021ean) sortutako Euskal Gozogileen federazioko berrogei gozogile profesionalek. Txokolate mota ugari konbinatu zituzten —beltza esaten dioguna (marroi iluna), zuria deiturikoa (okre argia) eta esnedunak (askotariko tonu marroiak, alegia)— jatorrizko mihisearen bereizgarri den grisaillea tonu grisetatik marroietara ekarri edo moldatuz argi-ilunak pintatzeko. Askotariko teknikak erabili zituzten, halaber, pintatzeko orduan, noiz brotxaz, noiz “pistolaz”, noiz zuzenean eskuz jardun baitziren. 1,75 metro luze eta 1,10 metro zabal diren hamalau pieza simetrikoz osatuta dago artelana, puzzle baten tankeran. Pieza guztiek ere zurezko xafla bana dute euskarri edo oinarritzat, eta baita kofratu gisa erabilitako sare metaliko bana ere, «oilategietan jarri ohi den [tankerakoa], gero bertara botatako txokolatea eusteko» (Goikoetxea, 2021). Egitura horiek gainetik emandako (bereziki sareen gainean zabaldutako) txokolate bigunei esker kolatu zituzten, txokolatezko geruzak gehitzean egurrezko taulari itsatsita geratzeko moduan. Zentimetro erdi bateko lodiera duen txokolate beltzezko geruza dago artelanaren zolan, azalera guztia hartzen duena, hain zuzen. Hondo edo geruza uniforme horren gainean landu eta kokatu zituzten figurak, kasu batzuetan aparteko txokolate xaflak (zentimetro erdi batekoak horiek ere) sortu eta ebakiz, eta beste kasu batzuetan, aldiz, zuzenean lehen geruza horren gainean pintatuz. Horiek horrela, azken emaitza, bi dimentsioko pinturatzat baino, hiru dimentsioko baxuerliebetzat har daiteke. Artelanaren txokolatezko osagai guztiak dira jangarriak eta, beraz, usain gozokoak. Esan nahi baita, hasi eta buka elkarlanean egindako Gernika koadroaren erreprodukzio honek nabarmen areagotzen duela jatorrizkoaren analisi historiko-artistikoetan azpimarratu ohi den alderdi sinestesikoa (Manterola, 2023), edo zentzumenak bata bestearen atzetik pizteko duen gaitasuna. Kontserbazio neurriei dagokienez, 16-20 gradu zentigradu artean mantendu beharra dago desegin ez dadin.

Lezoko Salva enpresaren pabiloian osatu ondotik, kamioian garraitu zuten hara eta hona txokolatezko Gernika. Hain zuzen, Gernikako izu bonbardaketaren 84. urteurrenarekin bat eginez, 2021eko apirilean Gernikara eraman zuten handik abiatuko zen erakusketa ibiltaria burutzeko asmoz. Euskal Herriko hainbat herritan (besteak beste, Oñatin eta Gasteizen) aurkeztu ondotik, hasiera batean, asmoa Baionako Txokolate Museoan kokatzea zen. Madrilen, Parisen eta Belfasten aurkezteko gonbidapenak ere jaso zituzten (Goikoetxea, 2021).

Sormen prozesua jasotzen duen bideoa ikusi nahi izatera, ikusi hemen:

Nola aipatu: Iruretagoiena, Leire (2025). “Euskal gozogileen txokolatezko Gernikari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Teresaren mendekua (2021) narrazio bilduma Xan Idiart idazle garaztarraren lehen lana da, Euskal Herrian kokatutako hainbat kontakizun biltzen dituena. Ironiak, umore beltzak eta distopiek zeharkatzen dituzten istorio hauetan euskal gizartearen ajeak, auzi politikoak, erreferentzia literarioak, iragana eta etorkizuna, nahasten dira.

«Barneko salatzaile nafartarra» izenburu duen ipuineko protagonista Iruñeako alkatea da, pertsonaia fikziozkoa izanagatik, iraganean hala izandako politikari baten eitea duena.  Kontakizun horretan Picassoren Guernica aipatzen da pasarte batean, 193. orrialdean, hain zuzen ere: «Ez dakit jadanik ikusi duzuen Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluaren bilkura gela, baina gutxi gorabehera, guztiz antzekoa zen nik zeinarekin topo egin nuen sala igogailuko ateak ireki bezain pronto: marmolezko mahai borobil bat hainbat larruzko besaulki errenkadarekin gibelean, zurez estalitako pareta luze ilunak zein erridau erraldoiak. Baina New-Yorken aurki daitekeen Per Krohg margolari norbegiarraren obraren ordez, Pablo Picassoren Gernikako erreprodukzio erraldoi bat ipini zuten». Protagonistak Bardeetan egin du topo irudiarekin, hango base militarrean, hain zuzen ere. Kontakizun fantastikoan, gune hori euskaldun politikarien elkargune bat da, eta koadroak zaindutako gela hartan Carlos Garaikoetxea, Xabier Arzallus eta José Antonio Ardanzarekin egingo du topo hark. Picassoren Guernicak, hala, etsaia garaitu izanaren alegoria gisa jokatzen du kontakizunean. Are gehiago, koadroak eremu hori berresanguratzeko funtzioa ere betetzen du, irudiak eremu arrotzak etxetiar egiteko indarra balu bezala.

Nola aipatu: Arrastoa, Ane (2025). “Xan Idiarten «Barneko salatzaile nafartarra» ipuinari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Lander Garroren Faith (2021) eleberrian Xabier izeneko protagonistak Euskal Herriko gatazka atzean utzi nahian Bartzelonara ihes egiten du. Bertan, ziur ez badago ere zinema ikastea erabaki du, aurretik ikasitako argazkilaritzak ez baitio jatekorik ematen. Atzean utzi ditu ama eta Ana bikotekidea, baita Gotzon eta Nagore anai-arrebak ere, hauek, ordea, ETAkideak izateagatik klandestinitatean bizi eta Xabierrekin harremana ete egin behar izan zuten. Unibertsitateko ikaslearen bizitza kontatu bitartean denboran atzera egingo du Xabierrek, momentu oro baititu Nagore zein Gotzon buruan. Honela, gatazka armatuarekin duen lotura zuzena kontatuko digu lehen pertsonan hitz egiten duen narratzailearen bitartez, izan ere, irakurleari zuzentzen zaio bigarren pertsonan, hartzailea inplikatua senti dadin, ia aitortza bat dirudien kontakizuna osatuz. 1987an polizia aitaren bila joan zitzaien etxera; gero Manu eraman zuten eta baita ama ere (58). Hamar urte beranduago, ordea, Xabier izan zen kartzelan sartu zutena Gotzonekin batera. Autobus gidaria mehatxatzeaz eta autobusa erretzeaz epaitzen zituzten, kasuak ETArekin zerikusia zuelaren ustean. Gotzonek ez zuen ezer egin, baina ETAz irakurtzen zuen eta herriko tabernara zein manifestazioetara joaten zen, eta beraz, nahikoa froga zituen Ertzainak atxiloketa gauzatzeko. Honela, Gotzon eta biak espetxeratu zituzten: bertan ahaztezinak diren mota guztietako torturak -fisikoak zein psikologikoak- jasan zituzten. Hitz egin ezean Intxaurrondora bidaltzeko mehatxuak egiten zituzten, Intxaurrondoko kuartela infernuaren parekoa baitzen. Intxaurrondon pentsatu eta ekoizten ziren ETAren aurkako burubide gehienak, eta gainera, bertara eraman ezkero ezinezkoa zen torturak ekiditea. Bertako pertsonaia ezagunena dugu Galindo, ugariak izan baitziren bere eskuez torturatuak eta bera izan baitzen Lasa eta Zabalaren heriotzaren erantzulea. Intxaurrondo Euskal Herriko gatazka armatuaren garai latzenetako memoria leku esanguratsua da, memoria kolektiboan irauten baitu bertan presoek jasan zituztenak. Kartzelako torturak ez ziren bakarrak ordea, GALen ondorioz ugarik galdu baitzuten bizitza eta beste askok egin behar izan baitzuten ihes. Protagonista eta bere familia Hendaiako hondartzan bizi izan ziren GALek haiengandik gertuegi jendea akabatzen zuen garaian (253). Bertan aurkitzen zuten babeslekua euskaldun ugarik, Iparraldeari El santuario de ETA izena emanik espainiarren ahotan (253). Protagonistak autobusa lehertzearekin zerikusirik ez bazuen ere, epailearen tratua onartu zuen bi urteko kartzela-zigorra onartuz. Zigorra bere anaiarekin bete ondoren, bizitza arrunt bat eraiki nahi izango du Xabierrek; Gotzonen patua, ordea, bestelakoa izango da, ETAn borrokan jarraituko baitu. Bartzelonan, hiriaren garestitzeari aurre egin beharko dio Xabierrek: pisua aurkitzeko eta ordaintzeko arazoak izango ditu, baita etxetik urrun lagun talde bat sortzeko ere. Denboraren poderioz, Xabierrek bere lekua aurkituko du Bartzelonan, Anarekin gorabeherak izango ditu (urruneko erlazio bat baitute), amarekin hitz egingo du sarritan, unibertsitatean bere bizilagunaren istorioari buruzko filma egiteko onespena izango du, lagunak egingo ditu, logela bat aurkituko du… Xabierren bizitza gonkortzen denean, baina telebistan Nagore arrebaren argazkia ikustean dena aldatuko da. Nagore Madril komandoko parte hartzailea izateagatik espetxeratu dute, “hiltzeko prest” zegoen komandoko kide izateagatik (250). Gertakizun horrek Xabierren bizitza aldatuko du: polizia berriro ere jarraika izango du, eta Madrilera joan etorriak egingo ditu. Berriro ere, denborak aurrera egin ahala, gauzak lasaitu egingo dira, eta Xabierren bizitzak onera egingo du: argazki erakusketa egiteko aukera suertatuko zaio, unibertsitateko gradua amaitzeko gutxi geratzen zaio, Nagore ikusteko aukera izango du… baina oraingoan ere, ezin izango du mundu gatazkatsutik ihes egin. Poliziak berriro ere espetxeratuko du Xabier, eta hasiera batean Gotzoni buruzko informazioa kontatzeko dirudien arren, Audientzia Nazionalaren agindua dutelako gauzatzen dute atxiloketa.

Eleberriak Euskal Herriaren historia garaikideak utzitako ondorio eta egoera gatazkatsuen jarraipenak irudikatzen ditu: bereziki frankismoan zehar Euskal Herriak jasandako jazarpen eta zapalkuntzak eraginda, herritarrak euskara eta Euskadi askatu baten alde altxatu zirenekoak. Zapalkuntza horren testuinguruan kokatu behar da ETA erakunde armatuaren sorrera (1958) eta hurrengo hamarkadetan ezarri zuten indarkeria. Edonola ere, borroka armatuak aurrera egin ahala, geroz eta gehiago ziren estatuak eta poliziak jazarritako euskal herritarrak, erakundearekin edozein motako harremanak ezartzen baitzituzten herritarren eta militanteen artean. ETA zen garaiko (2000) erdigune, eta gertakizun guztiek harekin loturarik ez zuten arren, hala zirudien urte batzuez. Gauzak horrela, ezinezkoa zen gatazkatik ihes egitea, edozein harreman mota izanez giroarekin (lagun militanteak, familia, auzokideak…) indar polizialen begiak gainetik kentzea ezinezkoa zen; ezta ihes egitea ere, eta horixe bera erakutsiko digu eleberriko protagonistak.

Euskal Herriaren identitate eta nortasuna eraikitzen du, nola ez, herrialde baten historiak. Azken mendeetako mugimendu abertzaleaz geroztik eratu da euskal lurralde askeak nahi dituen identitate euskaldun hori, eta historia osatzen duten gertakizun, sinbolo eta pertsonaia historikoak izendatzen ditu Garrok nobelaren pasarte batean (237): azalpen gehiegi eman beharko genizkioke, ordea. Nafarroako Erresuma. Franco. Gernika. Melitón Manzanas. Martin Villa. Felipe Gonzalez. Telesforo Monzon. Itziarren semea. Carrero Blanco. Plan ZEN. Mikel Goikoetxea Txapela. Peru eta Stein. Enrique Dorado Villalobos. Bar Hendayais. Hotel Mombar. Lasa eta Zabala. ETA quinta. ETA sexta. Txomin Iturbe. Estatuto de Autonomía. Rock Radical Vasco. Borreroak baditu mila aurpegi. Sarri, Sarri. Pacto de Ajuria Enea. Joseba Goikoetxea Asla. Gaztetxe. Txosna. Luis Arconada. Furra, furra. Harri eta Herri. Angel Mari Peñagarikano. Jon Idigoras. Teleberri. Jose Maria Calleja. Jarrai vas de guay. Egin apunta, ETA dispara. EGI. Gregorio Ordoñez. Gesto por la paz. Pablo Mosquera. Enrike eta Benito. Corcuera. Ramon Jauregui. Txiki Benegas. Renteria ciudad sin leu. Duncan Dhu. Lepoan hartu. Gladys del Estal. Si te mandan una carta. Ni poeta kaxkar bat naiz. Emastasus musutxuek. Egin. Josu Muguruza. Korrika. Jaime Mayor Oreja. La foto del terrorista más buscado. Firin-Faran. Goenkale. Mario Lejarreta. Gernikako arbola. 564 ohe huts. Enamorado de la muerte. Joxe Azurmendi. Nire aitaren etxea. Ez da posible, ezin liteke. Amnistiaren dema. Hipercor. Guerra de banderas. Genar Andrinua. Vascos sí, ETA no. San Pedro eta San Juan. San Fermin. Yoyes. La tigresa. Gazte akanpada. Pepe Rei. Floren Aoiz. Txillardegi. Hamaika pauso. Itziar Aizpurua. Andoni Egaña. Txotx. Marea gora. Jaiak bai, borroka ere bai. Jaietan jai. Antes Manolo, ahora Imanol. Festival de cine de San Sebastian. Amalur. Quosque Tandem. Tasio. Abuztuaren 15eko bazkalondoa. La muerte de Mikel. Obabakoak. Guggenheim. Marco incomparable. Euskadi, jende gutxi. Euskadi, ven y cuéntalo. Euskadik taberna bat dirudi. Euzkadi merezi zuten. Oh! Euzkadi.

Ikusi dugunez, historia berak deskribatzen du euskal lurraldea, baita nazioaren balio sinboliko guztiak ere. Gauza bera egin daiteke Espainiako erresumaren historiarekin, eta horixe bera egiten du Garrok (220): Ez da polizia mintzo zaizuna: Historia bera da hitz egiten ari zaizuna. Eta nazio baten balio sinboliko guztia: La Pinta, La Niña eta La Santa María, Mola eta Tejero, Osborneren zezena eta Los Chichos, El Rey Juan Carlos eta La Reina Sofía, Nacional 1 eta Santiago Bernabeu, Goya eta Velázquez, Expo 92 eta Olimpiadas de Barcelona, Telediario eta Mamachichos, Paco Martínez Soria eta Alfredo Landa, Sarita Montiel eta Massiel, Torrebruno eta Arévalo, Jesús Gil eta Emilio Butragueño, Paquirri eta El Cordobés, Obús eta Héroes del Silencio, Federico Martín Bahamontes eta Luis Ocaña, El Cid Campeador eta Juana La Loca, Las bicicletas son para el verano eta Las hurdes, Camilo José Cela eta Paco Umbral, La Alhambra de Granada eta El Acueducto de Segovia, La Quinta Marcha eta Barrio Sésamo, Joaquín Sabina eta Luis Eduardo Aute: nazio baten ibilbidea da, egitura abstraktu eta aldi berean kuantifikagarri bat.

Gauzak honela, hemengoa vs. bestea dikotomia bilatzen du Garrok eta espainiarra denetik aldentzen da, argi utziz haien historia eta gurea ez dela berdina.

Euskal Herriaren historia garaikideak jasan duen min eta gorrotoa irudikatu nahi ditu Garrok, protagonistaren bizipenen bidez ez ezik, estatu espainiarrarengatik jasan behar izan duena ere salatuz. Horrexegatik, sinboloz osatutako zerrendaren parte ditugu Gernika eta Gernikako arbola. Gernikako arbola Bizkaiko Batzar Nagusien multzo arkitektonikoaren bihotzean kokatua dago. Gernikako Juntetxean errege katolikoak euskaldunen libertateak eta foruak errespetatzeko zina egiten zuten. 1853an Jose Maria Iparragirrek “Gernikako Arbola” abestia idatzi zuen arbolaren garrantzia nabarmentzeko, eta, honela, euskaldunen ereserki bihurtu zen urteen poderioz. Askatasunaren ikur den Gernikak, ordea, bestelako irudia hartu zuen 1937ko apirilaren 26an, Luftwaffe-ren Cóndor Legioak bonbardatu zuenean, mundu-mailan biztanleria zibilaren kontra egindako lehenengo bonbardaketa izan zelako. Abiazio naziak Espainiako Bigarren Errepublikako gobernua agintetik kentzeko ahaleginean Franco diktadoreari laguntzeko eraso zuen, ordura arte ezagutu ez bezalako indarrez biztanleria zibili airez bonbardatuz. Horrela, Gernika suntsituta geratu zen, ez, ordea, Batzar-etxea edo Arbola, biak ala biak ez baitzuten ia inolako kalterik jasan. Bonbardaketa-garaian bizirik irauteak are gehiago lagundu zion haritzari euskaldunen sinbolo bihurtzen. Gauzak honela, Gernikako sarraskiak euskaldunen memoria historikoan lekua du oraindik ere, eta euskal lurren askatasunaren sinboloa da Gernikako Arbola, baita bonbardaketaren biziraule irudi ere, euskaldunen bizirautea erakutsiz.

Nola aipatu: Aizpuru, Amane (2025). “Lander Garroren Faithi buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Bandera falsa Iratxe Jaio eta Klaas van Gorkum egileen proiektu artistiko bat da, ANTespacio, Eremuak, Bilbao Aurrera eta Mondriaan Fundazioaren laguntzarekin egina. Instalazioa René Magritteren Le Drapeau Noir (Bandera beltza) izeneko margolanean oinarritzen da. Pintura 1937an egin zen eta ziurrenik Gernikako bonbardaketak inspiratu zuen. Jatorrizko lanak horizontea zeharkatzen duten hegazkin futuristak erakusten ditu, hain zuzen ere, artistek abiapuntu gisa hartu dute elementu anakroniko modernitateari buruz eta arteak memoria historikoan duen eraginari buruz hausnartzeko asmoarekin. Jaiok eta van Gorkum-ek, eszena historiko bat fidelki irudikatzearen ordez, Magritteren pinturaren inkongruentzia historikoak baliatzen dituzte zalantzan jartzeko Picassoren Guernica erdigunetzat duen kontakizun historiko konbentzionala. Modu horretan, Magritten hegazkinen hiru dimentsioko ereduez eta Euskal Herriko paisaiak eta Guernica artelanean irudikatutako gorputz-zatiak erakusten dituen bideo batez osatutako ikus-entzunezko instalazioa sortu dute. Funtsean, proiektuak gogoeta bat eskaini nahi du arteak imajinario kolektiboaren eta memoria historikoaren eraikuntzan duen eraginari buruz eta, aldi berean, teknologiak eta hegazkingintzak lurraldearekiko giza harremanean duten eragina aztertzen du.

Instalazioaren argazkiak kontsultatzeko sakatu hemen.

Nola aipatu: Perez-Ortiz, Aitana (2025). “Iratxe jaio eta Klaas van Gorkumen Bandera falsari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Benetako gertaera eta datu historikoetan oinarritzen da Adriano de Mata idazlearen eleberria. Gerra Zibiletik ihesean, 1937ko maiatzean Southamptongo portura iristen da ia lau mila haur errefuxiatu garraiatu zituen Habana itsasontzia, Santurtziko portutik atera zena. Bertan joan ziren Pirmin, Aurea eta Eusebio anai-arreba lekunberritarrak, gurasoen azken hitzak, Sanrokeetarako Debako amatxirenean egongo direla elkarrekin, memorian nork bere sakontasunez gordeta.  Behin erbestean, umeen xalotasuna bizitzaren gorabehera geroz eta handiago eta gordinagoekin uztartzen da, koxkortze-prozesu naturala bizipen larriekin azkartzera behartuz: hasieran faxistek eragindako beldurrak indartzen du herrimina, baina denbora pasa ahala, sorterrian gertatzen direnen berri izanen dute haur guztiek: askok ezingo dute etxera itzuli luzaroan. Beldurra gorroto bilakatzen da, haurra heldu bilakatzen den aldi berean. Benetako senideen heriotza etorriko da, eta hasieran berria zena, jadanik egonkortzen ari da, familia eta hizkuntza berriek sortzekoak ordezkatuko dituzte. Hala ere, gerra Erresuma Batura ere iritsiko da, eta honekin batera Eusebioren heriotza bonbardaketa batean. Era guztietako minak pairatu zituztenengandik ere idatzia da istorioa.

Haurrak Ingalaterrara eramango zituen Habana itsasontzia noiz abiatuko erabakitzean, bonbardaketen mamuari buruz hitz egiten da, Durango, Elorrio eta Gernikakoen ondoren batik bat, baina azkenean “Gernikako sarraskiak” eramaten ditu Jaurlaritzakoak ebakuazioa baimentzera (63). Eleberriaren amaieran, ordea, egoera hipotetiko bat aurkezten zaigu, non, izenburuak hitzeman bezala, Pirmin, Aurea eta Eusebio San Roke egunerako etxera bidean doazen; gudariek Franco harrapatzen dutela kontatzen da eta fusilatu egiten dutela: “Eztabaida sutsuen ostean Gernikan fusilarazi dute, non eta arbola sainduaren pean” (598). Beraz, eleberrian zehar haurren San Roke egunerako etxean egoteko esperantza ikusi ondoren, azken orrialde hauetan nahi hori gauzatuko balitz gertatuko litzatekeena irudikatzen da, eta Gerra Zibilaren erantzule nagusia Gernikako arbolaren azpian fusilatzen dute. Horretaz gain, eleberri osoan zehar abertzaleen seme-alabek, Pirmin, Eusebio eta Aurea barne, “Gernikako arbola” abesten dute behin baino gehiagotan, haien ereserki gisa, eta erbestean igarotako denbora handituz doan heinean eta ama-hizkuntza duten euskara galduz doazen heinean, ereserkia ere abesteari uzten diote, pixkanaka Riegoren ereserkia eta ingelesen “God save the king” ekin ordezkatuz. Hortaz, eleberrian Gernik(ar)en balio sinbolikoaren bilakaera ikus daiteke. Batetik, arbolaren eta euskaldunen ereserki bihurtutako Iparragirreren bertsoaren aipamenak tarteko, leku-izenaren tradiziozko izaera sinbolikoa, aspalditik letorkeena, bistaratzen dela esan liteke. Gainera, “aberria galduz” doazen heinean, haurrek “Gernikako arbola” abesteari uzten diote, sinbolikoki, haurtzaroa, erbestea eta trauma, isiltasunarekin zein euskararen (eta sustraien) galerarekin lotuz. Bestetik, Gernikako bonbardaketaren errepresentazio historikoei esker, gertaera tragikoak sinboloaren bilakaeran izandako eragin “disruptiboa” iradokitzen dela esan liteke (Ostolaza, 2023). Izan ere, 36ko gerrak eta Francoren aginduz burututako gerra-esperimentu hark behin betiko markatu zuten leku-izena, Gernikaren ordura arteko karga sinbolikoa esanahiz berrituz. Hain zuzen, nobelan, Gernikako izu-bonbardaketarekin lotzen da Habanaren itsasoratzea, eta Franco, bere aginduz sarraskitutako herrian, arbolaren azpian, fusilatzen dute: sinboloaren bilakaera agerrarazteaz gain, bi esanahiak, sarraskia baino lehenagokoa eta ondokoa, lotuz.

Nola aipatu: Negredo, June (2024). “Adriano de Mataren Sanrokeetarako etxeani buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Oier Guillanen VHS (2020) nobelak, eta, zehazki, protagonista maskulinoak iraganera begiratzen du, hogei urte lehenago gertatu zen Victor pertsonaiaren heriotzara. Misterioz eta koskaz betetako gertaera berreraikitzeko, memoriaz ez ezik, kontratatzen duen ez-ohiko detektibe baten laguntzaz baliatuko da pertsonaia nagusia, Ilehoria deiturikoa.

Atzera begirako horretan, lehen pertsonako mintzoari saihestezina zaio iragan indibidual oro markatu zuen iragan kolektiboari ere erreparatzea; testuinguru horretan ainguratuta dakar, hain zuzen ere, 1937ko apirilaren 26ko Gernikako bonbardaketaren aipamena: “‘Uste dut haurdun nagoela’, esan dit Merlinek esnatu garenean. Beti egiten zidan gauza bera. Esaldi bakar batean Hiroshima, Nagasaki eta Gernika batera astintzeko kapaza zen, eta gero hura justifikatzeko gogoeta irrazional amaigabeetan galtzeko, bonba nuklear baten existentzia ohiko bilakatzeraino, normala” (45). Ikus dezakegunez, Gernikaren aipamena, batetik, historia garaikidean egon diren eraso nuklear bakar eta nagusien parean dakar, alegia, Hiroshima eta Nagasakin gertaturikoen maila berean. Horrek, alde batetik, Gernikan gertaturikoa mapa mundian kokatzearekin batera, udalerri bizkaitarrean esperimentatutakoaren krudeltasun mailari dagokion neurria ematen dio. Bestetik, guztiak ere Merline pertsonaiak bizi duen egoeraren larritasuna areagotzeko baliatzen direla nabaria da, alegia, baliabide estilistiko modura, hiperbolearen bitartez, gertaera guztiak ardatz beraren inguruan kokatzeko.

Bere horretan, Gernikako bonbardaketaren aipamenarekin nobelako pertsonaia baten egoeraren berri ematen bazaigu ere, era berean, kontuan izanik obrak iragan konkretu bat berreraikitzen duela, ekfrasiak irakurlea testuinguru eta garai batean kokatzeko balio dio autoreari. Hala, Gernikako bonbardaketaren erreferentzia, egoera larri bat ilustratzeko baliatzeaz batera, gida tenporal bat bezala ere erabiltzen da, irakurleak nobelako pertsonaiekin konpartitzen duen iragan hurbil horren lekuko edo keinu inplizitu gisa; izan ere, nobelan aipatzen den bezala “Memoria beti da ariketa kolektiboa, eta bestela, poesia da” (171).

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Rojo, Javier (2020ko abuztuaren 29a). Arteaz, bizitzeaz. Berria. https://kritikak.armiarma.eus/?p=8132

Nola aipatu: Fernandez-Zabala, Nagore (2026). “Oier Guillanen VHSri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Jose Miguel Etxeberria Alvarez “Naparra”, Komando Autonomo Antikapitalistetako militantea eta Iparraldean errefuxiatua, 1980ko ekainaren 11n desagertu zen, norbaitek bahitu eta eraila. Ordutik ez da haren gorpurik agertu, ez desagerketaren egileez edo xehetasunez berri zehatzik jakin.

Jon Alonsok, era bateko eta besteko iturrietara joz, ikerketa zabal eta sakon bati ekin dio, kasu horretaz dakigun guztia biltzeko. Naparra kasuaz hitz egitean, baina, gutxien-gutxienez bi kasu hartu behar ditugu aintzat: bata, indarrez desagerrarazi zuten gaztea eta, bestea, semearen (eta anaiaren) arrastoaren bila berrogei urtez batera eta bestera joz eta askotan bakardadean jardun duen familiaren historia, aurrekoa bezain lazgarria edo agian lazgarriagoa.

Militante honen desagerpenari eta Gernikako bonbardaketari buruz zabaldu ziren gezurrei buruzko gezurren artean parekotasun bat egiten du egileak. Naparraren kasuan, taldekideek bahitu eta desagerrarazi zutela argudiatu zen, eta Gernikaren kasuan, euskaldunek erre zutela zabaldu zuten.

Nola aipatu: Perez Aldasoro, Pio (2026). “Jon Alonsoren Naparra. Kasu irekiari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Luca Granato, Pieiro Messina eta Fabio Mollok zuzendutako dokumentala da Picasso y Dora Maar: artistas apasionados (RTVEk emititua Espainiar estatuan). Dokumentalaren ardatza Pablo Picasso (Malaga, 1881-1973) eta Dora Maar (Paris, 1907-1997) artisten bizitza, pertsonal-artistikoa, indibiduala nahiz elkarrekin konpartitu zutena da.

Granato, Messina eta Molloren lanak agerian uzten du zeinen garrantzitsua izan zen Guernica Picassoren eta Maaren bizitzan; izan ere, Picassorentzako, Gernikan gertatutakoak sortu zion ezinegona eta haren islapen artistikoaren garrantzia sakonak izan ziren, sakona izan zen gisa Maarentzako bai maila intimoan baitan artistikoan ere.

Erlazio horren baitan, dokumentalak espresuki azpimarratzen du Dora Maarek zein presentzia eta eragin izan zuen Guernicaren sorkuntzan. Hain zuzen ere, Mary Ann Caws-ek (Picassoren biografoak) eta Slavenka Drakulic-ek (Dora y el Minotauroren egileak) azaltzen dute, Guernicaren sorkuntza prozesua gune, Gernikako bonbardaketaren eragina bi artistentzako (22:45-27:40):

Picassok Errepublikarekiko begirunea izaki, pozez onartu omen zuen, 1937an, Espainiako Gobernu Errepublikarrak Pariseko Pabilioi Unibertsalerako enkargatu zion koadroa egitea eta, gisa berean, bere obra dokumentatu ahal izateko Dora Maar bere tailerrean gera zedin insistitu omen zuen. Hala, konposizio alegoriko gisa kontzebituriko hainbat ideia garatzen joan zen, harik eta ideia horiek guztiz irauliko zituen gertakariaren berri izan zuen arte: Gernikako bonbardaketaren berri izan zuelarik, proiektu guztia birplanteatu eta Guernicarako inspirazioa aurkitu zuen.

Alabaina, dokumental honek duen balio nagusietakoa da inspirazio horretan eta bere garapenean Dora Maarek izan zuen eragina espresuki azpimarratzen dela. Drakulicek agertzen duenez (24:28), 1937ko maiatzaren batean Maar Picassoren tailerrera joan eta Gernikako bonbardaketaren argazki bat zekarren egunkaria ikusi zuen; Picassok ez zuen oraindik gobernuarendako enkarguz egin beharreko lana garatua; Maarek, bere aldetik, azaldu zion eskaerak sinatzen ari zirela, Gernikako bonbardaketari loturiko manifestazioetarako, “baina zuk zerbait gehiago egin behar duzu; jakin behar duzu badela jendea uste duena ez duzula gobernuarekin [Errepublikarekin] bat egiten, baizik eta faszisten alde zaudela, taktikoki” (24:46-24:57). Orduan, Picassok egunkariko argazkia ikusi eta “ados, deitu Versaillesko erakusketako arduradunei eta erran Guernica izeneko koadro bat emanen diedala” (25:11-25:20). Drakulicek egoera horren irakurketa egiten du, adieraziaz Maar izan zela Picasso bideratu zuena Guernicarantz.

Dora Maarek Guernicaren garapenaz egin zituen argazkiek erakusten dute zuriz ageri zen koadroa nola joan zen belzten, belzten… Kokapen artistiko bertsutik ariko bailiran aritu omen ziren biak, Picasso eta Maar, koadroan, Picassok aholkua edo iritzia eskatzen ziolarik gauza bat ala bertzea non kokatu beharraz, sorkuntza prozesuari buruzko elkarrizketa sortu zelarik bi artisten artean (27:16).

Horiek horrela, dokumental honetan Picassorengan Gernikako bonbardaketak izaniko eragin pertsonalaz haratago, Guernicaren sorkuntza prozesua bera azaltzen da, horretan Dora Maarek izan zuen eragina azpimarratzen delarik.

Dokumentala hemen eskuragarri: https://youtu.be/SUWSGrBZGy0?si=6O4ePTxt0KG5ooFY

Nola aipatu: Gandara, Ana (2025). “Luca Granato, Pieiro Messina eta Fabio Molloren Picasso y Dora Maar: Artistas apasionados (Picasso eta Dora Maar: artista kartsuak)i buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

MHLIren proiektuak kolaborazio marko estua mantentzen du Universitat de Valènciaren Memory Novels LABen gaztelaniazko datu-basearekin. Horrela, hainbat fitxak elkar elikatu dute MNLAB eta Gernika(k) datu-basearen artean, eta hau horietako bat da. Obraren informazio xeheagoa eskuratzeko, Memory Novels LAB datu-basea kontsultatu hurrengo erreferentzian:

Sin autor registrado (2023): “Ficha sobre La decisión de Juana Mir de Ascensión Badiola”. En Memory Novels LAB: Laboratorio Digital de Novelas sobre Memoria Histórica Española.

Disponible en: https://mnlab.uv.es/busquedanovelas/novela.php?id=528

MHLIren proiektuak kolaborazio marko estua mantentzen du Universitat de Valènciaren Memory Novels LABen gaztelaniazko datu-basearekin. Horrela, hainbat fitxak elkar elikatu dute MNLAB eta Gernika(k) datu-basearen artean, eta hau horietako bat da. Obraren informazio xeheagoa eskuratzeko, Memory Novels LAB datu-basea kontsultatu hurrengo erreferentzian:

Sin autor registrado (2023): “Ficha sobre La ciudad del alma dormida de Felix G. Modroño”. En Memory Novels LAB: Laboratorio Digital de Novelas sobre Memoria Histórica Española.

Disponible en: https://mnlab.uv.es/busquedanovelas/novela.php?id=499

Pamiela argitaletxearen eskutik plazaratutako Kilker bat autopistan (2020) saiakera-lanen artean zerrendaturik dago Bernardo Atxagaren webgunean, honako hauekin batera: Groenlandiako lezioa (1998, Erein), Alfabeto sobre la literatura infantil (2002, Media Vaca), Lekuak (2005, Pamiela), Markak. Gernika 1937 (2007, Pamiela), Txoriak kolpeka (2014, Pamiela), Korrespondentziak / Correspondencias (2016, Erein) eta Paradisuaren kanpoko ateak (2023, Pamiela). Saiakera gisa definituta ere, genero hibridotzat ere jo daitekeela esan daiteke, Atxagaren beste saiakera literario batzuk jo izan diren ber (Egaña, 2007). Esaterako, Rojok hauxe dio Kilker bat autopistan laneko  testuez: “iritzi-artikulu eta narrazio laburraren artean mugitzen dira, hori bai, narrazioak direlarik ere, egilearen iritziak aurkezteko kontakizunak direla kontuan hartuta” (Rojo, 2021). Testu gehienak kultur eta hezkuntza-gaiei buruzkoak direla ere badio Rojok.

Bada, gaztelaniazko (Un grillo en la autopista, itz. Asun Garikano) eta katalanezko (Un grill a l’autopista, itz. Marta Hernández Pibernat) bertsioak ere baditu Kilker bat autopistan lanak, eta Atxagak irratian egindako kolaborazio bateko testuak jasotzen ditu. Izan ere, 2016ko udazkenetik 2020ko udaberrira bitartean Euskadi Irratian Maite Artolak bideratutako “Faktoria” saioan parte hartu zuen, eta asteko gaiekin lotutako testu bat irakurtzen zuen bertan. Harako idatzi zein egokitutako testuak biltzen dira liburuan, eta irratian irakurtzeko sortu zirenez, ahozko kutsua dutela zehazten du argitaletxeak liburuaren kontrazalean; nolanahi ere, idazleak berridatzita eta osatuta daudela ere adierazten da.

“Minutuak kontatuta” atalean jasota daude 2016-09-12tik 2017-06-26ra artekoak, “Zeruko kronikak” atalean 2017-09-05etik 2018-06-25era artekoak eta “Lagunarteko kontuak” atalean 2020-01-07tik 2020-06-20ra bitartekoak, irratsaioko denboraldiekin bat. Hain zuzen ere, lehenbiziko denboraldiko testuen artean dago “Gernika, apirilak 26” (112-115. or.) izenburuduna, bonbardaketaren urteurren-datak eragindako memoria-ariketa. Zerbait aurreratzen du jadanik Joseba Sarrionandiak Kilker bat autopistan liburuari egindako hitzaurrean: “Kilkerra ikuslea eta lekukoa da, memoriaduna eta pentsamenduduna. Ez da kilker bat: gogo kritikoa da”.

Aipagai dugun atalean, bada, Madrilgo bibliofilo batek aurkitutako liburuxka batez dihardu testuak: non aurkitu zuen (Madrileko El Rastron), nolakoa duen azala eta zer-nolako irudiak dituen (Guernica du izenburu, bonba biren irudia ageri du azalean, triskantzaren argazkiak tartekatzen dira 80 orrialdetan zehar, bai eta garaiko agintariak Euzkadi Irratian adierazpenak egiten erakusten dituena, alemaniar pilotuenak zein haien dokumentu eta armenak), zein hizkuntzatan idatzia dagoen gehienbat (ingelesez) eta nori zuzentzen zaion (“To Civilized Mankind”)… Edukiaren berri ematen da ondotik, eta horrekin bat, Atxagak bere gogoetak txertatzen ditu.

Bibliofiloak aurkitutako liburuxka “Euzkadiko Jaurlaritzak” 1937an argitaratu zuen hura da, Atxagak dagokigun testuan azaltzen duenez, bahitu egin zutena. Atxagaren Markak / Gernika 1937 (2007) liburuko bigarren atalean, liburuxkaren euskarazko egokitzapena egin zuen egileak, George L. Steer kazetariaren The tree of Guernica  liburuko pasarte euskaratuak jasotzearekin batera. Gainera, aipatu liburuxka horren faksimilea liburuarekin batera kaleratu zen.

Gernika sinbolo bikoitza dela dio Atxagak testuaren erdi aldera: “gerra egiteko modu naziaren sinbolo da” (2007: 114), eta “egiaren eta gezurraren arteko borrokaren sinboloa da Gernika. Zehatzago esanda, gerra garaietako krimenen inguruan sortzen den egiaren eta gezurraren arteko borrokarena” (2007: 114). Bada, muin hori, aurretik eta atzetik, aipatu liburuxkako eduki eta aipuak ekarrita, euskal agintariek bonbardaketaren gaineko bertsioa nazioartera hedatzeko ahaleginaz, zein kazetariek orduan izandako egoeraz ariturik harilkatzen da, besteak beste.

Soinujolearen semea eleberrian fikzioaren bidez egin zuen memoriaren aldarrikapena Atxagak (Egaña, 2007); bada, nola Markak / Gernika 1937  lanean hala Kilker bat autopistan testu-bildumako “Gernika, apirilak 26” testuan, saio literarioren bidez egiten du memoriaren aldarrikapen hori, askotariko testu eta ahots isildu eta zentsuratuen oihartzun bihurtuz eta horiei buruz gogoetatuz.

Nola aipatu: Ibarluzea, Miren (2025). “Bernardo Atxagaren Kilker bat autopistani buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Eneko Aizpuruak bidasoa ibaiaren ibilbidea egitera garamatza bere saiakeran, baina, Bidasoaren korrontearen kontrara, Txingudiko badiako itsasertzean hasi, eta Xorroxingo iturriko sorbururainokoa zedarritzen du orrialdez orrialde. Bidasoa ibaiak zipriztindutako mugaldeko paisaia horretako historiaren eta istorioen kronika egiten da liburuan, saiakera historikoa izatetik harago, paraje horien erretratu historiko, politiko eta soziologikoa burutzen du idazleak.

Aipagarria da I. eta II. Mundu Gerrek berebiziko garrantzia dutela liburuan. Ildo berean, garai historikoak aldatu arren, Bidasoako mugaldean beti presente egon diren kontrabandista, iheslari eta migratzaileen joan-etorrien lorratzek betetzen dute liburua. Aipagarria da halaber, Bidasoako parajeetan ibili diren edota bertakoak diren pertsonaia ezagunen gaineko pasarteetan ere azpimarra jartzen dela saiakeran. Pio Barojaren gainekoak kontatzen ditu Aizpuruak esaterako, baina baita, ezezagunagoak diren beste pertsonaia batzuen ingurukoak ere.

Horiek horrela, 1893an Beran jaio zen Isidoro Fagoaga abeslariaren berri ematen da pasarte batean. Fagoagaren ibilbide arrakastatsuaren berri ematen da, Espainian, Portugalen, Alemanian eta, batez ere, Italian aritu baitzen opera kantari. Frankisten altxamenduaz geroztik bere bizia arriskuan egon zitekeela ikusirik, muga zeharkatu zuen eta Italiara joan zen. Historialarien arabera, Sizilian Walkiria abesten ari zelarik Gernikako bonbardaketaren berri izatean, betirako abesteari utzi zion. Aldiz, beste zenbait historialari batzuen arabera, Wagnerren melodiek nazismoarekin zuen harremanagatik utzi zion Fagoagak betirako abesteari. Horrela jasotzen du Aizpuruak Bidasoan gora saiakeran:

“[Fagoagak] Sizilian Walkiria kantatzen ari zela, Gernika bonbardatu zutela jakin zuen. Italiarrak zirela zabaldu zen orduan. Walkiriaren doinu biziak kantatuz hilkintza eragotzi ahal izan balu… Baina ezin. Horregatik, bere herrikideak hiltzen zituzten bitartean ez zuela borreroentzat gehiago kantatuko erabaki zuen. Eta betirako utzi zion kantatzeari.

Zenbat egileren arabera, Wagnerren musikak nazismoarekin zukeen harreman ezin eramangezkoagatik utzi omen zuen Fagoagak ibilbide artistikoa” (Aizpurua, 2020,131-132).

Tene Mujika bekari esker idatzi zen saiakera (Tene Mujika, Debako Udalak eta Elkar Argitaletxeak antolturiko historia hurbilaz idazteko beka).

Nola aipatu: Eizagirre, Nerea (2025). “Eneko Aizpuruaren Bidasoan gorari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

ABAO-OLBEk 2019an errepresentatutako Giuseppe Verdiren I Lombardi alla prima crociata operaren “Stolto Allhà!” koruan, atzeko oihalean, Pablo Picassoren Guernica gogoangarria proiektatu zuten. Jakina denez, Verdiren opera horrek (1843) lombardiar talde batek Lehen Gurutzadan izandako parte hartzea kontatzen du, zeinetan familia-gatazkek, erlijio-suharrak eta gerra-gertakariek berebiziko protagonismoa hartzen duten. Horren bitartez, fedearen eta hark bultzatutako indarkeriaren inguruan hausnartzen du. Eta, hain zuzen ere, “Stolto Allhà!” korua, pertsonaiek etsaien itsutasuna eta egindako basakeria guztia salatzen duten unean agertzen da. Modu horretan, Verdik gerra sakralizatuari kritika zorrotza egin zion, erlijioaren gorespenek eta haren bitartez abiarazitako gerrek hondamena eta sufrimendu kolektiboa eragin ditzakeela erakutsi zuen heinean.

Hori kontuan izanik, “Stolto Allhà!” koroaren unean Picassoren Guernica proiektatzeak elkarrizketa zuzen bat proposatzen du Gurutzadetako indarkeriaren eta XX. Mendeko indarkeriaren artean. Biek mekanismo bera partekatzen dute: kaltearen legitimazioa ustez goragokoa den kausaren baten bidez –dela erlijiosoa, dela politikoa edo/eta ideologikoa–. Guernicaren proiekzioa testuinguru horretan, ez da, hortaz, ilustrazio literal bat, ezpada ispilu kritiko bat, koadroaren eta operaren mezuak eguneratzeko plataforma bat. Hala, proiekzioak oroimenaren espazio bezala berrinterpretatzen du eszenatokia, eta gogorarazten Verdik salatzen duen indarkeria ez dela urruneko jazoera bat, euskal eta europar historian irekitako zauri komun bat baizik. Aldi berean, “Stolto Allhà!” korua ere birsemantizatzen du: etsaiari egindako gaitzespen gisa ulertu dena, Picassoren irudiari esker, edozein bandok egindako basakeriaren salaketa unibertsal bezala ere uler daiteke.

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía. (d.g). Proyección de Guernica en la ópera I lombardi alla prima crociata. https://guernica.museoreinasofia.es/documento/proyeccion-de-guernica-en-la-opera-i-lombardi-alla-prima-crociata

Nola aipatu: Fernandez-Zabala, Nagore (2026). “Guiseppe Verdiren Guernicaren proiekzioa I lombardi alla prima crociata operani buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Anjel Lertxundi (Orio, 1948) euskal idazlea, “euskal literaturan egun dagoen idazle poliedrikoenetariko eta emankorrenetariko bat da” Serranoren hitzetan (2009), 1970eko hamarkadatik gaurdaino Haur eta Gazte Literaturan, saiakeran, zineman, telebistan, kazetaritzan, kritikan, itzulpengintzan eta narrazio laburretan zein luzeetan aritutakoa (ídem). Bada, 1990eko hamarkadaren hasieran abiatutako saiakera-lan literarioen ibilbidean, gai beraren gainean diharduen lan bakanetakoa da 2019an plazaratutako Itzuliz usu begiak (Sarasola, 2025): hasi eta buka itzulpengintzari buruzko gogoetez ondua da. Izenburuaren azpiko leloak ere aurreratzen ditu liburu barneko gogoeten gaiak: “Itzulpena eta sorkuntza ispilu jokoan”.

Sarriugartek (2022) azaltzen duenez, lanak J.B. Elizanbururen “Solferinoko itsua” olerkiko “itzuliz usu begiak” esapideari zor dio izenburua, eta Lertxundiren beraren hitzak dakartza esapidea itzulpengintzarekin nola lotzen den agertzeko: “Hizkuntza atzerritar batetik euskarara itzuliz usu begiak egiten dute lan itzultzaileek, hizkuntza biziberrituz gai eta aire orotarikoez, sorkuntza aberastuz, euskarak inoiz imajinatu ez dituen egoerak eta munduak izendatuz, sistema literarioa indartuz”. Izan ere, literatura da Lertxundiren saiakera-lanetako gai zentraletako bat (Sarasola, 2025; Serrano, 2009) eta, ildo horretan, itzulpengintza-gaiak ere sarri agertu izan ditu bere saiakera-lan literarioetan, Santamariak (2025) zein Jauregik (2019) nabarmendu izan duten bezala. 1999ko Gogoa zubi lanetan dagoeneko ari zen Lertxundi itzulpenaz; beste adibide bat ematearren, Demagun ehun urte barrun (2017) ere funtsezkoa da gaia; halaber, Berbelitzen hiztegia (2024) ere itzulpengintzarekin lotutako lana da, Itzuliz usu begiak (2019) bezalaxe.

Betiere Sarasolari jarraikiz (2025), Lertxundiren saiakera literarioen ezaugarri nagusietako bat da tesela bidezko idazkera fragmentarioa eta, gainerako saiakera-lan literarioak bezala, Itzuliz usu begiak ere gisa horretan eraikia da. Teselak “ohar solteak diruditen testu zatiak dira, gehienetan elkarren arteko lotura espliziturik ez dutenak, baina batasun bat osatu ohi dutenak. In progress egiten den hausnarketaren irudipena sortzen du” Lertxundik (Sarasola, 2025: 37-38) eta, hala, “gai bat hartu eta osoki jorratu beharrean, gaitik gaira salto egiten du teseletan, halako batean berriro aurretik esekita utzi duen gai edo hari bat berreskuratuz, eta hala, atzera-aurrera horretan ehuntzen du testua” (Sarasola, 2025: 38). Hala, Itzuliz usu begiak lanean, alfabetoaren ordenaren arabera antolatutako izenburudun teseletan, Berbelitz fikziozko pertsonaia itzultzailearen testigantzak eta Lertxundiren itzulpenari buruzko gogoetak ditugu, askotarikoak: kultur sistemaren eraketan itzulpen literarioak duen lekua, hitzen tonua eta musikaltasuna gordetzea, beste hizkuntzetatik euskarara itzulitakoei buruzko hausnarketak, euskal itzulpengintzaren azken hamarkadetako garapena, itzulpenak euskal idazleen estiloari egiten dion ekarpena… (Esparza, 2019; Jauregi, 2019).

Horien artean, itzulpen- eta sormen-lanaren artean koka daitekeen egokitzapen-teknikari buruzko hausnarketak tartekatzen dira; eta, hain zuzen ere, egokitzapenaren auziaz ari dela egiten du Lertxundik Gernikaren aipamena liburu honetan, L letran kokatutako “Luckyren monologoa” izeneko atalean (256. -260. or.).

J.M. Coetzeeren aipu batek irekitzen du tesela, eta I, II eta III azpi-atalak datoz ondoren. I azpi-atalean, irudien asoziazioa ekartzen da hizpidera, eta Samuel Becketten Godoten esperoan laneko Luckyren monologoa. Luckyren berbaldia Mikel Laboaren jolas berbalekin lotzen da eta berbaldiaren musikaltasuna aipatzen da. II azpi-atalean aipatu monologoko pasarte zenbaiten itzulpen-adibideekin jostatzen da Lertxundi: “hitz bi entzungo ditu frankofonoak, Poinçon eta Wattman; izengoitiak ematen duten hitz bi entzungo ditu ikusle anglofonoak, Puncher eta Wattman; ezizenak ematen duten hitz bi, Zorroztegi eta Wattman, entzungo ditu entzule euskaldunak (…) (Lertxundi, 2019: 258) edota “Dieu entzun du frankofonoak, God entzun du anglofonoak, Jainkoa entzun du euskaldunak (…)” (idem), zein “(…) Voltaireren garai bereko pertsonaia historiko baten izena entzungo du entzule ingelesak, Bishop Berkeley, Voltaireren eta Bishop Berkeleyren garai bereko pertsonaia historiko baten izena entzungo du ikusle euskaldunak, Elhuyar (…)” (idem: 259). Segidan dator Gernikaren aipamena: 

(…) eta bat-batean izen geografiko bat, oihartzun belikoek leherrarazia, entzungo du frankofonoak, Normandia, entzungo du anglofonoak, Conemara, entzungo du euskaldunak, Gernika, eta, dena esate aldera, Luckyk monologoan zehar jariatutako aipamen kultural historiko geografiko etniko gainerakoak ere frantsesez entzun ditu ikusle frankofonoak, ingelesez entzun ditu ikusle anglofonoak, euskaraz entzun ditu ikusle euskaldunak, eta puntuan betetzen delarik Juan Gartziak Godoten esperoan tragikomediako hitzaurrean dioena, zeinean irakur daitekeen kimera tristea dela itzulpen literala egitea, horrela jokatuta “sistema guztiz kalteturik gertatzen baita hitzak hitzez hitz aldatzean (hizkuntza bakoitzera moldatu behar baita guztia, alusioak barne)”, garbi utziz obra bat hizkuntza batetik bestera pasatzerakoan kultura batetik bestera egiten dela joan-etorria, itzulpena ez dadin hitz gorpuen meta izan. (Lertxundi, 2019: 259-260).

III. azpi-atalean, Godoten esperoan lanaren gaztelaniazko bertsioan egokitzapenik egin ez izana, Juan Gartziaren euskarazko bertsioaren hautuen zergatia eta Beckettek berak ere beste itzulpen batzuetan egokitzapenak egin izana aipatzen dira.

Gernikaren irudikapenari gagozkiola, leku-izen bakar batek eragiten duen oihartzuna (bertan gertatutako bonbardaketa) geratzen da agerian Lertxundiren gogoetan, bai eta kultura batetik besterako jauzian egin daitezkeen asoziazioak ere. Azken horiek lotura dute “memoria multidirekzionala” deritzonarekin (Rothberg, 2009). Bada, kontzeptu horren arabera, memoriek elkarreragin egiten dute, eta askotariko espazioetako memoriekin loturan eraikitzen dira espazio jakin bateko memoria eta identitate propioa. Lertxundiren irakurleak hirurak lotzen ditu haren hitzak irakurrita, inondik ere. Baina, era berean, toki bakoitzeko esperientziak bakanak diren aldetik, alderatu ezinak, ekibalentzia zehatzik gabeak… dira eta ildo horretan hitzez hitz itzuli ezin daitezkeela ere esan ohi da. Hala, kasu honetan itzulpen-prozesuan “ekibalentzia situazionalik” eman ezinez irakurleari gertuagoko testuinguru bat eskaintzean datzan “egokitzapen” teknika (Bastin, 2001) baliatzearen aldeko jarrera agertzen du Lertxundik, Juan Gartzia euskal idazlearen bidetik. Bide horretan, Gernikan izandako bonbardaketaren parekoak bizi izan dituzten beste espazio batzuekin egiten da lotura, itzulpen kulturala edo egokitzapena eginez “beste Gernika” batzuk agertuaz.

Nola aipatu: Ibarluzea, Miren (2025). “Anjel Lertxundiren Itzuliz usu begiaki buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Dietario honetan, 2004tik 2018ra bitarteko egunerokoetako gertakariak eta hausnarketak jasotzen ditu Angel Errok. Askotariko testuak dira (literaturari buruzko hausnarketak, kontu pertsonalak, intimoak etab). Horien artean, aipamena egiten dio Gernikako arbolari, 2015eko martxoaren 4ko testuan (153. or).  

Transzendentziari buruzko gogoeta batekin hasten da Erro, hil ondoren ere bizirik jarraitzeko egin behar omen direnak aipatuaz (zuhaitza landatzea, seme-alabak edukitzea eta liburu bat idaztea). Aste horretako gertakari bati egiten dio erreferentzia gero; Gernikako arbolaren (haritz zaharraren ondorengo baten) birlandatzeari, eta katea ez dela eten egiaztatzeko sinatu zuten lekualdatze agiriari.

Testuaren amaieran, albistea birpasatuz, iragan horren seme gisa kokatzen du bere burua, posizio kritiko batetik, arbolaren erro ustelei erreferentzia eginaz.

Nola aipatu: Arroita, Izaro (2025). “Angel Erro Jimenezen Lerro etena (2004-2018)ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Miren Begoña Arriagak Gernikako bonbardaketa du mintzagai Ahotsak-en Gernikara ihes egin bonbardaketaren biharamuna ikusteko izeneko bideoan.

Miren Begoña Arriagak 17 urte zituela Ereñotik Gernika nola bonbardatu zuten ikusi zuen. Hegazkinak, hirunaka, Ereñon buelta ematen zuten eta gauera arte ez zuten jakin Gernika zela erasotzen ari ziren herria, argitasun handia ikus zitekeelako bertatik. Hegazkinen metrailek eta bonbek eragindako zarata gogoratzen du. Hurrengo egunean, inori ezer esan gabe, Miren Begoña lagun batekin Gernikara joan zen zer gertatu zen ikustera. Lagunak oharkabean familiari kontatu zion Gernikara ihes egin zutela egun hartan, eta haserrealdi handi izan zuten gurasoek haiekin. Gernikan dena suntsituta zegoela kontatzen du, eta ikusitakoa inoiz ez duela ahaztuko argi du. 

Miren Begoña Arriagaren testigantzak bonbardaketak suposatu zuen hondamendi eta sarraskia erakusten ditu, Miren Begoñak lehen pertsonan ikusi baitzuen erasoaren biharamuneko Gernikaren egoera tamalgarria.

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/eibar/pasarteak/eib-680-019/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Miren Begoña Arriaga eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Begoña Beaskoetxeak Gernikako bonbardaketa gogoratzen du eta horri buruz mintzo da Ahotsak-en Gernikako bonbardaketa eta soldaduak etxean izeneko bideoan.

Begoña Beaskoetxeak gauza gutxi oroitzen ditu gerra garaiaz, baina Gernika errearen irudia gogoan du. Hegazkinak gainetik nola pasatzen ziren ere gogoratzen du, eta irteteko zuen beldurra ere bai. Soldaduek haiekin egin zuten lo zaldiekin joaten baitziren ur eta jateko eske, eta goizaldean egin zuten alde haien etxetik. Aitak Bidebieta aldera ihes egin zuen ganaduarekin batera.

Deigarria da Begoña Beaskoetxeak dituen oroitzapen gutxietatik Gernikako bonbardaketaren egunekoa izatea horietako bat: honek erakusten du bonbardaketa gertakari traumatikoa izan zela herritar askorentzat, memorian iltzatuta gelditu baita urte luzez askoren artean, nahiz eta haur gazteak izan bonbardaketaren egunean.

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/mendata/pasarteak/mdt-010-039/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Begoña Beaskoetxea eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Idoia Garzesek idatzi eta Leire Urbeltzek ilustratutakoa da eleberria. Neska gazte bat amonaren baserrira joango da eta haren kutxan aurkitutakoari esker bere familiaren iraganean murgilduko da neskatoa, besteak beste, familiak Gerra Zibil garaian eta osteko urteetan pairatutakoak ezagutuko baititu.

Alderdi paratestualean, Picassoren Guernica ageri da pare bat aldiz. Batetik, protagonistaren etxeko horman ageri da, nahiz eta irudian, tonu arrosa, urdin eta laranjan ageri den (ikus 28. eta 29. orrialdea). Bestetik, artelan hori bera ageri da berriz ere amonaren ardatzak gidatuta, neskatoak aurkitzen duen “Infernuko ahoa” kobazuloaren paretetan (ikus 70. orrialdea). Aipatutako bi irudi horiek Guernica originalarekiko fidelak dira, baina berrinterpretazioak dira, joko-kromatikoa aldatuta baitakarte. Mintzagai dugun lan honetan ekfrasiak Gernikako sarraskia gogorarazten du, gertaera historikoa, baina horrekin batera, koadroaren berrinterpretazioak iradokitzen du mihisea jatorriz Gerra Zibilari lotutako protesta ikur boteretsua bazen ere, denboraren joanean, pop artearen eta kontsumo gizartearen salgai bihurtu dela.

Nola aipatu: Urzelai-Vicente, Ainhoa (2024). “Idoia Garzesen Hari single bati buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Amets Arzallus bertsolariak gai bati emandako erantzuna dira bat-batean kantatutako hiru bertso hauek. Ibarluzeak (2025) egindako analisian azaltzen duenez, kontuan edukitzekoa da Jon Lopategi bertsolariari egindako omenaldi batean egin zuela Arzallusek ariketa hau, eta, gai-jartzailea, Xabier Paya bertsolaria, Lopategiren ikasle izandakoa dela. Horregatik, garrantzitsua da azpimarratzea gai-jartzaileak berak ematen duela egoera komunikatibo osoa, ziurrenik eta Ibarluzearen (2025) lanera itzulita, Lopategi irakasle zuenean Payari kontatutako pasadizoa baita: “1934koa zen Jon Lopategi eta bera ume-ume izanda tokatu zitzaion, hiru urterekin, Gernikako bonbardaketa. Hiru urterekin Muxikan beldurtuta erabaki zuten trenbide azpiko estolda zulo batean egotea egun eta erdian. Eraman gaitzazu une horretara” (BDB Bertsolaritzaren datu-basea). Bertsoaldiaren ezaugarriok ez ezik, bertsoak ere jasota daude  BDB datu basean (Arzallus, 2019).

Bakarkako ariketa da, gaia emanda baina doinu zein neurri librean kantatua. Neurriari dagokionez, hamarreko handia edo bost puntuko handian osatutako hiru bertso dira, hau da: hamar bertso-lerro edo zortzi puntuk (bikoteka zenbatuta) osatzen dute lana. Gainera, neurri ‘handia’ eskatzen du doinuak, hamar silaba dituzte bertso-lerro bakoitiek eta zortzi errima daramaten bertso-lerro bikoitiek. Doinuari dagokionez, Lurraren pean sar nindaiteke izenburupean dago erregistratuta BDBn. Amodiozko doinuekin batera sailkatua da eta Urepelen Aita Donostiak jasoa. Deigarria da datu-basean bertan doinuari buruz aipatzen dutena: “Doinu bikain hau musikari askok harmonizatu du, besteak beste Pablo Sorozabalek Gernika izeneko bere euskal hileta martxa osatuz” (BDB).

Neurria eta doinua zehaztuta, hitzei erreparatuz gero, bonbardaketa egunera bertara eraman behar du bertsolariak entzulea, eta, gainera, Jon Lopategi muxikar bertsolariaren ahotsetik egin behar du. Haur baten ahotsetik ari zaigu, beraz, Arzallus: lehenengo bertsoan estoldara sartzen da haurra eta beldurra sumatzen hasten da, bigarrenean senideekin gogoratzen da eta bonben zaratak sortutako ikara nabari zaio; azkenengoan etorkizunerantz begiratzen du haurrak, memoria nola eraikiko duen pentsatuz.

Aipagarria da gertaera erreal bat deskribatu behar duela bertsolariak (bonbardaketaren egunean estolda zulo batean ezkutatu zen Lopategi) baina entzuleak sinistu egin behar du Lopategi entzuten ari direla. Ondoriozta daiteke narratologian hainbestetan aipatu ohi den Pozuelo Yvancosen “fikziozko paktua” (1988) onartzen duela entzuleak, sinetsiko diola Arzallusi. Gernikan bertan kantatuak izan ziren bertso hauek, 2019an, Lopategiri egindako omenaldi batean; pentsa genezake, beraz, publikoari gai ezaguna izango zitzaiola, eta, hortaz, konbentzitzeko modukoa. Kontakizunari sinesgarritasuna emateaz gain, entzuleengana heltzeko modu bat da, bertsoen kasuan, doinuaren aukeraketa. Kasu honetan, Lurraren pean sar nindaiteke izenekoa aukeratzen du bertsolariak, doinu haur batengana hurbiltzeko doinu nostalgikoa, hitz batean.

Arzallusen bakarkako lana osatzen duten bertsootan, horrez gain, hainbat modutan azaltzen zaigu bonbardaketa bera. Hegazti batzuk zeozer jaurtiz / hortxe dabiltza alegre (1-2 bertso-lerroak) hasten da lehenengo pertsonan kantuan. Haur batentzat, noski, zeruan hegaztiak baino ez daude; hala ere, alegorikoki aipatzen ditu bonbak jaurtitzen ari ziren hegazkinak. Aipagarria da, bestalde, hirugarren bertsoan hegazkinei arrano deitzen diela. Metaforikoki eta alegorikoki mintzo da bonbak jaurti zituzten alemaniarrei buruz arranoaren sinbologia erabilita.: arrano horiek noiz alde egingo / ote duten Gernikatik (hirugarren bertsoko lehenengi bi bertso-lerroak). Gernika aipatzen da bertso-lerro horietan, leku-izen erreal bat erabiltzen du bertsolariak, Gernika esatea nahikoa baita gertakari historikoa burura ekartzeko. Gainera, hasieran aipatutako  Pablo Sorozabalen Gernika hileta martxan (ikus Gernika. Eusko Kantanta 1998) ere arrano deitzen die hegazkinei, entzuleak zuzenean ulertzeko moduko sinbologia eta terminologia erabiltzen du Arzallusek. Horrez gain, Retolazak (2009) egindako Gernikako bonbardaketako errepresentazioen irakurketari begiratzen badiogu, irakurketa pertsonala deitzen dionaren aurrean gaudela ondorioztatzen du Ibarluzeak (2025), lehenengo pertsonan azaldutako kontakizuna baita eta entzuleak badaki izen eta abizenez, nori jazotako pasadizoa den.

Amaitzeko, azken bi bertso-lerroei arreta berezia jarri behar zaie, entzuleak entzungo duen azken gauza baita, eta ondorio nagusia laburbiltzen dute: memoria bat eraiki behar / puska hautsi hauetatik (hirugarren bertsoaren azken puntua). Ondorioa garbia da, memoria eraiki eta transmititzeko beharra dago.

BDB Bertsolaritzaren datu-basea: https://bdb.bertsozale.eus/web/bertsoa/view/15pbpo

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK
Arzallus, A. (2019). “Hegazti batzuk zeozer jaurtiz”, BDB. Bertsolaritzaren datu-basea. https://bdb.bertsozale.eus/web/bertsoa/view/15pbpo [azken kontsulta: 2024/12/10]
BDB. Bertsolaritzaren datu-basea. https://bdb.bertsozale.eus/ [azken kontsulta: 2024/12/10]
Gernika (Eusko Kantata) Elkar, 1998. https://www.youtube.com/watch?v=ZvAijSsM3P8 [azken kontsulta: 2024/12/13]

Ibarluzea, M. (2025). Los ecos de Gernika en el bertsolarismo improvisado: 1989-2019. In M. J. Olaziregi eta A. Gandara (eds.), Gernika(k) / Guernica(s) Resemantizaciones de un trauma histórico (241-270. or.). Peter Lang.

Retolaza, I. (2009). Gernikako bonbardaketa euskal literaturan: errepresentazio eta begirada poetikoak. Euskera, 54(2-2), 1079-1108. https://doi.org/10.59866/eia.v2i54.234

Nola aipatu: Gurrutxaga, Oihane (2024). “Amets Arzallusen «Hegazti batzuk zeozer jaurtiz» bertsoari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Askoren artean ondutako Francoren bilobari gutuna antzerkian, 28 agerralditan zehar, ospitale batean gertatutakoak kontatzen zaizkigu. Kaotikotik eta absurdotik duen paisaia horretan pertsonaiak alderrai aurkituko ditu irakurleak, eta nork bere istorioa eta nork bere traumak ekarriko ditu hizpidera.

Testuinguru horretan, 8. agerraldian –Josi eta josi izenekoan–, Urtzi pertsonaiaren hitzetan agertzen zaigu huts-hutsean Gernikako bonbardaketaren aipamen esplizitua hitzez hitz: “Aitortzen dut. Geuk erre genuen Gernika! Eta Durango eta Otxandio ere bai! Ikastolan irakatsi ziguten hegazkinak gidatzen, jolastorduan. Gerra galduta geneukan eta gorrotoaren gorrotoz geure lehengusu-lehengusinak hil genituen merkatu egun batez ahal genuenik eta bonbarik gehien jaurtita…”. Pasarte horretan, batetik, 1937ko apirilaren 26an gertatutakoari egiten zaio dei, alegia, Gernikako bonbardaketari, hain zuzen ere, astelehenez, merkatu egun batean gertatutako jazoerei. Hala, zibilen kontrako basakeriatzat ere seinalatzen da bonbardaketa. Bestetik, Gernika bezala bonbardatu zituzten beste herri euskaldunak ere aipatzen dira, Durango eta Otxando, alegia. Zentzu batera, faxismoak Euskal Herrian eragindako biktimen artean lotura bat eraikitzen da.

Ospitaleko gaixo batek abesten duen Espainiako Falangisten ereserkiaren hasiera da, ostera, Urtzi pertsonaiarengan gomuta hori aktibatzen duen pizgarria. Abestiak, bistan denez, Urtziren memorian egiten du hazka, eta hark damutasunez onartzen ditu krimenok. Hala, Gernikako bonbardaketaren aipamenak, bai eta gainontzeko herri euskaldunetan eragindako txikizioenak ere, iraganean iltzatuta geratu den gaixo baten hitzak dakartzate, iragan traumatiko horren isla.

Nola aipatu: Fernandez-Zabala, Nagore (2024). “Askoren artean egindako Francoren bilobari gutuna antzerkiari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

MHLIren proiektuak kolaborazio marko estua mantentzen du Universitat de Valènciaren Memory Novels LABen gaztelaniazko datu-basearekin. Horrela, hainbat fitxak elkar elikatu dute MNLAB eta Gernika(k) datu-basearen artean, eta hau horietako bat da. Obraren informazio xeheagoa eskuratzeko, Memory Novels LAB datu-basea kontsultatu hurrengo erreferentzian:

Sin autor registrado (2023): “Ficha sobre Sabotaje de Arturo Pérez- Reverte”. En Memory Novels LAB: Laboratorio Digital de Novelas sobre Memoria Histórica Española.

Disponible en: https://mnlab.uv.es/busquedanovelas/novela.php?id=711

 Bizitzea ez al da oso arriskutsua? (2018) Sarrionandiak idatziriko Habanako gaukarietako lehendabiziko egunerokoa edota gaukaria da. Hamarkadak lehenago kartzelan idatziriko Ni ez naiz hemengoa gogoangarriaren antzera idatzi zituen gaukariak Sarrionandiak. Pieza soltez osaturiko hiru liburu dira orotara: Bizitzea ez al da oso arriskutsua (2018), Airea ez da debalde (2019), eta Gauzak direna balira (2020).

Askotariko gaiez mintzo da idazlea, besteak beste, bere egunerokotasunari buruzko anekdota solteak historia, geopolitika, kolonialismoa edota literaturari buruzko hausnarketekin nahasten ditu.  Gernikari dagokionez, bi aipagai egiten ditu aipatu gaukarian.

Lehendabiziko aipemena, “Habanko arbola” sarreraren baitan kokatzen da. Eta bertan, Gernikako arbolaren sinbologia eta historia Habanako zeiba zuhaitzarekin alderatzen du, bi-biak ikur nazionalak baita euren herritarrentzat (Sarrionandia 2018, 88):

Gaukariak eguneroko gisa, data eta guzti, antolatua dagoenez, apirilaren 26ko sarreran, “Gernika” izeneko sarrera topa genezake. Sarrera horretan, Sarrionandiak, hasi eta buka, César Vallejoren aipu bat erreproduzitzen du, eta bere horretan ematen, inolako hausnarketarik edo, gehitu gabe. Honatx, Sarrionandiak dakargun Vallejoren aipua:

“Gernika defendatzen duzuenok esan beharrik gabe! Oi, ahulok! Oi, lagun samur irainduok,/igotzen zaretenak, hazten zaretenak,/ jende ahul boteretsuz betetzeko mundua!” (César Vallejo 1992, apud Sarrionandia, 2018, 125).

Nola aipatu: Eizagirre, Nerea (2025). “Joseba Sarrionandiaren Bizitzea ez al da oso arriskutsua? saiakerari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Poema bat da herri hau (2018) Itxaro Bordak eta Séverine Dabadiek elkarlanean osatutako lana da, lehenaren olerkiak eta bigarrenaren argazkiak biltzen dituena. Testuak eta irudiak elkarrizketan dira gainera eta Euskal Herriko paisaiaren eta gizartearen lekuko dira. Arthur Rimbauden testu eskuizkribatu batek, bokalei egindako soneto ezagun hark, ematen dio hasiera lanari, eta poeta frantsesak egin gisan, Itxaro Bordak ere bokale eta koloreak ditu lagun Euskal Herrian gaindi osatzen duen bidaia honetan. Liburuari egindako sarreran idazleak berak jaso zuenez, «Paisaia anitzak halatan, atalez atal agertzen dira, frogatuz, horrelakorik behar balitz, Euskal Herria, idazle askorentzat Etiopia bezala, koloreek eta aditzek egituratzen duten herrialde amestua dela, beti» (2018, 4-5). Liburua elebiduna da eta argazkiak osatzen dituzten poemak euskaraz eta frantsesez jasoak dira, ezker-eskuin.

«Gernikako hiria suntsitu» hasiera duen poema U bokalaren atalari dagokio. Gernikako arbolaren argazkiarekin elkarrizketan den olerki honek Gernikako bonbardaketa du hizpide, eta herriaren ondorengo berreraiketa eta berpiztea. Argazkian ageri den belarraren kolore berde biziarekin paralelismoa eginez, Gernikako herria ere gaur «inoiz baino biziago / inoiz baino berdeago» agertzen zaigula diosku ahots poetikoak.

Liburu honetan argitaratu ziren Séverine Dabadieren argazkiekin hainbat erakusketa antolatu dira, bai eta espazio horietan egindako Itxaro Bordaren testuen errezitaldiak ere. Bideo honetan jaso zen 2025ean Kanboko Mediatekan egin zena:

Nola aipatu: Arrastoa, Ane (2025). “Itxaro Borda eta Séverine Dabadieren «Gernikako hiria suntsitu» poemari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Poema bat da herri hau (2018) Itxaro Bordak eta Séverine Dabadiek elkarlanean osatutako lana da, lehenaren olerkiak eta bigarrenaren argazkiak biltzen dituena. Testuak eta irudiak elkarrizketan dira gainera eta Euskal Herriko paisaiaren eta gizartearen lekuko dira. Arthur Rimbauden testu eskuizkribatu batek, bokalei egindako soneto ezagun hark, ematen dio hasiera lanari, eta poeta frantsesak egin gisan, Itxaro Bordak ere bokale eta koloreak ditu lagun Euskal Herrian gaindi osatzen duen bidaia honetan. Liburuari egindako sarreran idazleak berak jaso zuenez, «Paisaia anitzak halatan, atalez atal agertzen dira, frogatuz, horrelakorik behar balitz, Euskal Herria, idazle askorentzat Etiopia bezala, koloreek eta aditzek egituratzen duten herrialde amestua dela, beti» (2018, 4-5). Liburua elebiduna da eta argazkiak osatzen dituzten poemak euskaraz eta frantsesez jasoak dira, ezker-eskuin.

«Horma beltzean idazten da» hasiera duen poema O bokalaren atalari dagokio. «Askatasuna eta bakea» izenburu duen horma-irudiarekin elkarrizketan da testua, eta Picassoren Guernica koadroaren errepresentazio hori deskribatzen da bertan. Atze beltzaren gainean marra zuriz egindako irudia —txoria da koloreztaturik ageri den elementu bakarra — «Gernika berpiztuaren aztarna» gisa agertzen du ahots poetikoak.

Liburu honetan argitaratu ziren Séverine Dabadieren argazkiekin hainbat erakusketa antolatu dira, bai eta espazio horietan egindako Itxaro Bordaren testuen errezitaldiak ere. Bideo honetan jaso zen 2025ean Kanboko Mediatekan egin zena:

Nola aipatu: Arrastoa, Ane (2025). “Itxaro Borda eta Séverine Dabadieren «Horma beltzean idazten da» poemari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Iban Zalduaren Sekula kontatu behar ez nizkizun gauzak (2018, Elkar) liburuko “Denbora-lerroa” ipuin fantastikoan dilema kontrafaktual bat planteatzen da. 1960ko hamarraldiaren hasierako Azkoitian kokatzen da, eta ipuineko protagonistak arrapaladan aurrean dituen ama eta bi semeak istripu bat izan behar dutela ikusten ostean, seme txikiena salbatzea pentsatzen du. Alta, umea salbatu aurretik etorkizuna ikusten du: “heriotzaren atarian daudenei beren iraganarekin gertatzen omen zaien bezala, baina alderantziz” (Zaldua, 2018: 113). Etorkizun horretan, hain zuzen, salbatuko duen umeak denboragarrenera protagonista bera hilko duela ikusten du: umea salbatu ostean, eta familiako tradizio karlistari jarraiki, herriko zinegotzi egingo dela, ondoren Unión de Centro Democrático partiduaren bultzatzaile nagusienetakoa izango dela eta, azkenik, 1980ko hamarraldiko hasieran ETA militarraren atentatu batean hilko dutela: “erremateko tiroa –patuaren ironia maltzurra da– salbatu zuen ume hark emango dio” (Zaldua, 2018: 114). Aipagarria da, bestalde, izenik aipatzen ez den fikziozko protagonistaren biografiak Jose Tomas Larrañaga Arenas (1927-1984) zenaren biografiarekin dituen antzekotasunak.

Hori ikusita, protagonistak umea ez salbatzea erabakiko du. Eta erabaki horrek beste denbora-lerro bat irekiko du, non eta istripuaren egunean protagonista bera ez dagoen istripuaren lekuan. Honela biltzen eta ebazten da kontua ipuinean: “Zeren eta haurtxo hura salbatzen ez den denbora-lerro horretan, hogeita hamabost urte atzerago, espaloiko gizona, garai hartan ume jaioberria, errefuxiatuta baitago bere amarekin, Gerra Zibila dela eta, Busturialdeko Muruetan, herrixka bat zeinetatik, azoka egunetan, Gernikara hurbiltzen baitziren biak, garaiko eskasia orokorra arintzeko beharrezko erosketak egiteko asmoz. Eta, bai, ama eta seme jaio berriak bertan ziren azoka egun horretan, Junkers Ju-52ek eta Heinkel He-111ek su bonbak jaurti zituztenean hiribilduaren kontra: ezin izan zuten Gernikatik garaiz ihes egin, eta hantxe amaitu zitzaion umetxoari, brastakoan, gizon bihurtzeko eta, hogeita hamabost urte geroago, hilabete gutxiko beste haur hura salbatzeko posibilitatea, etorkizunean terrorista bilakatzeko zeuzkan aukera oro errotik moztu zituen zerbait” (Zaldua, 2018: 114-115).

Ikusi bezala, ipuin laburrean euskal gatazka deitu izan denaren inguruko gertakizunak eta Gernikako Bonbardaketa ondotik datoz, eta amaieran zehazten den bezala, badirudi ipuinak ondorengo irakaspena eman nahi duela: etorkizunari behar bezala begiratzeko ezinbestekoa da aurrez iraganari erreparatzea.

Nola aipatu: Ayerbe-Sudupe, Mikel (2025). “Iban Zalduaren «Denbora lerroa» ipuinari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Hezurbeltzak musika taldearen lehen diskoko kanta bat da “Gernika, 1937/04/26”, Gorka Hermosa musikariak sortutako kanta instrumentala.

Hiru kidek osatzen dute taldea: Jon Maia ahotsean,  Gorka Hermosa akordeoiarekin eta Jesus Prieto ‘Pitti’ gitarra, baxua, koru eta perkusioarekin arduratzen da. Folka edo herri-kanta jotzen dute.

2018an sortu zen taldea, baina aurretik ezagutzen zuten elkar artistek: “ELE! Lorca-Lauaxeta antzezlanean ezagutu zuen elkar hirukoteak, eta harreman estua egin dute ordutik. «Lorcaren eta Lauaxetaren semeak» direla dio Maiak, eta kontzeptu horren bueltan eraiki dute haien proiektua, bi identitateren eta bi kulturaren artean kantuan. Egungo testuinguruan, «gero eta laino beltz gehiago dituen Europa xenofobo honetan», beste balio batzuk aldarrikatzera iritsi dira Hezurbeltzak, «kantuz, eta, gainera, umorez»” (Imaz, 2018).

Identitate eta kultura desberdinen baitatik sortutako lanak dira, beraz, hirukote honen musikagintzaren muina: Badok Euskal Musikaren atarian ere informazio antzekoa irakur daiteke: “Hezurbeltzak proiektuak ibilbide luzeko eta nortasun eta izen handiko hiru artista bildu ditu eta bere zuzeneko emanaldietan musika gainditzen duen unibertso propioa sortzen da. Kantu eta testuetan besteak beste emigrazioa, gizarteko pertsonaia baztertuak eta horien inguruko istorioak plazaratzen dira, poetika, kritika, umorea eta edertasuna uztartuz eta atrezzo eta giro bakan baten baitan aurkeztuak” (BADOK).

Fitxa honetarako aukeratutako kanta, “Gernika, 1937/04/26”, instrumentala da, hots ez dauka letrarik. Musikaren doinu eta erritmo aldaketek sortzen dute bonbardaketaren errepresentazioa. Soilik instrumentala izateak aukera ematen dio edozein entzuleri bere interpretazioa egiteko: hitzek ez diote esango zehazki zer imajinatu behar duen, baina bonbardaketaren irudiak etorriko zaizkio, izenburua irakurrita informazio nahikoa baitu entzuleak. Retolazaren (2009) bonbardaketaren errepresentazio desberdinen sailkapenari erreparatuta, alde batetik, errepresentazio historiko-soziala genuke kanta hau: izenburua irakurri eta entzuleak dagoeneko badauka iruditeria bat, gertaera historiko baten errepresentazioa datorrela badaki eta jakingo du ulertzen. Beste alde batetik, errepresentazio identitarioa ere bada neurri batean. Retolazak ondorio antzekoa ateratzen du beste poema batzuen azterketarekin, baina kasu honetarako ere balio digu: “…/… Gernikako bonbardaketa gertaera ezagun moduan aipatzen da, eta ez da haren datu zehatzik ematen. Gernika herriaren aipamen hutsa egiten da izenburuan, eta dirudienez, poetaren ustez nahikoa zaio hartzaileari aipamen huts hori gertaera historikoaz jabetzeko. Alegia, memoria historiko komun baten partetzat dute gertakaria, ez baitute gertakaria aurkezteko beharrik ikusten” (2009: 1090).

Errepresentazio identitarioa izateak badu garrantzia kasu honetan, eta horren adibide da kazetari batek Hezurbeltzak taldearen kontzertu batean gertatutakoa deskribatzen duen unea: “Iruñean, Hezurbeltzak Gorka Hermosaren “Gernika”pieza jotzen ari zirela, «ni han egon nintzen» esan zuen emakume batek. Paquita Bretos zen, 91 urte ditu, eta bizirik atera zen Gernikako bonbardaketatik. Urteek ez diote memoriari kalte egin, eta zehaztasun handiz oroitzen du haren ondoan bonbardaketako metrailak besoa eraman zion neskatilaren soineko zuria. Mendizale porrokatua, estraperloan ibili zen gerraostean, baita mugalari lanetan ere: «Gurdian ere pasatu nuen jendea, lasto azpian ezkutatuta»” (Imaz, 2018). Publikoa zuzenean sentitzen da identifikatuta kantarekin eta gertaerarekin, bere identitatearen parte izateraino.

Ideia nagusi batekin amaitzeko, garrantzitsua da azpimarratzea Gorka Hermosa musikariak 1994an sortu zuela “Gernika 1937/04/26” kanta. Bere webgunean aurki ditzakegu urte hartako partiturak, instrumentu desberdinetarako egindakoak (ikus Gorka Hermosa webgunea)2020an Gorka Hermosa & Blanchard Strings diskoa argitaratu zuen, eta berriro agertzen da kanta hau. Argiarako elkarrizketa batean, Hermosak berak honela laburbiltzen du adaptazio berria egitearen hautua: “17 urte nituela konposatu nuen eta agian mundu mailan nire obrarik ezagunetarikoa da. Mila moldaketa egin ditut obra honekin. Nire musika ez dago instrumentazio konkretu baterako pentsatua eta erraz moldatzen ditut nire piezak instrumentazio desberdinetarako. Oraingoan, bertsio “nobleago” bat bilatu dut, sokak ematen dion “klase” handi horrekin” (Hermosa apud Bereziartua, 2020).  

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

BADOK. Euskal Musikaren Ataria. https://www.badok.eus/euskal-musika/hezurbeltzak/hezurbeltzak [azken kontsulta: 2025/06/30]

BDB.   Bertsolaritzaren datu-basea. https://bdb.bertsozale.eus/web/liburutegia/view/11714-hezurbeltzak [azken kontsulta: 2025/06/30]

Bereziartua, G. (2020). «Gaztetan punkia nintzen eta horri eusten saiatu naiz: pikutara eliteak!». Argia. https://www.argia.eus/albistea/gaztetan-punkia-nintzen-eta-horri-eusten-saiatu-naiz-pikutara-eliteak  [azken kontsulta: 2025/06/30]

Gorka Hermosa webgunea.http://www.gorkahermosa.com/web/composiciones.asp?id=9&nombre=Accordion%20sheet%20music%20(pdf)&nombre_subg=Chamber%20music&subg=15 [azken kontsulta: 2025/06/30]

Gernika, 1937/04/26 DeepSoda, 2018.

Imaz, A. (2018). «Ezkutukoei, maitasunarekin». BADOK. Euskal Musikaren Ataria. [azken kontsulta: 2025/06/30]

Retolaza, I. (2009). Gernikako bonbardaketa euskal literaturan: errepresentazio eta begirada poetikoak. Euskera, 54(2-2), 1079-1108. https://doi.org/10.59866/eia.v2i54.234 [azken kontsulta: 2025/06/30]

Nola aipatu: Gurrutxaga, Oihane (2025). “Hezurbeltzak taldearen «Gernika, 1937/4/26» abestiari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

 Yoseba Peñaren Hariak eleberriak Euskal Herriaren 1936tik 80. hamarkada amaiera arteko barne historia egiten du, horretarako, Euskal Herriaren 50 urte ilunen eta gatazkatsuenak belaunaldiz belaunaldi kontatutako memoria ariketaren bitartez harilkatzen da eleberria. Kontakizunaren protagonistak Zarauzko familia bereko hiru emakume dira, eta haien bitartez ezagutarazten dira 1936ko gerra, frankismoa eta trantsizio garaia deitu zitzaiona. Horrela, eleberria hiru zatitan banatzen da, eta emakume protagonista bakoitzaren izenak banatzen ditu atalak: Irene, Xexili eta Olatz.

Ireneren bitartez Errepublikaren azken urteak eta 1936ko gerraren eztandaren berri ematen da, eta Zarauzko garaiko giroa deskribatzen da karlista eta jeltzaleen arteko gatazkak hizpide: gerraren hotsak, milizianoak, erreketeak, mesfidantzak, traizioa… gailentzen dira, eta “denak balio zuela” aitortzen da, nork bere burua aberasteko aukera baliatu baitzuen, Ireneren familian gertatu bezala.

Liburuaren bigarren atalean Xexili da protagonista, Ireneren ahizparen alaba, hain zuzen ere. Xexiliren bidez emango zaigu 50-70. hamarkada arteko diktadurapeko bizimoduaren berri: familia onean hezia, jostuna, ezkondu gabe haurdun geratu eta baserrian kondenatuta bizitzea besterik ez du emakumeak. Bere ahizpa Estiren bitartez ezagutuko du beste mundu posible baten aukera: zigarroak, ile motza, janzkera modernoa, ikasteko aukera… Xexili, ordea, tradizioan ainguratuta biziko da, eta ahizpa laguntzen eta familia zaintzen pasako ditu urteak.

Azken atala da hiru ataletatik luzeena, ia eleberriaren erdia hartzen duena: Olatz, Xexiliren alaba, oraindik nerabea dela, mutil-lagunarekin Txiki eta Otaegiren exekuzioaren aurkako panfletoak banatzen aurkezten zaigu. Olatz laster atxilotu, torturatu eta espetxeratzen dute; ondorioz, Iparraldera ihes egiten du errefuxiatu moduan, baina laster hasten da erakundearentzat enkarguak egiten, Sodupera bizimodu berri baten bila badoa ere. Olatzen bitartez kontatuko zaizkigu ETAren garai latzenak, baita garaian jasandako GALen torturak, espetxeetako tratu txarrak eta gose-grebak, beste gatazka eta eztabaida batzuen artean. Hori guztia emakumearen ikuspegitik kontatuko da, Olatz haurra “abandonatu” eta aberriagatik borroka egitera ausartu den “ama txarra” izango da gizartearen begietan, nahiz eta beste militante gizon asko ere aitak izan eta borroka armatua lehenetsi beste eginkizunen aurretik. Erakundearen barruko gizonezkoen emakumeekiko jarrera oldarkorrak, infantilizatzaileak eta mespretxuzkoak, bortizkeria fisikoarekin batera, salatzen dira, emakumeen erabaki propio eta burujabetzarako oztopo direla. Olatzek borroka armatuan aurrera egiten du emakume gisa pribatutako ekintzei erantzuna emateko, egoerak eztanda egin eta poliziaren aurrean bere burua entregatzen duen arte.

Garaiko benetako pertsonaien izenak irakur daitezke orrialdeetan zehar: Franco, Mola, Meliton Manzanas, Joxe Agirre, Yoyes, Suarez, Felipe Gonzalez… besteak beste. Yoseba Peñak memoria ariketa bat egiten du, literaturaren bitartez historia berreraiki eta berrinterpretatuz: fikzioa errealitatearengandik gertu kokatzen du, benetako datu, pertsonaia eta gertakariak (Hipercorreko atentatua, kasu) fikziozko pertsonaiekin nahastuz.

Modu eta teknika narratibo bera mantentzen dira kontakizun osoan zehar, hirugarren pertsonako narratzaile orojakileak ematen baitu aditzera istorioa. Hala ere, hirugarren atala nabarmen bereziten da lehen eta bigarren ataletatik, teknika bera mantentzen bada ere, kontakizunak erritmo biziago eta estuagoa baitarabil.

Euskal Herriaren historia kontatzea helburu duen eleberri honek gerrako bonbardaketak aipatu behar ditu nahitaez, eta horrela egiten du lehenengo atalean, Zarauztik urrunean entzuten ziren bonba-hotsak aipatuz eta Irungo gudak gogoratuz (75. orr, 78.orr, 80.orr). Gernikako bonbardaketa ere aipatzen da bigarren atalean:

Eta, astiro-astiro, Xexilik bilatzen zuen informazio kezkagarria: Aldalurren gurasoek bertatik bertara ikusi zutela Gernikako bonbardaketa, Aldalur klandestinitatean ibiltzen zela, Aldalur hirutan egon zela atxilotuta eta bi urteko kartzelaldia bete zuela (170.orr)

Pasarte horretan, Xexiliren posizio pribilegiatu eta tradizionalak “kezkagarritzat” jotzen du erresistentzian dabilen, eta Gernikako bonbardaketaren bizirauleen semea den Esti ahizparen senargaia. Izan ere, Gernikako bonbardaketa klandestinitatean eta erresistentzian egoteko arrazoi gisa planteatzen da: sarraski hura eragin zutenen aurka egitea zen klandestinitatean ibiltzea. Jakina denez, Franco eta Molaren agindupean bonbardatu zuten Gernika alemanek, eta haiek hori ezeztatzen saiatu ziren arren, bertan zeudenak erantzuleak zein izan ziren argi zuten. Gernikako bonbardaketa ez zen izan frankistek burututako sarraski bakarra: aire bidezko eraso bortitza jasan zuen Durangok ere, eta Teofilok erasoa bertatik bertara bizi zuen gudari gisa mendian borrokan zebilela. Gerraz gogoratzen duen pasarte bakarra da Durangoko bonbardaketari lotutako pasadizoa, eta horrela kontatzen du:

Durango aldeko bonbardaketan, mendian gorde eta hegazkin bat bueltaka ibili omen zitzaiola, babes hartuta zuen haritz sendoa metrailatzen, Jerikoko tronpetak baino ozenago, taka-taka-taka. Balak hustu ondoren, tontorra txikitu beharrean jardun omen zuten bonbaka, danba eta danba, alferrik. Bukaeran, bonbak gordetzeko egurrezko kutxekin asmatzen ere saiatu omen ziren, horraino gorrotoa.

Belaunaldiz belaunaldi gerrako pasarteak kontatzea ez zen ohikoa, isiltasuna eta trauma gailendu baitziren gerraoste garaian, baina esanguratsua da Teofilok gerrari buruzko pasadizoen artean Durangoko bonbardaketarena kontatzea, erasoaren larritasuna agerian utzita.

Gernikak bonbardaketaz geroztik esanahi handiko sinbolo izaera eskuratu bazuen ere, eta gerrako oroimen gune esanguratsuena bilakatu bazen ere, lehenagotik datorkio euskal gizartean duen garrantzia: Erdi Arotik Bizkaiko eliteak haritz zaharraren inguruan bildu ohi ziren, eta XIX. mende erdialdean Gernikako Arbola sinbolo herrikoi bihurtu zen Iparragirreren bertso ezagunari esker. Ordutik, euskal identitatea eta askatasunarekin lotutako sinbolo izaera areagotu besterik ez zen egin eta horren adierazgarri da eleberrian Olatzek bere semeari jartzen dion izena: Haritz. Eleberrian azaldu bezala, semeari Haritz izena jartzen dio, “Gernikako arbolarena, Enkarterrietan euskara erein eta hazi” delako (236. orr). Olatzek semea izendatzeko hartzen duen erabakia euskaldunen identitate erreprimitua eta hizkuntza eskubideen aldarriarekin lotuta dago, ordura arte batez ere nazionalismo jeltzalearen ikurra zena bereganatuz eta birsemantizatuz.

Gernikako Arbola Gernikako juntetxearen kanpoaldean kokatzen da, eta horren aurrean errege katolikoek lehen aldiz foruak errespetatzeko promesa egin zuten. Juan Carlos Borboikoa eta Sofia Gernikako Juntetxera lehen aldiz bertaratu zireneko eguna ere agertzen da eleberrian, izan ere, Gernikako Estatutuaren onarpenaren aitzakiarekin egin zuten Euskal Herrira lehen bisita. Juntetxean, ordea, ezker abertzaleko parlamentariek ekitaldia boikoteatu eta Eusko Gudariak kantatu zuten Borboien aurpegian, eta albiste entzutetsua bilakatu zen mundu osoan zehar. Halako ekintza bat Gernikako Juntetxean egiteak Gernikak duen balio sinbolikoa berriro ere agerian uzten du, beste gatazka batzuen oroimen gune ere bilakatuz herria.

Yoseba Peñak, ondorioz, memoria ariketa bat egiten du Euskal Herriaren historia garaikide latzaren berri emateko, eta, gainera, Historia (nahiz istorioa) kontatzeko ez du gizonezkoen bide tradizionala hautatzen: emakumezkoen ahots eta ikuspegitik idazten du haien bizipen eta aldarriak erdigunean jarriz.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Yoseba Peñaren Hariaki buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Neguko argiak (2018) eleberriak Añesen eta Martaren istorioa kontatzen digu. Euskaldunak dira, bata Bilbo ingurukoa eta bestea Iruñekoa. Parisen elkar ezagutu zuten eta hiri hartan elkarrekin bizi izan ostean, Berlinen bizitzen hasi dira, oraingoan auzokide moduan. Hauetako emakume bakoitzak bere gatazka propioak ditu. Alde batetik, Añesek Parisen utzi du Bruno, bere bikote ohia, erlazio oso kaxkar baten ostean. Orain, Berlinen bizi dela, Añesek Estebanen mamuaren konpainia dauka. Esteban bere maitale ohia da, eta, haren ahotsak iraganeko oroitzapenak bisitatzen lagunduko dio, eta horrela irakurleak ezinezko amodio horren gorabeherak ezagutuko ditu. Bestetik, Marta Martinekin, Parisen ezagututako berlindarrarekin, haurdun geratu da. Gizon horrengatik mugitu zen Berlinera, baina haien arteko erlazioa ez da inoiz onena izan, Martinek ez baitu Marta ezertarako kontuan hartzen.

Elorrietak bi emakume hauek bizileku berri honetan bizitakoak aurkezten dizkigu. Gehienetan ez dira gertakari berezirik, baizik eta hiriko eguneroko esperientziak. Bidean, Añes eta Marta beste hainbat pertsonaiekin elkartuko dira: zenbakiekin obsesionatutako Xuan vietnamdar eszentrikoa, Salon Buitren ezagututako Kai arotza eta Lasse dinamarkarra, etxe okupa batean bizi dena, Emiko japoniarra… Eleberri hau osatzen duten pertsonaiak Berlin bezain multikulturalak dira, erbesteko hiri korapilotsu honetan sustraiak bilatzen ari direnak, elkarri konpainia egiten dietenak. Haien arteko elkarrizketak sozio-politikatik historiara, musikatik zinemara, urbanismotik anarkismora igaroko dira, ehunka erreferentzia kultural eginez.

Bestalde, aipatu beharra dago Añesen pertsonaiak literatura garaikidean hirian kokatutako paseatzailearen ohiko ikurrarekin bat egiten duela. Berlinetik paseatzen duen bitartean hiria arakatzen du, honen alderdi ezberdinak deskribatuz: dendak, parkeak, eraikin abandonatuak, miseria, gastronomia… Horrelako hirietan nahaspilatzen diren elementuak behatzen ditu, bere nortasun propioaren bila, aldi berean.

Horrez gain, Irati Elorrietak baliabide narratibo interesgarri bat erabiltzen du narratzaileari dagokionez. Pasarte gehienak hirugarren pertsonan idatzita daude, narratzaile orojakile heterodiegetiko bat izango balitz bezala. Baina beste atal batzuetan narratzaileak lehenengo pertsona erabiltzen du. Estebanen ahotsa da, Añesen irudimeneko zirrikituetatik ateratzen den hildako pertsonaiaren ahotsa, hain zuzen ere. Autoreak joko narratibo bat egiten du, hasiera batean irakurleak nahastu ditzakeena, ez baitago guztiz argi nor den hitz egiten duena.

Memoria historikoa lantzen da bereziki Martaren pertsonaiaren bitartez, familia karlista izanik, erreketeei buruz hitz egiten baita: “nagusi izan arte, Martaren aitak, Ramonek, ez zuen jakin abuelo erreketea izan zenik ere” (203). Izan ere, Martaren Abuelo eta Abuela desberdin bizi izan zuten gerraostea, altxamenduaren alde egon zirelako. Gerra zibilean, bi bando bereizi ziren Euskal Herrian: batetik, karlistak edo erreketeak, altxamenduaren aldekoak, eta bestetik, errepublikaren alde borrokatu zutenak. Euskal literaturan askotan goraipatu izan da bigarren taldearen borroka, “heroi” edo gudarien erresistentzia, baina eleberri honetan, aldiz, perpetratzaileen familia baten berri ematen da, Martaren aitaren familiaren berri, hain zuzen.

Bukatzeko, aipatutako lagunarteko elkarrizketa horietako batean Gernika aipatzen da, liburuan behin eta berriro agertzen diren erreferentzia musikal intertextual batean. Liburuaren bukaera aldera, Añes eta Marta hizketan dabiltza, eta Martak kontatzen du Patty Smith abeslariaren egutegi partikularrean Gernikako bonbardaketaren eguna markatuta zegoela. Hori entzutean, Añesek hurrengoa erantzuten du: “Eskerrak eman beharko zaizkio Picasso jaunari” (275). Guernica koadroari egiten dio erreferentzia, artelan horrek gertaera historikoa mundu mailako kultura popularrean nola txertatu zuen adierazi nahian. Horrela, bonbardaketaren dimentsio alegoriko eta historikoaren artean elkarrizketa bat sortzen da. Martak argitzen du Smithen lehen alabaren jaiotzaren data bonbardaketaren 30. urteurrenarekin kointziditu zuela. Beraz, atal honetan abeslariaren Just kids (2010) liburuari egiten zaio erreferentzia ere. Lan honetan, Patty Smithek bere erditzea oso gogorra izan zela eta bere egoera sozioekonomikoagatik haurra adopzioan eman behar izan zuela azaltzen du. Aitortzen du bere burua Picassoren koadroan agertzen den pertsonaia bat bezala ikusten zuela: haurra besoetan heltzen duen ama bezala, hain zuzen. Picassok sortu zuen amaren irudia oso emankorra izan zen koadroa sortu zuenetik aurrera, eta ez da kasualitatea gatazkan murgilduta dagoen amak, sufrimenduak jota, paralelismoa aurkitzea testuinguru belikoa bizi duen ama errukiorrarekin.

Gernikako bonbardaketa ez da liburuan aipatzen den bakarra. Liburuko beste atal batean Rifeko Gerrari buruz hitz egiten da: “Espainiak bonba kimikoekin esperimentatu zuen Rifen eta hango gerratik ekarri zuen gaixotasunak hil zion senarra” (194). Espainiak Gerra Zibila egiteko aurrekari gisa izan zuen Afrika Iparraldeko gerra hura. Bertan, zibilen aurkako erasoak gauzatu zituzten izua zabalduz, aurrerago Gernikan egingo zen sarraskian bezala. Joseba Sarrionandiak Moroak gara behe laino artean gaia zehatzago landu zuen.

Nola aipatu: Diez Correa, Leire (2025). “Irati Elorrietaren Neguko Argiaki buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Soinujolearen semea filma 2018an estreinatu zen Fernando Bernués zuzendari gipuzkoarraren eskutik. Filma izenburu bereko Atxagaren eleberrian oinarrituta dago, eta egokitzapena Atxagaren obrak izan zuen harrera apartaren emaitza da. Izan ere, Soinujolearen semea (2003) literatur lanak Times Literary Supplement sari ingelesa, Mondello eta Grinzane Cavour sari italiarrak eskuratu zituen. Honez gain, 16 itzulpenetik gora egin ziren eta 2013an Patxo Telleriak antzerki egokitzapena idatzi zuen izenburu berarekin. Antzezlanak, hain zuzen ere, Max Saria eskuratu zuen 2014ean. Obraren arrakastaren azken erakusgarria da egokitzapen zinematografikoa.

Istorioa Joseba eta David lagunen arteko harremanean oinarritzen da. David Kalifornian hilzorian dago hilzorian eta Joseba azken agurra ematera joan zaio, bertan, elkarrekin daudela, haurtzarotik ordura arte bizitakoen errepasoa egiten dute. Kaliforniatik, Daviden memoriak kontatzen dituen eskuizkribuaren aitzakiapean, flashbacken bitartez egiten da salto bi lagunen sorterrira, alegia, Obabara. Obaban frankismo garaian bizitakoak kontatzen dira, baita Joseba eta David borroka armatuan sartzen diren garaia ere. Izan ere, filmak goia jotzen du Joseba eta David borroka armatuan daudela harrapatu eta espetxeratzen dituztenean, hortik aurrera, Davidek traidore gisa Kaliforniara alde egiten du. Nobela bezala, pelikula ere fragmentuka kontatua dela esan daiteke, denboran aurrera eta atzera eginez kontakizun desberdinak tartekatzen baitira.

Hiru garai desberdintzen dira, alde batetik, 1936ko gerra eta gerraondoa, bestetik, 60-70 hamarkada gatazkatsuak, eta, azkenik, XX. mende amaiera orainaldian, Kalifornian. Joseba Kalifornian dagoela, filmaren hasieran (9:38), David eta haren emaztearen lagun amerikarrei Euskal Herriaren egoera testuinguratzen du Gernika aipatu bidez:

“Aunque solo sea por el cuadro, todos habéis oído hablar de Gernika. La guerra en el País Vasco no acabó con el bombardeo, de una manera u otra, el conflicto se prolongó durante generaciones, o por lo menos eso es lo que pensábamos algunos jóvenes que a finales de los 60 nos lanzamos a la lucha armada”.

Hitz hauen bidez, Josebak gatazka eta ETAren jarduna ikuspegi historiko eta soziopolitiko baten bidez azaltzen du eta egungo Euskal Herriko egoerak iraganean eragile bat duela argudiatzen du. Horretarako sintesi gisa Gernika erabiltzen du: koadroa aipatzen du amerikarrek Picassoren Guernica nazioarteko obra ezaguna ezagutzen dutela asumitzen baitu, eta Gernika epizentro gisa erabiltzen badu ere, bertan 1937ko apirilaren 26an gertatutakoa Euskal Herria osora estrapolatzen du: bonbardaketa ez zen euskaldunen sufrimendu eta galeren amaiera izan, urteak iraungo zituen gatazka politiko-sozialaren hasiera baizik. Gainera, borroka armatuan sartzeko arrazoi posibletako bat bezala aurkezten du Gernikako bonbardaketa, gazteek hondamendi hari, eta, hortaz, ondoren etorri zen errepresioari, erantzuna emateko bide gisa erabili baitzuten ekintza terrorista. Filmean, ondorioz, obra originalean bezala, borroka armatua Gernikan Gerra Zibilean gertatutakoaren hedadura delako mezua helarazten da, Picassoren koadroa erabiltzen delarik kanpotarrek euskaldunak mapan kokatzeko estrategia gisa.  

Soinujolearen semea filma ikusgai hemen: https://primeran.eus/w/soinujolearen-semea

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK
Olaziregi, M.J. (2018). Siempre nos quedará Obaba. El hijo del acordeonista, de Bernardo Atxaga. En I. González-Allende y J.A. Ascuence Arrieta (Eds.), El mundo está en todas partes. La creación literaria de Bernardo Atxaga (pp. 141-318). Anthropos Editorial.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Fernando Bernuesen Soinujolearen semea filmari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k).

Canok eleberri honetan fikzioa eta errealitatea nahasten ditu Imanol Larzabal abeslariaren bizitzan oinarriturik, izan ere, Imanol Lurgain “Fakirra” pertsonaiaren bitartez Euskal Herriak 1960ko hamarkadatik aurrera haren heriotzaren egunera arte bizi zituen urte gatazkatsuen berri ematen du. Imanol ETAkide izatetik, ETAren kontra azaltzera pasatzen da eleberrian, bereziki Arakisen hilketaren ondotik, eta traidore gisa boikota jasatera kondenatua dago ordutik. Imanol Lurgainen argi-itzal, ñabardura eta kontraesanetan murgiltzen da eleberria, izan ere, Imanolengan dago fokua lehen eta azken atalak salbu, eta haren bizipenak eta gertakari historikoak azaltzeaz gain, haren beldur, emozio eta pentsamenduak ezagutzen ditu irakurleak. Paris hiri kultural gisa agertzen da kontakizunean, Fakirrak bertan erbesteratuta pasatako urte aberasgarrien leku; Donostia agertzen da, bestalde, kontrapuntuan, Fakirraren jaioterria izanik ere, inoiz guztiz eroso sentituko ez den hiria. Funtsean, beraz, Canok XX. mende amaierako eta XXI. mende hasierako Euskal Herriko egoera kontatzen du euskal memoria kolektiboan dagoen pertsonaia indibidual baten bizitza fikzionatuz: ETAren lehen hilketa (41.orr), Meliton Manzanasen hilketa (54.orr), Carrero Blancoren hilketa (87.orr), Francoren heriotza (127.orr), Joseba Sarrionandia eta Iñaki Pikabeasen Martuteneko ihesa (181.orr), Yoyesen hilketa (eleberrian Arakis izendatua) (209.orr)… gertaera ezagunak agertzen dira eleberrian zehar, hala, gatazka eta memoria lantzen dira.

Fakirraren ahotsak eta 7-8 urte lehenago argitaratutako idazle beraren Twistek badute komunean errealitatearen eta fikzioaren arteko nahasketa, eta biek egiten die euskal memoria kolektiboko gertaerei erreferentzia, hau da, memoria sortzen du narrazioren bitartez. Canoren ezaugarri nabarmenetakoa da digresioa, eta askotan egiten ditu haren lanetan musika edo arteari buruzko hausnarketak; hots, diziplinartekotasuna lantzen du sarri. Fakirraren ahotsa eleberrian zehar arte eta literatura lanak etengabe agertzen dira, bereziki aipagarria Imanolek Tatiana maitalearkein izandako artelanen gaineko hausnarketa eta elkarrizketak: Gericaulten Medusaren baltsa (99-105.orr) artelanak pisu handia irabazten du kontaketaren pasarte batean, eta pasarte hartan bertan, Picasso ere aipatzen da: “ez zen Picasso izango, baina historiarako geratu den koadro sortaren egile da… Waterlooko desastrea erabiltzeko zaldi bat erabili zuen. (…) Ez dago soldadu alerik, eta, hala ere, dena kontatzen digu gerrako porrotari buruz” (100.orr).  Hala ere, hor ez da Picasso lehen aldiz aipatzen eleberrian, 21.orrialdean, jada, Gertrude Stein hizpide duelarik, “Picasso jauna, egin didazun erretratu horrek ez du nire antzik batere” esaldia agertzen baita. Jakina da Picassoren artelanik ezagunena Gernika dela, baina artelanak oinarrian duen bonbardaketaren gertakari historikoa baztertuta agertu da azken urteotan, Gernika hitza bera koadroari lotuago egona, gerran suntsitutako leku-izenari baino. Canok ez du Gernika koadroa aipatu ere egiten eleberri osoan zehar, Zumeta eta Gernika herri izena agertzen badira ere, biak ala biak mihiseari lotuta daudenak iruditeria kolektiboan. Protagonistak haren neska-lagunarekin batera etxean zituzten Zumetaren bi koadro aipatzen dira kontakizunean: “Bereizi eta gutxira jabetu da Koro berarekin eraman dituela Fakirrak Zumetaren bi koadroak. (…) – Zumetaren koadroen bila nator”. Zumetaren Gernika Picassoren koadroa oinarri duen artelanaren ekfrasitzat har daiteke, eta eleberrian Zumetaren zein koadroaz ari diren aipatzen ez bada ere, koadroetako bat hainbeste etxe euskaldunetan aurki daitekeen Gernika izan daitekeela susma genezake, baieztatu gabeko hipotesia bada ere.

Bestalde, Gernikaren 1937ko suntsiketari erreferentzia egiten dio Canok Dresden aipatuz: “Dresdenen Gernika berreraiki izan ez balute geratuko zatekeena ikusteak hunkitu ditu, nola zauria ez sendatzea ideia ona izan daitekeen zenbaitetan” (156.orr). Dresden, izan ere, Bigarren Mundu Gerran bonbardatu zuten alemaniar hiria da, indar aliatu estatubatuar eta ingelesek 1945eko otsailaren 13 eta 15 bitartean mila bonbardaketa astunetik gora gauzatu zituzten. Dresdeneko bonbardaketa jendartearen iruditerian gorde da suntsiketa eta gerraren izugarrikeriaren sinbolo gisa. Eleberrian, beraz, protagonistak 80ko hamarkadan garaiko Alemanian zehar eskainitako kontzertuetako bat Dresdenen eman zuen eta hiri hura Gernikarekin konparatzen du biek eskuratu duten ankerkeriaren aurkako balio unibertsala agerian utziz: Gernika, Dresden ez bezala, berreraikia izan ez balitz ikusiko genukeena irudikatzen du protagonistak. Ondorioz, zuzenean ez bada Gernikako bonbardaketaren gertaera historikoa aipatzen ere, suntsitutako Dresden hiriaren eraginez Gernika gogora ekartzean, ezinbestean pentsatzen du irakurleak bonbardaketa hartan. Antzekotasun anitz dituzte Gernika eta Dresdeneko bonbardaketak, biak bihurtu direlako memoria gune esanguratsuak, hala ere, deigarria da nola bateko erasotzaileak, besteko biktimak izan diren: Gernika naziek bonbardatu zuten bitartean, Dresdenen haien aurkako erasoa izan zen. Gernikako bonbardaketa gertaera historiko gisa errepresentatzen dela esan daiteke, hura memoria gune gisa izendatuz, eta, gainera, Gernika koadroa aipatzen ez bada ere, Picasso eta Zumetaren erreferentziek gertaera historikoaren eta alegorikoaren arteko talka erakuts lezake, Canok uko egiten diolako Gernika aipatzeari, koadroa arlo piktorikora murrizteko joera salatu nahian agian.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2024). “Harkaitz Canoren Fakirraren ahotsari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Espazioaren barrea (Guernica)/La risa del espacio (Guernica) erakusketa, José Ramón Amondarainek sortua eta Dani Castillejok komisariatua, Picassoren Guernica gogoangarriaren berrirakurketa kritiko gisa egituratzen da, jatorrizko lanaren ondare bisual eta sinbolikoaren erakusgarri. Erakusketak Amondarainen ikerketa prozesu luze batetik eratorritako eta bitarte horretan sortutako hainbat mihise biltzen ditu. Horien sorburua artistak berak 2012an Artium museoan (Gasteiz) aurkeztutako Tiempo y urgencia erakusketan aurki dezakegu. Orduko hartan, pinturaren –zehazki zortzi mihise handiren bitartez– eta Dora Maarren argazkien bitartez, Guernica artelanaren sortze prozesua deskribatu zuen. Bada, hizpide dugun erakusketak bultzada analitiko horri heltzen dio berriro, baina eremu kontzeptualago baterantz lerratzen du: kontua ez da soilik Picassoren sortze-prozesua berreraikitzea, baizik eta Guernicak, gaur egun, memoriaren, ikonoaren, debekuaren eta berrinterpretazioaren arteko tentsio-eremu gisa nola jarduten duen aztertzea. Zentzu horretan, Espazioaren barrea XX. mendeko koadro enblematikoenetarikoaren ahalmena eta mugak argitzeari eskainitako diptiko baten bigarren zati gisa uler daiteke.

Erakusketak bi emanaldi izan ditu guztira: lehenengoa 2017ko azaroaren 25etik 2018ko otsailaren 25era, Donostiako San Telmo museoan. Bigarrena, berriz, 2018ko apirilaren 13tik 2018ko abuztuaren 26ra Palmako Casal Sollericen (Mallorca). Guztiarekin ere, Espazioaren barrea erakusketak ez ezik, Amondarainen azken urteetako ikerketa artistikoek ere omenaldi gisa funtzionatu dute; fokua Guernicaren ikonografiatik memoria sortzeko, ikertzeko eta berreraikitzeko prozesuetara eramaten duen irakurketa proposatzen du Amondarainek.

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Artium Museoa (d.g.). La risa del espacio (Guernica). José Ramón Amondarain. https://artium.eus/es/exposiciones/item/60599-la-risa-del-espacio-guernica-jose-ramon-amondarain

San Telmo Museoa (d.g.). La risa del espacio (Guernica). José Ramón Amondarain. https://www.santelmomuseoa.eus/index.php?option=com_flexicontent&view=items&cid=33&id=11904&Itemid=69&lang=es

Nola aipatu: Fernandez-Zabala, Nagore (2026). “José Ramón Amondarainen Espazioaren barrea (Guernica) erakusketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

2017an Radio 3ek eta RTVEk Picassoren Guernica (1937) obraren 80. urteurrena ospatzeko “Suena Guernica” izeneko ikus-entzunezko emanaldia prestatu zuten Reina Sofía Museoan, Madrilen. Horretarako, hamaika musikari entzutetsu gonbidatu zituzten margolanaren aitzinean hiru abesti interpretatzera. Bertan parte hartu zuten Jorge Drexler, Iván Ferreiro, Christina Rosenvinge, Albert Pla, El Niño de Elche (Refree; Exquirla), Rayden, Marlango, Rosalía (Refree), Amaral eta Vetusta Morla artistek.

Kasu honetan, Belako taldeak “Two Faced Simulation” (3:53) (1), “Stumble” (3:02) (2) eta “Hegodun Baleak” (2:24) (3) abestiak hautatu zituen. “Two Faced Simulation” abestian Mendebaldeko herrialdeen kontaerrana agertzen da: hainbat balore sustatu eta, gisa berean, krudelkerietan parte hartu edo/eta izugarrikeriei ezikusiarena eginez; hipokresia horretaz konturatuek ezintasuna sentitzen dute. “Stumble” abestiak, aldiz, zuzenean egiten dio erreferentzia gerratearen ondorioz dena galtzearen esperientziari; zorigaitza asimilatzearen ezintasuna eta nahasmena ere agertzen dira. Azkenik, “Hegodun baleak” lanean, norbanakoaren identitate krisiari heltzen zaio; galerari eta erbesteari.

Hala, hiruen artean Gernikako bonbardaketarekin lotuak diren edo/eta sufrimendu garaikideen ertz desberdinak jorratzen dituzte: trauma, izugarrikeriak, gerra, galera, nahasmena, errudun sentimendua, erbestea, krisi global eta banakoak, mina… eta horiek guztiek pertsonarengan sortzen duten kontraerran eta nahasmen sakona.

Guernicaren aitzinean interpretaturik, testuinguru berria ematen diete bai abestiei eta baita margolanari berari ere: sufrimenduaren bizipenaz haratago, Belakoren abestiek banako nahiz gizartearen ardurak eta izugarrikeriekiko kokapena esploratzeko aukera ematen dute. Gisa horretan, “Suena Guernica” programako gainerako artistekin alderatuta, inoiz baino presenteago geratzen da ez bakarrik margolanaren, baizik eta Gernikan gertatuaren gaurkotasuna.

Horretaz gain, gainerako artista guztien artetik, Belako da programara gonbidatutako euskal talde bakarra, beraiek azpimarratzen duten gisa, eta margolana Gernikara eraman beharra erreibindikatzen dute abestiekin batera grabatutako solas tarteetan (3:05). Horietako batean, prezeski, taldekideetako batek kontatzen du nola oroitzen den bere izeba-amonaren etxean dagoen Guernicaren kopia txikiaz (3:27), eta baita Mungiako gaztetxean den muralaz ere (3:53).

Hala, bada, Belakoren parte-hartzeak Guernicaren balio globala azpimarratzen du, baina sorburu duen tokikotasuna ahantzi gabe.

Aipatuak:

Belako (2016). Hamen. Diskoa.

Belako (2018).Render me numb, trivial violence. Diskoa.

Hemen eskuragarri:

Belako: “Two faced simulation”, “Stumble”, “Egodun baleak”, tarteko solasak. https://www.rtve.es/play/audios/suena-guernica/suena-guernica-belako-17-05-17/4020629/ 

Abestien hitzak:

Nola aipatu: Gandara, Ana (2025). “Belakoren Two Faced Simulation. Stumble. Hegodun Baleaki buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

“Décimas para el Guernica”(4:22) Jorge Drexler abeslari uruguayarrak “Suena Guernica” programarako (Radio 3) musikaturiko lana da.

Gernikako bonbardaketaren, eta Guernica (Picasso, 1937) margolanaren, 80. urteurrena oroitzeko Radio 3ek Drexleri eta bertze hamar musikariri koadroaren aitzinean abesteko gonbita egin zien. Kasu honetan, Drexlerrek Madrilgo Reina Sofía Museoan bere bi abesti interpretatzeaz gain (“Milonga del moro judío”, “El pianista de Varsovia”), modu kolektiboan onduriko  “Décimas para el Guernica” ere interpretatu zuen; hau da, sareetan bere jarraitzaileek eskainitako letra eta Drexlerek musikatua den abestia (Drexler, 2017a, 4:00-4:28).

Horretarako, dezimetan (‘décimas’) bidalitako 2000 bat proposamenetatik 4 dezima hautatu zituen abeslariak (4:27):

Lehen dezima, Juanlu Morarena (Espainia); bigarrena, Mopo Meursaultena (Uruguay); hirugarrena, Marta Jiménez Serranorena (Espainia); laugarrena, Andrés Romerorena (Uruguay).

Hala, abestian izugarrikeria, Picassoren presentzia eta margolanak suntsiketa eta basakeria islatzeko duen indarra agertzen dira. Alabaina, harrigarria da Gernikari eta bonbardaketari erreferentzia zuzenik, agerikorik, ez egitea; ez abestian ezta abestiaren prozesua azaltzen duen bideoan ere (Drexler, 2017a); ez da erreferentzia bakar bat ere egiten Gernika herriari edo bonbardaketari berari. Picassoren margolana ageri da erreferentzia beregain gisa.

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Drexler (2017a): https://youtu.be/cdlh5TJbqj8

Drexler (2017b): https://www.rtve.es/radio/20170614/suena-guernica-jorge-drexler/1562261.shtml

Hemen eskuragarri:

RTVE-Radio 3: https://www.rtve.es/radio/20170614/suena-guernica-jorge-drexler/1562261.shtml

Nola aipatu: Gandara, Ana (2025). “Jorge Drexleren «Décimas para el Guernica»ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

“Suena Guernica” Radio 3 eta RTVEren proiektua da; 2017an Pablo Picassoren Guernica (1937) lanak 80 urte egiten zituela ospatzeko prestatutako ikus-entzunezko lana da. Bertan, hamaika artistari Reina Sofía Museoan den Guernicaren aitzinean beren hainbat kanta abesteko gonbita egin zitzaien: Jorge Drexler, Iván Ferreiro, Christina Rosenvinge, Albert Pla, Belako, El Niño de Elche (Refree; Exquirla), Rayden, Marlango, Rosalía (Refree), Amaral eta Vetusta Morla.

• Jorge Drexler: “Décimas para el Guernica” (4:23), “Milonga del moro judío” (3:42), “El pianista” (3:24). https://www.rtve.es/play/audios/suena-guernica/suena-guernica-jorge-drexler/4055027/ 
• Iván Ferreiro: “El pensamiento circular” (5:57), “Ciudadano A” (3:52), “Farsante” (5:51) . https://www.rtve.es/play/audios/suena-guernica/suena-guernica-ivan-ferreiro-07-06-17/4051535/
• Christina Rosenvinge: “La victoria de Guernica” (4:42), “Liquen” (2:55), “La tejedora” (4:29). https://www.rtve.es/play/audios/suena-guernica/suena-guernica-christina-rosenvinge-31-05-17/4042376/
• Albert Pla: “Están cayendo bombas en Madrid” (3:24), “Raro” (1:42), “Todo es mentira” (2:51). https://www.rtve.es/play/audios/suena-guernica/suena-guernica-albert-pla-24-05-17/4026495/
• Belako: “Two faced simulation” (3:53), “Stumble” (3:02), “Egodun baleak” (2:24). https://www.rtve.es/play/audios/suena-guernica/suena-guernica-belako-17-05-17/4020629/ 
• El Niño de Elche: “Lekeitio” (4:27),  Exquirla “Destruidnos juntos” (9:03), Exquirla “Europa muda” (1:19) https://www.rtve.es/play/audios/suena-guernica/guernica-nino-elche-completo-web/4003104/ 
• Rayden: “Ubuntu” (4:44), “Pólvora mojada” (3:43), “Haciéndonos los muertos” (3:53) hhttps://www.rtve.es/play/audios/suena-guernica/suena-guernica-rayden-03-05-17/3996398/
• Marlango: “Ay pena, penita, pena” (4:23),  “Gira” (2:50) y “Not without you” (2:32). https://www.rtve.es/play/audios/suena-guernica/suena-guernica-marlango-26-04-17/3988718/
• Rosalía eta Refree: “Catalina” (5:06), “Por castigarme tan fuerte” (2:29), “Día 14 de abril” (4:29). https://www.rtve.es/play/audios/suena-guernica/suena-guernica-rosalia-refree-19-04-17/3984675/
• Amaral: “Llévame muy lejos”, “La ciudad maldita” (4:12), “Nocturnal” (3:41). https://www.rtve.es/play/audios/suena-guernica/suena-guernica-amaral-12-04-17/3974872/
• Vetusta Morla: “Puente de los Franceses” (10:49), “Golpe maestro” (3:36), “Alto” (3:23).

Antolatzaileek entzute handiko artistak aukeratu zituzten programa berezi honetarako, gaurkotasuna eta iragana bateragarri eginaz bakoitzak bere estiloan; gai desberdinak ekarriaz artistek programara: gerratea, ustezko bakea, bonbak, sufrimendua, mina, gabezia… eta amatasuna, maitasuna, gorrotoa… ageri dira han eta hemen. Horiek guztiak espresuki eginkizun honetarako sortuak izan ziren edota jendarteari ezagunak zaizkion abestietan ageri dira.

Emanaldiak egun desberdinetan argitaratu zituzten arren, guztiek elkarrekin osatzen dute “Suena Guernica” programa. Estilo eta gai desberdin anitz jorratzen dira. Alabaina, margolanaren aitzinean etengabe gordetzen den estetika zuri-beltzak eta eszenatokiak ematen dion sakontasunak harilkatze beraren inguruko atzemate proposamen desberdin gisa batzen ditu artista guztien emankizunak.

Akitzeko, ikus-entzunezkoaren helburua Guernica margolanaren 80. urteurrena ospatzea izanik ere, deigarria da antolatzaileek margolanak hizpide duen Gernikako bonbardaketari batere erreferentziarik ez egitea.

Hemen eskuragarri: https://www.rtve.es/play/audios/suena-guernica/

Nola aipatu: Gandara, Ana (2025). “Radio 3-RTVEren «Suena Guernica»ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

“Lekeitio” (4:27) “El Niño de Elche” (Francisco Contreras Molina, 1985, Alicante) musikariak Raül Refree-rekin batera “Suena Guernica” ikus-entzunezko programarako (Radio3) interpretaturiko lana da. Abesti horrez gain, Exquirlako taldeekin “Destruidnos juntos” eta “Europa muda” ere interpretatu zituen. Hala, Gernikako bonbardaketaren, eta Guernica margolanaren, 80. urteurrena oroitzeko Radio3ek El Niño de Elche, Raül Refree eta bertze hamar musikariri koadroaren aitzinean aritzeko gonbitaren emaitza da emankizuna.

El Niño de Elche kantari flamenco heterodoxoa izanik, ez da harritzekoa Guernicaren aitzinean abesteko hautatu zituen hiru abestietarik bat Mikel Laboaren abesti esperimental nagusietako bat izatea. Kasu honetan ere abeslari euskaldunaren lanean gertatu gisa, oihuei arrazoiaz haraindiko auhenak eta hitzak, esaldiak, batzen zaizkie, indar handiko eszenatokian interpretatuak: Refreeren gitarraz lagundua, Picassoren margolanaren aitzinean, bi musikariak aurrez aurre, zuri beltzean.

Hizpide dugun ikus-entzunezkoa, bere osotasunean, XX. mendeko izugarrikerien lanketa pertsonal batekin lotzen du El Niño de Elchek eta, gisa berean, Guernicari buruz ikasitako guztia berriz hausnartzeko aukera eman diolakotz zaio bereziki interesgarri (El Niño de Elche a, 4:57).

Hala, hitzek ulertu ezina, ezinegona, samina ematen dute aditzera, bertsio honetan ere gitarraren akonpainamendua gakoa delarik, “Lekeitio” originalean den gisa.

El Niño de Elchek abestiaren nondik norakoez ematen dituen azalpenetan (El Niño de Elche a, 14:13-14:51) espresuki adierazten du Mikel Laboaren “Lekeitio”etarik batean oinarritu zela (“Komunikazio-Inkomunikazioa – Lekeitio 5”): “Laboak kontatzen zuen Down Sindromedun neskatila ijito batean inspiratu zela. Nik nire disko berrirako utzi nuen grabatua. Iruditzen zitzaidan pieza horrek bazuela egunerokotasun hori, hauskorra den eta Laboak hain ongi itzultzen zuen egunerokotasun hori. Eta anitz gustatzen zitzaizkidan oihuekin… eta egiten zituen nahasteak, berak ematen zion dramatismoa nuen gustuko” (itzulpena gurea da).

Hemen, eskuragarri:

El Niño de Elche (a): “Lekeitio”, “Destruidnos juntos”, “Europa muda” eta tarteko azalpenak: https://secure-embed.rtve.es/drmn/embed/video/4003104

El Niño de Elche (b): “Lekeitio”: https://www.rtve.es/play/audios/suena-guernica/guernica-nino-elche-lekeitio-web/4002906/

Nola aipatu: Gandara, Ana (2025). “El Niño de Elcheren «Lekeitio»ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

MHLIren proiektuak kolaborazio marko estua mantentzen du Universitat de Valènciaren Memory Novels LABen gaztelaniazko datu-basearekin. Horrela, hainbat fitxak elkar elikatu dute MNLAB eta Gernika(k) datu-basearen artean, eta hau horietako bat da. Obraren informazio xeheagoa eskuratzeko, Memory Novels LAB datu-basea kontsultatu hurrengo erreferentzian:

Sin autor registrado (2023): “Ficha sobre Spanish Crossings de John Simmons”. En Memory Novels LAB: Laboratorio Digital de Novelas sobre Memoria Histórica Española.
Disponible en: https://mnlab.uv.es/busquedanovelas/novela.php?id=481

Eider Rodriguezek sei kontakizun biltzen ditu bere Bihotz handiegia (2017) ipuin-liburuan: “Bihotz handiegia”, “Belar moztu berria”, “Urtebetetze festa”, “Paisaiak”, “Niregandik espero zena” eta “Ez duzu ezer arraroa antzematen?”. Sei istorio horietako protagonistak emakumezkoak dira eta haien ikuspegitik bizitako pasarteak kontatzen ditu Rodriguezek. Istorio hauek egunerokotasuneko bizitzan kokatuta daude, ez dute inolako epikarik: alabaren lagun baten urtebetetzea, senar ohia zaindu behar izatea, gabonetako afari bat… Hala ere, autoreak beti lortzen du ustezko egoera ohiko horietan irakurleari arrotza egiten zaion elementu bat txertatzen: auzokide perfektuak ezkutatzen duen sekretua, sute baten ondorioz aurpegi erreak dituzten pertsonaiak, bereak ez diren esku eta belarriak dituen emakumea…

Memoria historikoari eta Gernika koadroari erreferentzia egiten dion ipuina liburuari izenburua ematen dion “Bihotz handiegia” da. Istorio honetako protagonista Ixabel da eta, bere alabak eskatuta, hilzorian dagoen senar ohia zaintzen hasten da. Hasieran ez du inolako gogorik astean zehar egunero Ramonen etxera joateko, baina ahalegina egiten du, gizonari ez baitzaio denbora askorik geratzen. Horrela, denbora aurrera joan ahala, bi pertsonaia hauen arteko erlazioa ezagutuko dugu: nola ezagutu ziren, zergatik banandu ziren, haien amodioaren hondarrak… Memoria historikoa Ramonen pertsonaiaren bitartez aztertzen da laburki. Ixabel eta bera ezagutu zirenean Ramon ‘Toulousetik iritsi berria zen Euskal Herrira, gerra garaian Pasaiatik ihes egindako gurasoak Frantzian lurperatuta eta bizimodu berri baten bila’. Ramonen gurasoak, haien garaiko beste hainbat euskaldun bezala, Espainiako Gerra Zibilaren eraginez Euskal Herritik ihes egin behar izan zuten. Hainbat herritar erbestean bizi izan ziren eta haietako asko ez ziren itzuli. Erbestea gai garrantzitsua izan da euskal literaturan eta hainbat obra erbestetik idatzi izan dira ere. Beraz, esan daiteke Ramonen pertsonaiarengan eragin handia izan zuela gerrak, eta erbestean bizi izan arren, Euskal Herriarekin konekzio handia mantendu zuela, helduaroan bertara itzultzea erabaki baitzuen. Euskal Herriarekiko begirunea eta Gerra Zibilaren memoria egongelan eskegita daukan Zumetaren ‘Gernika’ koadroaren bitartez ere islatzen dela esan daiteke. Koadro hura egiteko, Zumetak izen bera duen Picassoren obra hartu zuen eredu gisa, eta bere bertsioa egin zuen, kasu honetan irudi koloretsua eginez, Picassoren zuri beltzezko lanarekin kontrastean. Bi koadroek Gernikako bonbardaketa irudikatzen dute, euskaldunak markatu zituen gerrako pasartea. Euskal Herriko hainbat etxeetan aurki ditzakegun koadroak dira, hauen karga sinbolikoaren ondorioz.

Nola aipatu: Diez-Correa, Leire (2025). “Eider Rodriguezen «Bihotz handiegia» ipuinari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Pablo Picassoren Guernica artelanak mugarri bat markatu du pertsona askoren bizitzan, eta Guernica, el cuadro que cambió mi vida dokumentalaren helburua da koadroa maila pertsonalean bizi duten pertsonen berri ematea. Picassok Gernikako bonbardaketa izan zuen oinarrian artelana egiteko, eta biztanleria zibilaren aurkako eraso faxista hura salatu zuen koadroak justiziaren eta bakearen aldeko esanahia hartu du; alegia, sarraskiaren, sufrimenduaren eta erresistentziaren irudikapen unibertsala da. Koadroaren nazioarteko inpaktuak mundu mailako erreferente bihurtu du, ikur unibertsal bilakatu den arte mihise ezaguna.

Dokumentaleko protagonista nagusia Anamari Solanes argentinar gaztea da. Anamarik Gernikara bidaia egiten du bere amonaren jatorria eta familia ezagutzeko; izan ere, amonak Gernikako bonbardaketa bizi zuen, eta, beranduago, bere herria utzi zuen Argentinan bizi berri bat hasteko. Amonak transmititutako euskal identitate eta kultura bere sentitzen ditu familia argentinarrak, eta haren memoriari omenaldia egiteko eta sustraiak ezagutzeko gauzatzen du bidaia Anamarik. Testuinguru honetan Picassoren koadroak berebiziko garrantzia eskuratzen du, Argentinan amonak bere etxeko egongelan eskegi baitzuen koadroaren erreprodukzioa eta hainbatetan bilobek ikusitako koadro originalari segika iristen da protagonista Madrilgo Reina Sofia museora, Gernika ezagutu ondoren.

Anamari Solanesez gain, koadroak maila pertsonalean hunkitu dituen beste hainbat pertsona ere elkarrizketatzen dira, haien artean, bonbardaketa, identitatea, bakea, botere soziopolitikoa eta gizonaren gaizkiari lotutako interpretazioak aurkitzen ditugu. Honek agerian uzten du koadroak Espainiako Gerra Zibilean Gernikako bonbardaketaren izugarrikeria salatzeaz gain, jatorrizko esanahitik askatu eta beste sinbologia bat eskuratu duela; funtsean, historia bat kontatzen du etengabe berritu eta bersemantizatu dena.

Koadroak esanahi kolektibo bat bereganatu du, hau da, artefaktuak maila indibidualean eragin arren, horren inguruan komunitate edo talde oso bat osatzen du. Artefaktuak eskuratu duen boterea hain da handia, non gizarte oso batek identifikatzen duen objektu bihurtu den. Botere sozialaz gain, koadroaren botere politikoa ere ezkuta ezina da, dokumentalean, izan ere, NBEk Guernicaren erreprodukzioa estali behar izan zuen eguna aipatzen da, Iraki gerra deklaratzeko hitzaldian, hain zuzen ere. Oro har, koadroak hartu dituen hamaika esanahiez hausnartzen da dokumentalean; izan ere, diskurtso desberdinen arabera interpreta eta erabil daiteke koadroa, azalpen testualik gabeko artelana izanik, horretan datza alegoriak. Etengabe jasan duen erreprodukzioaren ondorioz, azkenean pop artearen izaera komertziala bereganatzera ere iritsi da, estatus ikonikoa eskuratuz: honen adierazle dira, esaterako, dokumentalean agertzen diren Guernicaren tematika jarraitzen duten tatuaje eta soinekoak.    Picassoren Guernica ez da Gernikari lotuta agertzen den sinbologia bakarra, alegia, protagonistak bere amonari zegokion lauburu eta Gernikako Arbolaren argazkia bere jaiotetxe den baserrian lurperatzea erabakitzen du. Lauburua, Gernikako Arbola eta baserria euskal identitate abertzalea definitzen duten sinboloak dira eta horiek dokumentalean Picassoren koadroarekin batera behin eta berriz errepikatzea eta haiei ere garrantzia aitortzea, Guernica euskal lurraldeei eta euskaldunei “dagokion” artefaktua dela aditzera ematen da. Edonola ere, Guernica euskal historia eta euskaldunengandik deskontestualizatuta dagoela ere erakusten da lanean, eta gaur egun oraindik dauden koadroaren gaineko interpretazio eta ikuspegi anitzak jartzen dira erdigunean.

Dokumentala ikus daiteke hemen.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Oscar Perez cabezonen Guernica, el cuadro que cambió mi vidari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Gite-Ipes elkarteak Gernikako egiak, oroimen biziko herria dokumentala egin zuen izenburu berdineko liburua argitaratu ostean 2017an. Ipes 1977an jaio zen herri mugimenduari zuzentzen zaion formakuntzarako tresna gisa eta gaur egun euskal aniztasuna, kartzela, ezker pentsamendua eta Euskal Herriko Historia dituzte ildo nagusitzat. Memoria ariketa egiteko eta egia berreskuratzeko asmoarekin argitaratu zuten “Gernikaren egiak” lana, 1987an Gernikan burututako mahai-inguru batean oinarrituta. Gaurko eta iraganeko memoriari lekua egiten dion espazioa eskaini dute dokumentalean, Gernikako bonbardaketan eta ondorengo urteetan isildu ziren egiak eta baztertu ziren errelatoei ahotsa emateko. Izan ere, gernikarrek 1937ko apirilean jasandako sarraskia isiltasunean bizi zuten frankismoan zehar, eta ondoren horri buruz hitz egiteko beharra sentitu zuten hainbat herritarrek. Hala, herri mugimenduak, hainbat urteren ondoren, egia argitzeari ekin zion historialarien laguntzarekin batera benetako gertakariak aztertuz. Horrela, Gernikako bonbardaketaren garrantzi historikoa nabarmendu zuten, bereziki 1987 urtetik aurrera, hau da, bonbardaketaren 50. urteurrenetik aurrera.

Dokumentalean historiaren eta, zehazki, Gernikaren berreraikuntzaz hitz egiten da emakumeen ahotsa gailenduz. Emakumeak oroimenetik desagerrarazi dira eta oraindik ere historia lantzeko metodoa ikuspegi maskulinoaren araberakoa da, hortaz, gertaera historikoari begiratzeko emakumearen ahotsa lehenetsi nahi izan dute lanean. Komunikabideek Gernikako sarraskiaren aurrean jokatu zuten paperaz ere hausnartzen dute, baita Picassoren koadroak izan zuen mundu mailako eraginaz ere. Izan ere, gaur egun, koadroak Gernikako sarraskia salatu beharrean, mundu osoko gerrak salatzeko esanahia hartu du, eta oinarrian duen gertakizuna ez ahazteko aldarria egiten da dokumentalean, horretarako jatorrizko gertaera historikoa behin eta berriro errepikatzearen beharra gogoratuz.

Herri mugimenduak du protagonismoa dokumentalean, elkarrizketatuen arabera, instituzioak mugitzen hasteko herritarrak gakoa izan direlako memoria berreskuratzeko ariketaren hasiera-hasieratik. Testuinguru honetan, Lobak proiektuaren garrantzia azpimarratzen dute, baita Astra berreskuratzeko egin zen lana ere; izan ere, iraganean arma fabrika zena, gaur egun espazio sozio-kultural multidizplinarra izatea lortu dute gernikarrek.

Dokumentalak, beraz, Gernikaren erretratua egiten du, bonbardaketa gertatu zenetik gaur arte bizitakoak laburbiltzen dituena, hain zuzen, toki berezia eskainiz bestelako aldarrikapenei, herriaren benetako “egiak” erakutsi eta defendatzeko.

Gernikari lotutako sinbologia zabala garatu da urteetan zehar, eta dokumentalean ere sinbologia hori antzeman daiteke, eta sinboloak gertakari historikoekin lotzeko esfortzua egiten dute, ikurrak arlo artistiko hutsera murriztuta gera ez daitezen. Chillidak bonbardaketaren 50. urteurrenerako egin zuen “Gure aitaren etxea” eskulturaren aurrean mintzatzen dira elkarrizketatuak, baita Picassoren Guernica koadroaren erreprodukzioen aurrean ere. Dokumentalak zuzenean termino sinbolikoetan ez hitz egin arren, hauek pantailan erakutsiz eta, era berean, bonbardaketaz hitz eginez, ikusleak asoziazio ariketa bat egitea lortzen du artelanak gertakari historikoarekin lotzeko.

Dokumentala Argian ikus daiteke hemen.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ipesen Gernikaren Egiak, oroimen biziko herriari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Picassoren Guernica koadroaren benetako tamainan egindako kopia baten gainera konfetiak botatzea da ekintzaren helburua. Aurretik koadroaren irudia kolaz bustita dago eta bonba antzeko batekin izenburuan aipatutako gerretako biktimen irudiekin egindako konfetiak botatzen zaizkio. Lehendabiziko bertsioa Errusiak Alepo bonbardatu ondoren egin zen, ekintza beste bonbardaketak gertatu direnean errepikatu da. Egoera lazgarriak hedabideen bidez ia festa moduan ikusten dugula izan daiteke hausnartzeko gai bat.

Artelana ikusteko sakatu hemen.

Nola aipatu: Manterola, Ismael (2025). “Fritzia Irizarren Alepo/Guernica/Kiev/Rafahri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

2017ko apirilaren 9an, Gernikako bonbardaketaren 80.urteurrena dela eta, Gernikan Aitor Aranak bere obra aurkeztu zuen. Gernikako bonbardaketaren eta Picassoren Guernica koadroaren errepresentazioa biltzen ditu performanceak: lehenik, publikoak, Gernikako kaleetan, antzezlaneko protagonistak nola makillatzen dituzten ikusteko aukera izan zuen, ondoren, Elai Alai aretoan emanaldiaz gozatzeko. Picassoren Guernicaren birsorkuntza egin zuen Aranak musika, antzerkia, dantza, kantua eta makillajea nahastuz.

Pertsonaien karakterizazioaren prozesua kaleko musika emanaldi batek lagundu zuen, izan ere, Iparragirreren estatuaren parean kokatu ziren musikariak. Jose Maria Iparragirre (Urretxu, 1881) euskal olerkari ezaguna da eta haren kanturik garrantzitsuena dugu “Gernikako Arbola” ereserkia, egun euskaldunen ereserki nazional ez ofizialtzat har daitekeena.

Antzezlana Gernikako merkatu eguna eta bonbardaketa hasi aurretiko egunerokotasuneko uneekin hasten da, segituan, ordea, kanpai hotsak entzutean, kalean jolasean zeuden haurrak eta familiak alde egin behar dute bertatik (17:00). Abiazio alemanaren iritsiera irudikatzen du kondorrez karakterizatutako pertsonaiak, Alemania naziko aire armadako Kondor Legioa unitateari erreferentzia argia eginez. Kondorraren agerpenarekin batera, sirena hotsak, hegazkinen burrunba eta bonben eztandak nagusitzen dira (19:00). Aldi berean, eszenatokiko atzealdean agertzen den pantailak Gernika suntsituaren argazkiak erakusten ditu. Kondorrak euskal dantzaren mugimenduak barneratzen ditu haren salto, hegaldi eta dantzatan, txalapartaren doinua lagun. 1937ko apirilaren 26ko bonbardaketa irudikatu ostean, atalka-atalka Picassoren Guernica koadroa irudikatzeari ekiten diote karakterizatutako pertsonaiek, koadroa erabat gorpuztuz eszenatoki gainean. Prozesuari Mikel Laboaren “Gernika” kantua gehitzen zaio. Banaka-banaka, hauek dira agertzen diren koadroko elementuak, ordenean:

1. 1. Ama seme hilarekin
2. 2. Zezena
3. 3. Usoa
4. 4. Soldadua (ezpata eta lorearekin)
5. 5. Zaldia
6. 6. Begi-bonbilla
7. 7. Belaunikatutako emakumea
8. 8. Kriseilua
9. 9. Gizona erreguka
10. 10. Sutan dagoen etxea

Koadroko elementuak kokatu bitartean, gerraren ondorioak pairatutako hainbat pertsonen ahotsak entzuten dira haien bizipenak kontatuz eta hausnartuz. Alde batetik, Miguel Hernandez eta Pablo Picasso aipatzen dira literalki: poetaren “Madre España” poemaren zati bat errezitatzen da eta Picassok Guernicaren sinbolismori buruz aitortutakoa errepikatu (no le corresponde al pintor definir los símbolos…). Bestetik, munduko herrialde desberdinetako haurren ahotsak biltzen dira, gerra eta sarraskia bizi duten herrialdetako haurrak, hain zuen: Siria, Hiroshima, Kosovo, Gernika eta Vietnam. Guernicaren zentzu alegorikoak berrinterpretaziorako jarraipena ziurtatzen du, eta hori bera egiten du Aranak koadroaren erreprodukzio gorpuztuaren bitartez: koadroak Gernikako bonbardaketa badu ere oinarrian, mundu osoan gertatzen diren eraso, sarraski eta ankerkeria bortitzaren aurkako mezu bakezalea helaraztea du helburu. Kosovo, Siria, Hiroshima… eta aipatzen diren gainontzeko herrialde kaltetuen biktimek mezu bakezale unibertsala sendotzen dute, Guernica ikono antibeliko bihurtuz.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Aitor Aranaren Picasso makillatzeni buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Obra ikusgai hemen:

Alaine Agirreren Bi aldiz erditu zinen nitaz, ama (2017) liburua egilearen amari egindako gorazarre huts bat baino gehiago da. Egilearen eta haren inguruko pertsonaien historia igarotzen duen nobela bat da, bizipenen collage bat: batzuk intimoak, besteak egunerokotasunekoak, beste batzuk sakonagoak… Protagonistak bere haurtzaroko eta gaztaroko pasadizoak aurkezten ditu, lehenengo pertsonan, zenbaitetan bigarren pertsona bati, bere amari, zuzenduz. Denboran salto egiten duten istorio sinple eta laburren bitartez, protagonistaren zein bere familiaren iragana ezagutuko dugu: amaren gaixotasuna, aitona-amonen kontakizunak, ahizparekin izandako tirabirak… Egunerokotasunean oinarritutako istorio horiekin batera, Bermeoko emakume honek izandako kezken eta gaixotasunaren zantzuak ikus ditzakegu. Narrazioa aurrera doan heinean, eta zehazki bigarren atalean, gehiago jakingo dugu gaitz honi buruz. Atal honetan, gainera, egileak 3. pertsona baliatzen du, bere burua ‘haurra’ deituz, bai bere haurtzaroko pasarteetan, bai bere helduarokoetan (“Pasatu dira hamabiak eta jada hamabost urte ditu haurra ez den haurrak. Nerabeak.” (127.or.), “Jada emakumea den haurra ospitalean ingresatuta” (135. or.)…). Pertsonaia beraren hauskortasuna adierazteko baliabidea izan liteke.  

Bestalde, aipatzekoa da nobelako pertsonaiek ez dutela izenik, letren bitartez izendatzen baitzaie: A, W, P, I… Hau bizipen pertsonaleko adibide zehatzetatik nolabait edonoren historia izan zitekeela transmititzeko erabil lezake. 

Bi aldiz erditu zinen nitaz, ama nobelako bi gai nagusiak osasun mentala eta amatasuna dira. Alde batetik, protagonistak antsietatea, depresioa eta bulimia borrokatzen dituen bitartean, bere inguruko pertsonaiek haien barne-borrokak dituzte ere, hala nola, bere aitaren hutsune existentzialak edota amonaren depresioa. Baina, nahiz eta familian gaitz mentalek presentzia handia izan, nabaritzen da pertsonaiek tabu bat bezala bizitzen dituztela. Bestetik, amatasunak garrantzi handia dauka kontaketan. Protagonistak bere amarekin izandako erlazioan sakondu egiten da, baita ama honek bere amarekin izandako erlazioan ere. Horrez gain, amatasunarekin datozen gorabeherak aurkezten dira: erditze ondorengo depresioa, beldurrak, segurtasun faltak, umeak zaintzeko ardura, ama izan nahi eta ezin izatea… Gainera, kontakizunaren azken atalean izenburuari erreferentzia egiten dion “bigarren erditzea” kontatzen da: amak bere alabari egindako zaintzak bere gaixotasun garaian, lehenengo erditzea baino hogei urte geroago. Amaren laguntzari, maitasunari eta sendotasunari egiten zaie gorazarrea. 

Gernikako bonbardaketa familiaren iraganera bidaiatzen duten pasarteetako batean aipatzen da, hain zuzen ere, protagonistaren amona txikia zeneko batean. Amonak begia zauritzen du eta Lekeitiotik Bilbora eraman behar dute. Bidean, Gernikatik pasatzen dira, eta horrela deskribatzen du egileak bonbardaketak egindako sarraskia: “frontoia bakarrik ikusi zuten: bonbardaketaren ondorioz ez zen ezer geratzen: ez arima, ez bizi” (78. or.). Badakigu ez zela Gernikako herri oso-osoa suntsitu eta bonbardaketaren bizirauleak egon zirela, baina deskribapen horren hiperbolea baliagarria da gertakizun horrek eragindako hutsunea eta suntsipena adierazteko. Gainera, bonbardaketa aipatzeak amonaren haurtzaroa historian kokatzen du, gerra eta gerraosteko garaian, hain zuzen. Testuinguru historiko hartako zantzu gehiago daude pasarte horretan zehar. Izan ere, amonak begia galtzen du eta zailtasun handiak izaten ditu prozesuan: “ez zegoen penizilinarik, kontrabandoan eta oso garesti erosita ez bazen”, “bolada batez zuloa (begikoa) bete gabe eduki zuen. Izan ere, gerra bukatu berritan zegoen, eta Alemaniatik ekarri behar zioten kristalezko begia. Galdetu diot amonari ea ez ote zaion traumarik geratu, guraizeen, kolpearen eta begien kontu horrekin” (79. or.). Amonaren trauma gorpuztuta agertzen da: galera fisikoa (begiarena) ez da ordezkagarria, alemaniarrek gerran egindakoak (Gernikako bonbardaketa) konponezina den bezala. Hala, paralelismo bat gertatzen da amonaren begi galduaren eta Gernika herri galduaren artean. 

Nola aipatu: Diez-Correa, Leire (2025). “Alaine Agirreren Bi aldiz erditu zinen nitaz, amari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Aztergai dugun “Le Batallion Basque Gernika” abestia Oi! Skinhead musika-estiloko Orreaga 778 musika-taldeak 2017an argitaratu zuen; Orreaga 778 & Grebol Split 12” diskoa osatzen duen abestietako bat da.

Abestia Gernikako eta Durangoko bonbardaketen erreferentzia zehatzekin hasten bada ere –“1937an Durango (e)ta Gernika suntsitu zizkiguten”–, jazoera horien kariaz sortutako Batallion Basque izenez ezagutzen dugun batailoia da kantuaren protagonista: “Batallion Basque ale!, Gernika”. Bigarren Mundu Gerran (1939-1945) Frantziako hegoaldean alemaniar ejerzitoaren aurka aritu zen batailoiaren lelopean –“1945ean 200 bat bolondres ikurrinan atzean”–, alemaniar nazien sarraskiak salatzen ditu taldeak abestian zehar. Ezin ukatuzkoa da, baina, abestiak berak aditzera ematen duen bezala, batailoi horren sorreran Gernikako eta Durangoko bonbardaketek izan zuten eragina, horiek mendekatzeko helburuz sortu baitzen Batallion Basque, besteak beste. Hala, abestiaren letrak, Kondor legioa aipatzerakoan, alemaniar naziak interpelatzen ditu eta gaizkiletzat hartzen.

Hegazkinetatik jaurtitako bonben hotsekin, alegia, aire-bonbardaketaren soinu unibertsalarekin hasten da abestia, eta bideoklipak, gainera, bonbardaketaren osteko Gernikaren irudiak proiektatzen ditu une oro. Bertan agertzen zaizkigu eraikinen hondarrak, txikitutako kaleak eta hondakinen artean geratutako gorpuzkiak, besteak beste. Irudiz eta hotsez eraikitako testuinguru horrek abestiaren mezua eta aldarrikapena indartzen dute.

Nola aipatu: Fernandez-Zabala, Nagore (2024). “Orreaga 778ren «Le Batallion Basque Gernika»ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Juan Luis Zabalaren Ospa narrazio liburuko 23 kontakizunetako bat da “Euskadiko oroitzapenak”. Liburuan, oro har, iheserako beharra eta arroztasun sentipenak gailentzen dira, kontakizunak harilkatzen dituen gai komun argi bat ez egon arren. Narrazio honek Madrilgo punki batek haren gaztaroan 80ko hamarkadan Euskadin bizitakoak kontatzen ditu ikuspegi malenkoniatsu, baina era berean, arrotzetik; denboraren igarotzeak eragiten du, kasu honetan, narratzaileak sentitzen duen arroztasuna. Kontakizuna 1.go pertsonan kontatutako aitortza bat da, izan ere, irakurleari zuzentzen zaio 80ko hamarkadan Euskadin ikusitakoaren testigantza eskaintzeko: “orain hurrengoan, zuk Euskadiko nire oroitzapenen berri jakin nahi zenuela esan zenidanean…” (94).

1987ko apirilean, protagonista Gernikara hurbildu zen bonbardaketaren 50.urteurrena dela-eta antolatu ziren ekitaldi eta ospakizunetara bertaratzeko. Urteurrenari igaro berri zen Aberri Egunaren ospakizuna gehitu zitzaion, ondorioz, intentsitate handiko jardunaldiak antolatu zituen ezker abertzaleak Gernikan: apirilaren 16tik 26ra jaialdi erraldoi mitikoa ospatu zen Euskal Nazio Askapenaren Mugimenduaren “Martxa eta Borroka” lelopean. Protagonistak egun haiek ekartzen ditu gogora eta Gernikako bonbardaketa aipatzen du zuzenean: “(…), Madrildik Gernikara joandakoa asteburu bat pasatzera, herri horren bonbardaketaren 50.urteurrena zela-eta antolatu zen mobida handiak erakarrita, eta gero Euskadin gelditu zena bolada batez” (87). Aipuan azaldu bezala, Gernikara joan izanak denboraldi batez Euskadin gelditu izana ekarri zion protagonistari, Oreretan zehazki. Bertan ezagututako istilu, militante, punki eta manifestazioen gorabeherak kontatzen ditu, modu honetan, gatazka ideologikoaren inguruan gogoetatzen du, bai norberak bere buruarekin izan zezakeena eta baita lagun eta kidekoen artean sor zitekeena ere.

1987an ospatutako jaialdiak agerian uzten du Gernika oroimen gune nagusi bilakatu dela euskaldunentzat, iraganeko guda gaurkotasuneko (80ko hamarkadetako) borrokarekin uztartzea lortu baitzen jaialdia Gernika herrian ospatuz. Mundu osoko pertsonak gerturatu ziren jardunaldira, hala nola, ordezkari hegoafrikar, palestinar eta sahararrak, baita Sinn Féin alderdi irlandarreko kideak ere. Honek Gernikak nazioartean ere duen esanahi berezia erakusten du, kasu honetan ere, ez da gertakari historiko hutsa, indar erresistentziako sinbolo unibertsal gisa irudikatzen baita.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2024). “Juan Luis Zabalaren «Euskadiko oroitzapenak» ipuinari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

1964 urtean jaiotako idazle eta editore den Xabier Mendiguren Elizegik idatzitako eleberri da Alsina. Ipuingintza, eleberria, antzerkia, haur eta gazte literatura, kronikak eta blog-a genero gisa ere lantzen ditu egile honek eta euskal idazle oparoenetakoa da.

Alsina eleberrian izen bereko protagonistak 1981 urteko urtarrilaren 15ean Estatu Batuetatik Euskal Herrira bere amaren herria ezagutzeko egiten duen bidea deskribatzen da. Narratzaile orojakileak Alsinaren pentsamentu eta irudikapeenetatik abiatuta bere ama Begoñak Elorrio utzi eta lehenik 1937an Euskal Herriko bonbardeketetatik eta Espainiako Guda Zibiletik ihesi Frantziara bakarrik eta 1941 urtean gurasoekin handik Ameriketara egindako itsasbidaia azaltzen du. Estatu Batuetan jaio, hazi eta amarekin soilik bizi izan den 39 urteko Alsinak ama galdu berri du, aiton-amonak eta aita inoiz ez ditu ezagutu, ez bada ama Begoñaren hitzen bidez eta orain bere erroak ezagutzera dator Euskal Herrira. Eleberriko hari nagusi honi tartekatzen zaio bigarren haria, 2009 urtean EAJko kide baten eta ETApm-ko kide izandako eta orain PSEko kide den baten arteko elkarrizketa luze zatikatua. 2009 urtean Eusko Jaurlaritzan izandako gobernu aldaketaren testuinguruan bi politikariek 1981 urterako atzera begirakoa egiten dute, urte hartako otsailean gertatutakoek euskal gizartearen bilakaerarako izandako garrantzia azpimarratuz. Bigarren hari honetan narratzaileak ez du eskuhartzerik, pertsonaien hitzak modu soilean aurkezten ditu.

Gernika eta Bonbardaketak bizpahiru aldiz aipatzen dira eleberrian, beti ere Alsinaren familiaren exilioko ihesaldiari lotutako kontakizunean. Lehenik zeharkako aipamen inplizituaren bidez irudikatzen du irakurleak Gernikako bonbardaketa, hots, Begoña Alsinaren ama 16-17 urteko neskatxa izanik beste haur askorekin batera itsasontziz gurasoek Frantziara bidali zutela irakurtzen duenean (Mendiguren 2016: 17). Izan ere, Durango eta Gernikako bonbardaketen ondoren indartu ziren Eusko Jaurlaritzaren ekimenez euskal haurrak Guda Zibiletik salbu atzerrira bidaltzeko espedizioak.

Bestalde, Gernikako bonbardaketak Begoñaren gurasoek gorpuzten duten euskal exilioarentzat izan zuen pisu sinbolikoa ere azpimarratzekoa da. 1939an Bigarren Mundu Gerraren hasierako giro geldoan Pariseko exilioaren giro baikorrari kontrajartzen zaio euskal exilioaren errezeloa, beti Gernikako eta Durangoko Bonbardaketak eta Bilboko setioak buruan izanik. Bigarren Mundu Gerra haseran 1939ko iraileko geldialdiak Espainiako Guda Zibilean  1936 amaieran izandako ilusioa gogorarazten dio Begoñaren aitari eta Parisko exilioan zabaldua egon zitekeen pentsamentua, Hitlerrek Frantzia inoiz erasotuko ez lukeenarena, Gernika eta Durangoko bonbardaketen oroimenak uxatzen ditu. Alemaniaren ankerkeriaren etengabeko oroigarri dira euskal exilioarentzat.

Eleberrian aurrerago Gernikako Bonbardaketa konparaziorako erreferentziazko irudi gisa ere ageri da. Ameriketarako itsasontzizko ihesaldian Begoña bere haurdunaldiaz ohartzean, bapateko zama eta kolpea sentitzen du, eta neska gaztearen baitako iruditerian zamarik bortitzena Gernikako Bonbardaketak irudikatzen du: “Gernikako bonba guztiak batera bere gainera erori balira legez sentitu zen, goitik beherako ukaldi bortitz batek buruan jo eta sorgortuta utzi balu bezala” (Mendiguren 2016: 102). Indar gaindiezin batek sortarazitako zaurgarritasuna eta orientazio eza lotzen zaizkio honela Begoña nerabearen pentsamentu eta sentipenetan Bonbardaketari.

Hortaz, Alsina eleberrian ikusgai da tartekatzen diren bi harietan bi politikarien arteko elkarrizketa luzean Gernikak oroimen-leku gisa ez duela espaziorik hartzen, exilioko alaba den Alsinaren oroimen prozesuan leku esanguratsua hartzen duen bitartean.

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Rekondo, Hasier (2016). “Apetazko digresioak”, Berria, 2016-11-20

Rojo, Javier (2016). “Digresioen hanpadura”, El Diario Vasco, 2016-11-12

Mendiguren, Xabier (2016). Alsina. Donostia: Elkar.

Villagran Arrastoa, Ane. (2019). “Xabier Mendiguren Elizegiren (1964- ) soslaia”. In MHLI-Memoria Historikoa Literatur Iberiarretan. URL: https://mhli.net/artxiboa/mendiguren-elizegi-xabier/

Nola aipatu: Iztueta-Goizueta, Garbiñe (2026). “Xabier Mendigurenen Alsinari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Franco hil zuten egunak, Koldo Izagirrek 2016. urtean argitara emandako narrazio bilduma da. Hain zuzen ere, “Paperak” izeneko narrazioan aipagai du Gernika. Bereziki, 42-43. orrialdeetan, Joseba Elosegi gudari eta politikari jeltzale izandakoak, Gernikako bonbardaketa salatzeko eginiko ekintza dakar gogora. Izan ere, 1970eko irailaren 18an, Donostiako Atano III.a pilotalekuan Francisco Franco Munduko Pilota Txapelketako partida ikusten ari zelarik, Elosegik bere buruari su eman eta kantxara jauzi egin zuen. Historialarien arabera, Gernika kiskali izana ikusarazteko asmoz egin zuen Elosegik aipatu ekintza. Benetan gertatutako pasarte hura orrietara ekarriz, Izagirrek “Paperak” izeneko narrazioan azpimarra jarri nahi du “Gernikako bonbardaketa ez ze[la] amaitu 1937ko apirilaren 26an” (Izagirre 2016, 35).

Nola aipatu: Eizagirre, Nerea (2025). “Koldo Izagirreren «Paperak» ipuinari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Polybius talde 2016an sortu zen Zestoan. Hauek dira taldekideak: Aitor Korta Landa (bateria, koruak), Raul Olaizola Odriozola (gitarra eta ahotsa), Hector Larrañaga Etxeberria (baxua eta koruak) eta Narayan Paz Martikorena (gitarra eta ahotsa).

2018. urtean argitaratu zuen taldeak haien lehenengo diskoa, taldearen izen bera daramana. Hamaika abestik osatzen dute taldeak editore lanetan osatutako argitalpena, eta “Gernika” izenekoa da azkena. Abesti instrumentala da: bateriaren kolpeek eta gitarraren notek eramaten dute entzulea Gernikara, bonbardaketa egunera.

Beste kanta batzuekin jazo den era berean, izenburua entzunda entzuleak badu dagoeneko iruditeria bat, gertaera ezaguna zaio. Hori dela eta, Retolazaren (2009) bonbardaketaren errepresentazioen irakurketen sailkapenari erreparatzen badiogu, irakurketa identitarioa genuke honakoa, euskal identitatearen sinbolo da Gernika, entzuleek ulertzen dute zeri kantatzen ari zaien.

Hirugarren minututik aurrera, musikak indarra hartzen du, tentsio handiagoko une bat irudikatuko balu bezala, eta hitzak hasten dira. Gernika aipatzeaz gain, Durango eta Bilbo inguruko mendiak ere aipatzen dituzte, izenburuan bonbardaketa ezagunena aipatuagatik, “beste Gernikak” ere beren garrantzia dutela azpimarratuz. Kondor Legioa aipatzen dute ondoren gertaera historiko bati erreferentzia egiteko: “Kondorrek emandako izenen egiak” (5-6. lerroak), hau da, hasiera batean zabaldutako bonbardaketaren egileen gezurrak “negargura eragiten” (7. lerroa) dietela, ez zegoela egiarik hasieran zabaldutako berrietan.    

Zortzi lerroz osaturiko kanta da eta bi aldiz abesten du kantariak. Hala ere, azkeneko lerroa askotan errepikatzen du: “euren historiak”. Esaldi horrek, euskal identitatearen errepresentazio izateaz gain, taldearen posizioa nabarmentzen du: hasieran zabaldutako gezurraren kontra daude eta euren gezur bat da, guk sinesten ez duguna. Lan askotan errepikatu da ideia hau eta era askotara aurkeztu dute idazle edota musikari askok. Retolazak, hainbat garaitako poemak aztertu ostean, ondorio garbi bat ateratzen du, kasu honetarako ere balio diguna: “…/… balio sinboliko horrek nola bizirauten duen eta berrasmatzen den poesiaren bidez, egokituz garai berrietara, egokituz jendarte berrira, baina, betiere gertakari historikoen balio sinboliko eta kultural horri eutsiz” (2009: 1107). 2018koa da kanta hau, baina nabarmentzen dituen ideiak beste kanta askotan ere aurki ditzakegu.

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

BADOK. Euskal Musikaren Ataria. https://www.badok.eus/euskal-musika/hezurbeltzak/hezurbeltzak [azken kontsulta: 2025/06/30]

Retolaza, I. (2009). Gernikako bonbardaketa euskal literaturan: errepresentazio eta begirada poetikoak. Euskera, 54(2-2), 1079-1108. https://doi.org/10.59866/eia.v2i54.234 [azken kontsulta: 2025/06/30]

Nola aipatu: Gurrutxaga, Oihane (2025). “Polybius taldearen «Gernika» abestiari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-baseann

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Maria Igarzak Gernikako bonbardaketaren erantzuleei buruz hitz egiten du Ahotsaken Osaba Jabierri kartzelan: ¿quién bombardeó Gernika? izeneko bideoan.

Maria Igarzak haren osabak kartzelan bizitakoak kontatzen ditu. Haien artean, kontatzen du soldaduek presoei galdetzen zietela nork bonbardatu zuen Gernika, eta milizianoak izan zirela esan ezean, ondorio latzak sufritzen zituzten. Edonola ere, osabak lehen pertsonan bizi zuenez bonbardaketa, ezin izan zuen gezurra jasan eta bera bertan egon zela esan zuen. Presoek osabaren alde egin zuten, eta Gernika zeintzuk bonbardatu zuten jakitea nahi zuten. Izan ere, luze iraun zuen Gernika gorriek erre zutelako bertsioak. Nazionalek egia ezkutatzeko egindako esfortzu eta jazarpena agerian uzten ditu pasarteak.  

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/elorrio/pasarteak/elo-197-032/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Maria Igarza eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ama, nora goaz? dokumentalak 1936ko Gerran Gipuzkoatik kanporatuak izan ziren emakumeen ahotsak biltzen ditu. Aurkezleak gerra zibilean oraindik haurrak ziren emakumeak elkarrizketatzen ditu, jada adinekoak direnean, haien memoria transmititzeko ardura bereganatuz. Izan ere, gerra zibila lehen pertsonan bizi zuten azken belaunaldiaren aurrean gaude, eta geroz eta gehiago dira haien istorioa bizirik mantentzeko esfortzua egiten ari diren bilobak, “postmemoria” belaunaldiaren ordezkari.

Gutxi izan dira gerra bizi zuten emakumeen ahotsak bildu dituzten lanak, eta dokumental honen helburua da, zehazki, isilik egon diren kontakizun horiek argitara eramatea. 1936an nazionalek Gipuzkoa okupatu ondoren, familia askok erbestera jo behar izan zuten behartuta, “gorrien” aldekoak zirelakoan, frankistek mehatxatuta. Emakumeak errepresio frankistaren indarkeriaren biktima izan ziren lurralde okupatuetan, eta haien seme-alabekin Bizkaia aldera ihes egin zuten, oraindik lurralde askea zenean. Edonola ere, Bizkaian ere ez ziren gerratik salbatu; izan ere, alde egindako batzuk Durangora iritsi ziren, baita bertako bonbardaketak harrapatu ere.

Picassoren Guernica koadroaren erreprodukzioa ikusten da 23:55eko planoan, eta, honen ondotik, 1937ko apirilaren 26an Gernikan zeuden hainbat emakumeren testigantzak jasotzen dira. Hau da, Picassoren koadroak, Gernikako bonbardaketa oinarrian duena, sarrera gisa funtzionatzen du gertakari historikoari buruz hitz egiteko, mihisea arlo piktoriko hutsera murriztu ez eta elkarrizketan jartzeko historiarekin.  Emakume askok kontatzen dute Gernikara gerturatu zirela azoka eguna zelako, are errefuxiatuak izanik ere. Sirena hotsak, kea, babesleku ilunak eta zarata dira elkarrizketatuek gehien oroitzen dutena bonbardaketa egunetik, oraindik haurrak baitziren hura bizitakoan. Denek ekartzen dute gogora haien ama, seme-alabak haien gorputz propioekin edozein modutan heriotzetik babesteko prest egon zirelako. Gernikako bonbardaketaz geroztik, handik nahitaez ihes egin behar izan zuten, lehenengo Bilbo aldera, baina handik Asturias eta Kantabriara, Bilbo ere erortzear baitzegoen. Azkenik, Frantziako errefuxiatu esparruetan amaitu zuten emakume eta haur askok.

Emakumeen trauma, errepresioa eta ausardia jartzen ditu erdigunean dokumentalak, haien bizipenak memoria historikoaren parte ere badirela baieztatuz.  

Dokumentala hemen ikus daiteke.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Iban Gonzalezen Ama, nora goaz? dokumentalari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Markak dokumentalak gaur egungo Gernikak eta gernikarrek 1937ko Gernika bonbardatuarekin duen harremana azaleratzen du. Zaharraren eta berriaren arteko transmisioa marken bidez gauzatzen da, eta marken presentzian sakontzen da zehazki dokumentalean. Aitor Etxeberria eta Hannot Mintegiak elkarlanean osatu dute filma, hain zuzen ere, lehenak osatu zuen filmarentzako soinu banda eta bigarrenak egin zituen zuzendari lanak.

Gernikako 1937ko apirilaren 26ko bonbardaketa bizi zuten lekukotasun zuzena jaso duten azken belaunaldiaren aurrean gaude, beraz, Gernikan, belaunaldi horrek hainbat ekimen eta proiektu aurrera atera ditu memoria biziberritu eta orainetik berreraikitzeko. Izan ere, Gernikako Lobak kultur ekimena sortu zen 2012an: Gernikako bonbardaketatik bizirik atera zirenen ondorengoak dira Lobak, hau da, testigantzak lehen eskutik jaso dituen azken belaunaldia.  Dokumentalean denetariko pertsonek hartzen dute parte: Bernardo Atxagak, ikertzaileak (Xabier Irujo, Joseba Zulaika, Jose Angel “Txato” Etxaniz), bonbardaketako biktimak, biktimen bilobak, Astra arma fabrikako langile ohiak, Gernikako turismo-gidariak… Funtsean, denen lekukotasunek osatzen dute dokumentala, herri oso bat irudikatuz.

Dokumentala Gernikako azoka egunarekin hasten da, hain zuzen ere, turista japoniarrentzat Gernikako turismo-gidari gisa ere jarduten duen Chiori Kikuhara nekazariaren testigantzarekin. Chiori Kikuharak zuzenean lotzen du Gernikako herria munduko beste hondamendi handiekin: Hiroshima eta Nagasakirekin, bere kasuan. Izan ere, Gernikako 70.urteurrenean (37:19), Gernikako Juntetxean ospatu zen ekitaldi instituzionalera Aushwitzeko Batzordeko presidentea eta Hiroshimako alkatea gonbidatu gisa bertaratu ziren. Biztanleria zibilaren aurkako lehen izu erasoaldia izan zen Gernikakoa, hori dela eta, hortik aurrera gertatutako gerra krimen, bidegabekeria eta basakeriak Gernikarekin erkatu izan dira, herri euskaldunean egin zenaren birprodukzio gisa aurkeztuz beste tokitako hondamendiak.

Joseba Zulaikak azpimarratzen du Gernika gertakizun sinbolo bat bihurtu zela: Europako lehenengo erasoa zen populazio zibilaren aurka (35:00). “Hau beste Gernika bat da” esatea biztanleria babesgabe baten eraso basatiari erreferentzia egitea da. Gernikako gertakari historikoa kontzentratzen du Picassoren Guernica (1937) koadroak eta koadroaren erabilerak sinboloen boterea agerian utzi du XX. eta XXI. mendeetan zehar: esaterako, Colin Powelle NBEn agertu zen Irakeko ekintza militarrei buruz hitz egiteko, baina haren atzean Guernicaren erreprodukzio bat zegoen eta gortina urdin batekin estali behar izan zuten, koadroaren aurrean gerra iragartzearen zentzugabekeria dela eta. Bernardo Atxagak ere Gernikako bonbardaketa arlo piktoriko hutsera murriztearen aurka egiten du, hain zuzen ere, “borramarka” gisa izendatuz koadroaren deserrotzea (42:00). Pintura hutsera murriztea oinarrizkoarekin hain erroturik dagoen lana ez da erraza; hala, koadroa oinarrizko gertakari historikoarekin berriro lotzeko ariketa egiten da dokumentalean. Izan ere, Gernikaren izaera interanzionalak asko zor dio ikono pop bihurtu den Picassoren koadroari, objektu buruaski gisa funtzionatu duen ikonografia den heinean.

Dokumental osoan zehar nabarmentzen dira argazkiak memoria mantentzeko behar-beharrezko objektu gisa, izan ere, argazkiak memoria guneak dira, argazkigintza baita iragana eraikitzeko elementu interesgarri eta emankorrena. Gero eta gutxiago dira 1936ko Gerra Zibilaz lehen pertsonan mintza daitezken lekukoak, beraz, bitartekari baten bidez jasotzen hasi gara memoria, hau da, postmemoria belaunaldiaz hitz egin dezakegu. Postmemoriak memoria beraren konplexutasuna barneratzen du, ez da memoriaren ondoren datorrena bakarrik, memoria berreraiki eta berrinterpretatzen baitu: ez da ahoz jasotako memoria, baizik eta argazki baten, idatzizko baten, gutun baten… bidez jasotakoa. Hala, dokumentalean, beste batzuen artean, Gernika bonbardatu osteko egoera erakusten duten argazkiak agertzen dira, hondamendiaren dimentsioaren berri emateko.

Protagonismo berezia hartzen du, bestalde, Astra fabrikak. Su-armak egiten zituen enpresak Gernikan egoitza ireki zuen 1913an eta bertan iraun zuen 1997an itxi zen arte. Gernikako bonbardaketan, ordea, fabrikak ez zuen kalterik jasan, hain zuzen ere, altxatuek herria hartzen zutenean, fabrika haien esku erori eta berehala ekoizten hasteko. Fabrikak itxi zuenean, lantegiko tailerrak bota zituzten arren, eraikin nagusia zutik mantendu zen. Gernikako herriak eraikina bereganatu nahi zuen eta mugimendu kultural bat jaio zen Astra espazio publiko autogesionatua bilakatuko zuena. Astra, Gernikan zutik iraun zuen arma fabrika, 40 urte beranduago herriak bereganatzeak balio sinboliko izugarria du: halako leku historikoak mantentzea memoria mantendu eta ez ahaztea eragiten du, are gehiago, kultura sustatzen duen espazio multifuntzionala sustatzen bada bertatik.

Astra fabrika eta argazkiak ez dira dokumentalean agertzen diren Gernikako memoria gune bakarrak, izan ere, Heinkelak Gernikara hurbiltzen ari zirela bonbardaketa anuntziatu zuen sirena originala aurkitu zuten hainbat gaztek Astran. Sirena berritu ondoren, martxan jarri zuten 1937ko apirilaren 26ko arratsaldea biziberritu eta gogoratzeko.

Gernika memoria eta egia aldarrikatzeko ikur bilakatu da, eta maisuki lortzen du hori irudikatzea Hannot Mintegiak iragana orainarekin lotuz, belaunaldi desberdinak elkartuz eta herritik abiatuz.

Dokumentala eskuragai dago hemen.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Hannot Mintegiaren Markak-i buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Miren Gorrotxategiren 33 ezkil (2016) eleberria gaur egungo baserritar giroan kokatutako thriller bat da, lurperatutako burezur baten topaketarekin hasten dena. Garizmendi baserriko Ferminek aurkitzen du burezurra, eta lasterka abisatzen ditu bere emaztea, Karmen, eta Nestor semea. Azken honek Berta, bere bikote ohi arkeologoa, deitzen du burezurra agertu deneko gunea eta gainerako gorpua ikertzeko. Hurrengo egunean, elizako 33 kanpai entzuten dira, norbaiten heriotza adierazten dutenak. Karmen eta Nestor elizara gerturatu eta Ferminen gorpu hila aurkitzen dute. Badirudi bere buruaz beste egin duela eskopetarekin. Egun berean, aurkitutako hezurrak desagertu egiten dira. Hortik aurrera, gertaera ilun gehiago gertatuko dira eta misterioa areagotuko da. Nestor, Karmen eta Bertarekin batera ertzain bikote bat egongo da Ferminen heriotza ikertzen: Kortazar eta Ezpeleta. Eleberria eta misterio horren ebazpena aurrera doazen heinean, Garizmendiko baserria inguratzen duten pertsonaiak ezagutuko ditugu. Alde batetik, narrazio lineala dago, Nestor eta bere ingurukoei gertatutako pasarteak deskribatzen dituena; bestetik, letra etzanez idatzitako atalak tartekatzen dira, pertsonaien iraganeko pasadizo solteak aurkezten dituztenak: Nestorren Aitor anaiaren heriotza tragikoa, Estanis osabaren joko zein droga negozio zikinak, Karmenen kezkak, Ferminen jokorako zaletasuna… Gertakari hauek hasieran loturarik gabekoak dirudite, baina pixkanaka-pixkanaka orainaldiko istorioko gertakariekin puzzle perfektu bat osatuko dute.  

Liburuko azken atala letra etzanetan idatzitako horietako bat da, eta horretan egiten da Guernica koadroaren ekfrasia. Atal honetan Ferminen suizidioa deskribatzen da: nola sartzen den elizara, nola jotzen dituen 33 kanpai, bere buruaz beste egin aurretik dituen pentsamenduak… Une horretan, hil baino lehen, gogora etortzen zaion gauza bakarra Picassoren Guernica da, eta ez du ulertzen zergatik: “bere bizitza behar luke begien aurrean zuri-beltzean pasatzen zaiona, ez koadro hura” (189). Bere buruari tiro egingo dion momentuan negar egiten du “zuri-beltzeko Gernika sekula santan ikusiko ez zuelako” (190). Eleberri honetan ez dago Gernikako bonbardaketaren errepresentazio historikorik, eta ez dira Gerra Zibila ezta gerraostea aipatzen ere ez. Horregatik, pentsa genezake Gorrotxategik erabilitako Guernicaren sinboloa ez diola zehazki artelanak irudikatzen duen gertakizunari erreferentziarik egiten. Kasu honetan, koadro horren sinbologia unibertsalagoa da, Picassoren artelan hura euskaldunon iruditegi kolektiboan kokatuta baitago, herri baten baina baita giza sufrimenduaren sinbolo gisa. Hain zuzen ere, Ferminen bizitza sufrimenduz inguratua egon da: Estanis anaiaren itzala, ludopatia, alkohola eta zorrak, Karmenengandik urrundu izana, burezurra bere semeak lurperatutako gorpuarena izatea, semearen heriotza, erruduntasuna… Guernica oinaze guzti hura islatzen duen elementua izan liteke berarentzat. Bukaeran negar egiten du, ez duelako bere oroimenean hainbeste esanahi duen koadro hura inoiz ikusiko. 

Nola aipatu: Diez-Correa, Leire (2025). “Miren Gorrotxategiren 33 ezkili buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Guernica, garraxi lazgarri, bakearen ikur (2016) ikuskizuna antzerki musikalaren generoan kokatzen da. Elkarrizketarik gabeko interpretazio bat da eta hitzaren haria testu poetiko iradokitzaile batek eramaten du. Dantzak, musikak eta kantuak daukate protagonismo handiena antzerkian zehar. Hasieran, giroa azoka egunaren doinu alaietatik bonbardaketaren bortizkeriara nola igarotzen den iridikatzen da, gorputz adierazpenaren zein musikaren bidez. Era berean, aktore abeslarietako baten garraxia tartekatzen da bonbardaketa hasten denetik aurrera. Hondamendia irudikatzen denean hizkuntza ezberdinetan esandako munduko gerla askotarikoen biktimen lekukotzak entzuten dira, Gernikako bonbardaketa eta Guernica bera munduko beste antzerako errealitateekin lotuz. Ikuskizunaren bigarren zatian erbestea irudikatzen duen itsasoaren elementu akuatikoa sortzen da baliabide plastikoen bidez eta erreferentzia zuzena egiten zaie itsasoz erbesteratu ziren haurrei. Bitartean, atzeko paretan Picassoren Guernicaren lerroak agertzen hasten dira eta antzezpena amaierara gerturatu ahala koadroaren zirriborroa osatuz doa, margolana guztiz bururatzen den arte. Doinu itxaropentsuarekin amaitzen da ikuskizuna, pertsonaia guztiek kriseilua eskuan dutela abesten duten bitartean.

Nola aipatu: Elizalde, Amaia (2024). “HIKA teatroaren Guernica, Garraxi lazgarri, bakearen ikur ikuskizunari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Patxi Zubizarretak idatzi eta Yolanda Mosquerak ilustratutakoa da album ilustratu hau. Gerra Zibilaren ondorioz Euskal Herria utzi eta Habana itsasontzian Santurtziko portutik Ingalaterrara bidaltzen duten neskato baten istorioa ematen da, edo orokorrago, gerratik ihesi, erbestera alde egin behar izan zuten milaka haur horien istorioa.

Gernikako, Durangoko eta Otxandioko bonbardaketak aipatzen dira, informazio zehatzagorik ematen ez den arren, baita Bilboren erorketa ere (Gernikako aipamenerako, ikus 8. orrialdea eta Bilboren erorketaren aipamenerako, berriz, 33. orrialdea)

“Denok ezagutzen genituen Durango eta Gernikako triskantzak, baina Estefanak argitu zigun, joan den urtean, Otxandioko jaietan hegazkinak Errepublikaren banderarekin etorri zirela, kolore gorri-hori-moreekin, […], baina propagandaren eta goxokien ordez, ustekabean bonbak bota zituzten eta bertakoek gorriak eta beltzak ikusi zituzten” (8. or.).

“Nagusiok orduantxe ulertu genuen gu ere erori ginela eta ez ginela berriro altxatuko. Ez genituela gurasoak berriro ikusiko. Ez zela egunsenti berririk izango […] Nagusiok orduantxe ulertu genuen Bilbo mendean hartu zutela eta ez zegoela zer eginik. Ez ginela etxera itzuliko” (33. or.).

Nola aipatu: Urzelai-Vicente, Ainhoa (2024). “Patxi Zubizarreta eta Yolanda Mosqueraren Beroki gorriari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Izenburua bera da ekfrasi-ariketa bat, “La pietá, baina alderantziz”ek, hitzetara ekartzen duelako pietatearen figura ikonografikoa, eta berehala argitzen ez duen arren, aurreratzen du ezohiko errepresentazioa egingo duela. Aldiz, irakurtzen segi baino lehen ere, askok ezaguna duen testuaren sortze-testuinguruak, aurresaten du ekfrasiaren oinarrian egongo den pietatea Gernika koadroko atala izango dela, edo Bernardo Atxagak (2007) berak esatera, «oihal gaineko markaren» atala. Komaren ondotik gehitutakoa, beraz, jatorriz kristau tradiziokoa den eta, Picassok, Gernika mihise erraldoian, arlo profranora  ekarri zuen pietateari, idazleak beste ikuspuntu batetik helduko dion seinale da. Pietatearen ezaugarri ikonografiko, plastiko edota formalekin jolasean aritzeko asmo hori, hasieratik bertatik erakusten du, italieraz ezkerrera behar lukeen azentu grafikoa aldrebes jartzean, adibidez. Umea bidegabeki hil berritan, haren gorpua magalean hartuta erruki eske ari den amaren irudiaren itzulpen azkarrena, ama zurztuaren lekuan, umezurtza irudikatzea litzateke; idazleak, baina, irakurleak harritzen daki.

Ipuina edo poema ote den zehaztea zaila den “La pietá, baina alderantziz”eko ekfrasi-ariketak bi ardatz dituela esan daiteke. Lehena, protagonistak diren adineko emakume-amen gimnasia saioetako onomatopeiek markatutako erritmoari dagokiona («bat-bi, bat-bi,/ bat-bi eta txalo, bat-bi, bat-bi, bat-bi eta txalo»); horrek pietatearen gelditasuna eta aztarna sakratua arintzen ditu aldi berean, dolutan den amaren eskema segituan puskatzen baitu. Bigarren ardatza ere, irakurleek buruan daukaten pietatearen patroi ikonografikoaren haustura bat da, doluaren Mendebaldeko gramatika kulturala pitzatzean datzana: seme-alaben eta iloben dolua edo, bestela esanda, dolu kolektiboa merezi duten gorputzak, ez dira, ohiko legez, gizontzat irakurritakoak, emakumeak (eta, gainera, zaharrak, laurogei urte ingurukoak), baizik. Ipuinean islatzen den heriotzaren inguruko ikuspuntua, beraz, ez dator inola ere bat Mendebaldeko gramatika horrekin: protagonistak laster hilko diren arren, behin ere baino arinago dabiltza, bizitza osoan ezagutu gabeko askatasun irudipen batez eta barre-algaraka, gainera; nahiz eta, ingurukoek bizipoz hori epaitu lekuz kanpoko, desegoki edota zorotzat joz. Hala eta guztiz ere, errepresentazio horretan ez da desagertzen pietatea ezaugarritzen duen errukizko-egoera: ipuineko protagonistak, aukeran, berandu(egi) jabetu baitira bizitzaren garrantziaz, hau da, zahartzaro betean eta heriotzaren bezperetan daudela matxinatu dira:

Gure izebak, eta gure ama maiteak berdin,/ berandu ohartzen ziren bizitzaren garrantziaz,/ hirurogeitamar urterekin, edo laurogeiekin,/eta txoraturik aurkikuntza latz hura zela eta/ nahastuta ibiltzen ziren hainbat hilabetez,/ bere semealabei bazkaririk prestatu gabe/ supermerkatuan gauza xelebreak erosiz,/ telefono dei amaigabeak nornahiri eginez; […]/ Gero, denbora galdua eskuratu behar zutela eta, […] herriko udaletxeak antolatu gimnasia saioetarako/ ematen zuten izena, […] eta handik aurrera oihuka, korrika, jauzika,/ ematen zioten hasiera egunari, bat-bi, bat-bi,/ bat-bi eta txalo, bat-bi, bat-bi, bat-bi eta txalo./ Polikiroldegiak hozki jasotzen zizkien algarak/ […] eta aldian behin afari bat egiten zuten denek/ txandala kendu eta soineko dotoreak jantziz;/ egun batean, azkenez, […] zerraldo erortzen ziren semealaben oinetan,/ eta hantxe gelditzen ziren hilda beraien kideek/ […] gimnasiari ekiten zioten bitartean,/ bat-bi- bat-bi, bat-bi eta txalo, bat-bi, bat-bi.

          Gimnasia ariketen erritmoa markatzen duen leloa bi aldiz errepikatzen da testuan, eta hiru paragrafo baizik ez dituela kontuan hartuta, sekulako pisua du. Maila sinboliko-metaforiko batean, erritmo horrek, agian hori asko esatea den arren, Atxagak askotan landu dituen txalaparta eta haren bilakaera gogorarazi ditzake. Txalaparta Euskal Herriko historia garaikidea laburtzeko baliagarria den arte adierazpen esanguratsuetako bat da. Idazleak berak idatzitako “Txalaparta eta heriotza” testuaren gaztelaniazko bertsio luzeagoan, hauxe dio perkusiozko musika-tresna horren bilakaeraz eta esanguraz:

emandako balioak baldintzatzen ditu gauzak, eta Francoren diktadura euskal kulturako elementuekin, oso agresiboa izan zen. Hizkuntza, euskara, gutxiesteko dialekto esaten bazioten, nola ez zuten ba txalapartaren gisako musika-tresna lokal, nekazal munduko-, eta jai-giroari lotutakoa mespretxatuko? Txalapartaren patua ahanztura zen, edo, gehienez ere, museo etnografiko bateko bazterra. Pitzadura bat zabaldu zen, ordea, aurreko egoera moztu zuen etena. Beste ideologia, sentisibilitate eta baloratzeko modu batzuk zituztenak iritsi ziren, erregimenaren diametralki kontrako pentsamendu-giroa sustatu eta gizartearen etorkizuna markatuko zutenak. Tartean zegoen Jorge Oteiza eskultorea, 63an Quosque tandem…! lana argitaratu zuena, euskal arimaren interpretazio estetikorako saioa. Oteiza ordurako izen handiko eskultorea zen, arte modernoaren, eta, zehazki, konstruktibismoaren inguruan ibilitakoa. Urteak zeramatzan, 50etatik-edo, autoritate eklesiastikoekin borrokan, Arantzazuko basilika berriko frisoan, bere hamalau apostuluak eta Pietate zoragarria kokatzeko; F.J. Sainz de Oiza arkitektoak diseinatutako elizan, alegia. […] Nolanahi ere, Oteiza ez zen aitzindaria izan txalapartaren inguruko ikuspuntu berri bat plazaratzen […], bazen [XIX. mende hasieratik] horretan aritu zen jendea; Oteizak, baina, aurrenekoz, abangoardia artistikoaren zirkulura ekarri zuen txalaparta. Toki-aldaketa horri esker, txalapartak berehalako arrakasta erdietsi zuen eta 60ak bukatu baino lehen, Remigio Mendiburuk —beste eskultore abangoardista batek,— Ez dok amairuren anagrama bilakatu zen Txalaparta eskultura sortu zuen. Talde hartako kideak ziren Joxean Artze eta bere anaia Jesus, pitzadura osteko lehendabiziko txalapartariak edo aro berriko txalaparta-jotzaileak, alegia (itzulpena nirea da).

     Euskal kulturako elementuekin nola, gizateriaren erdiarekin baino jende gehiagorekin ere hala (hau da, emakumeekin eta genero-disidenteekin), oso agresiboa izan zen diktadura frankista; erregimenak kalte politiko larriak ekarri zituen 30etan, gerraurretik, emakumeen emantzipaziorako bidean Miren Etxaberen pareko aitzindariek egindako urratsak indargabetzean. Euskal Herriko mugimendu feministaren historian, mugarri izan ziren 70etako bigarren erdian antolatutako Leioako I. Jardunaldiak, eta Teresa del Valleren Mujer vasca. Imagen y realidaden (1985) pareko lanek ireki zuten pitzadura, markatu baitzuten diktadura osteko “aro berria”. Ane Lekuona-Mariscal (2021, 23-24) arte historialariak dioenez, «borroka antifrankista eta euskal kultura berrindartzeko interesa, ustez, euskal artistek berezkoa zuten izaera politikoarekin lotu zen, eta hura balioztatu zen oroimen kolektiboa josteko orduan. Euskal artistaren irudi zehatz bat elikatu zen: ausardia, gogortasun, konpromiso politikoaren eta akzioaren balioak berezkoak zituen gizasemearena». Esan nahi da, XX. mendearen bigarren erditik aurrerako euskal artearen historia hierarkizatua emakumeen sormen-lanak bazterrean utzita eraiki zela, hala nola tradizioz feminitateari esleitutako natura hil eta paisaien margolan figuratibo eta akademizistak, sistematikoki, despolitizatu, maila estetizistara murriztu, eta, finean, bigarren mailakotzat joz. Hori gutxi ez eta, garai hartan (50etatik 75erako denbora-bitarteaz ari da Lekuona (2021, 23-24), izaera politiko nabarmenagoko lanak egin zituzten artisten (María Dapena, Sol Panera edota Carmen Maura, kasu) proposamen plastikoak ere “emakumeen gai edo artetzat” gutxietsi ohi ziren; zuzenean unibertsal, politiko eta seriotzat hartutako “gizonen gaiak” ez bezala (Lekuona-Mariscal, 2020, 112.-113).

Hortik, “La pietá, baina alderantziz”en pareko sormen-lan garaikideek, euskal kultur oroimen hegemonikoa ezbaian jarri eta kontramemoriak josi ditzaketen heinean, duten garrantzia sinbolikoaren neurria. Halako justizia poetikoek ba ote dute, ordea, hartzaileengan (benetako) eraginik? Antton Lukuk Libertitzeaz  (2014) saioan dio (berez, euskararen egoeraz arituagatik): «[gizarte garaikideetan] nehon ez daiteke [berdintasunez] bizi errotik, antzerkian baizik [berdin gainerako arte adierazpenetan]. Mundu poetiko hori fundamentala da, errealitate bat ematen baitio, posible bat ezina denari […] Errebelazioa hunkitzen du literaturaren inpaktuak eta lotura egiten arteak dituen auguriozko eta magiazko funtzioekin». Hain zuzen, memoria kulturalaren inguruko azken ikerketen arabera, kultur oroimena gogoratze- eta ahazte-ekintzen  etengabeko  prozesua  da; gizataldeek behin eta berriro josten dute iraganarekin duten hartu-emana artefaktu sinbolikoen bidez, eta beraz, behin eta berriz berregokitzen dute beraien burua Gernika bezalako oroimen-guneen aurrean. Gogoratzeko moduak, hortaz, errotik lotuta daude irudikapen motekin, eta hortaz, ez ote dira arte adierazpenak, (kasu honetan, literatura) euskal kultur oroimenaren eraketari  kontramemoria  (counter  memory)  gisa  eragiteko eta luzaroan alboratutako iruditeriei leku egiteko abagune? (Neumann, 2008, 341-342).

Nola aipatu: Iruretagoiena, Leire (2024). “Bernardo Atxagaren «La Pietá, baina alderantziz»i buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Eleberri historiko honetan Kirmen Uribek euskal familia nazionalista baten nondik-norakoak kontatzen ditu, Gerra Zibiletik hasita demokraziarako trantsizioaren lehen urteak arteko tarte historiko esanguratsuan oinarrituta. Idazlea benetako gertaera eta datu historikoetan oinarritzen da, eta ibilbide gorabeheratsu batean murgiltzera behartuta dagoen euskal familia horren bitartez euskal nazionalismo militantearen patua sinbolizatzen du, belaunaldi oso batena. Egiazko familia baten historia nobelatua dugu, Urresti-Letamendirena hain zuzen, non istorioko idazleak kazetari edo ikertzailearen lana egiten duen. Narrazio konplexu honetan izaera zein maila ezberdinetako istorioak ageri dira, elkarren artean oso urrun dauden errealitate soziopolitikoak marko globalera eramanez uztartzen direnak. Batetik, guraso eta seme-alaben zein neba-arreben arteko familia harremanak testuinguru geopolitiko ilun batean. Bestetik, Pariseko kaleetako bizitza eta Venezuelako oihanen xarma kontrajarria, edota Ondarru kostaldeko itsas-herriko usadioak, eta diktadurako komisaldegietako torturak. Gainera, bi maitaleen arteko gertuko harreman lagunkoi eta zaindua kontatzen zaigu, baita Franko eta AEBetako gobernuaren arteko elkarlana Komunismoaren aurkako itunean ere.  Autoreak berak planteatzen dituenekin batera, Gerra Zibila galdu eta diktadura faxista jasatera kondenatuta egon den familiak eleberria gai etikoz eta galdera moralez osatzen du, historiaren aurka borrokatzea beste irtenbiderik aurkitu ez duen pertsona ororen izenean.

36ko gerraz eta diktaduraz diharduen eleberri historiko honetan, Gernikako bonbardaketa xehetasunez deskribatzen da. Uribek 37. orrialdean ikerlariaren paperaren ikuspegitik heltzen dio gaiari: «Gernikako bonbardaketak, esate baterako, lotura ugari ditu Bigarren Mundu Gerran erabateko protagonista izan ziren pertsonaiekin. Gernikako bonbardaketa, azken aldiko ikerketei kasu eginez gero, Varsoviako setioaren entsegua izan zen». Gernikako sarraskiaren errepresentazio historikotzat sailka daitekeen aipu horrek, Bizkaiko herriko gertakizun tragikoa Varsoviako setioaren «entsegutzat» jotzean, Gernika, gerra egiteko modu naziaren aurrekari sinboliko gisa, batetik, eta izaera esperimentaleko izu bonbardaketa gisa, bestetik, irudikatzen duela esan daiteke. Hain zuzen, hura esperimentu bat izan zela baieztatzen duten dokumentuak aipatzen ditu narratzaileak. Hala nola: “Baina are larriagoa da, opari bat baino ez zela izan Gernikako bonbardaketa. Göringek Hitlerri egindako urtebetetze oapria. Hitlerrek apirilaren 20an beteko zituen urteak eta Göringek dena filmatua nahi zuen Hitlerri bere berrogeita zazpigarren urtebetetzean erakusteko”. “Parisko irudiak” azpi-atalaren lehen kapitulua horrela hasten da, eta orrialde osoa jarraitzen du Gernikako bonbardaketaren inguruko xehetasunak emanez: “Carpet boming eta Shuttle bombing tekniken bitartez, eta hegazkinekin, lehenik eta behin biztanleria toki batean bildu eta ondoren hura bortizki bonbardatuz, Gernikaren gainera 31 eta 41 tona inguru bonba bota zituzten alemanek. Erabat kiskalita geratu zen hiria, eraikinen %1 bakarrik geratu zen onik.” Gernikako bonbardaketaren narrazioa oinarrizko arau historiografikoak urratuz egin zen, diktaduraren azkeneraino desmemoria zabalduz. Desmemoriak eragindako erredukzionismoa (hots, nahita edo oharkabean, Gernikako bonbardaketari buruzko orotariko datuak minimizatu edo erdizka esatea), egun mantentzen den neurrian (Irujo, 2017), orrialde horietan talde eta kultur memoria(k) lantzeko helburu etikoa suma liteke. Esandakoaz gain, Gernikako arbolaren irudikapenak ere aurki daitezke eleberrian (63. eta 264. orrialdeetan). Aipamen horiek 1936ko urriaren 7an, gerra betean, Agirre lehendakari izendatu berriak arbolapean zin egin zuen ekitaldia dakarte gogora, Gernikaren oroimen gune eta sinbolo izaera bonbardaketa gertatu baino antzinagokoa den erakusle.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2024). “Kirmen Uriberen Elkarrekin esnatzeko orduari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Gernika Lemoizen (2015) lana Lau kantari (Pamiela, 2011) liburuaren egile den Juan Gorostidik produzitua izan zen, Mikel Laboa Katedrak babestuta (UPV/EHU). Lanaren bideoa irekian eskuragarri den arren (https://youtu.be/UwKVS7JfCQA?si=qPeK9La9Qsg3PaxR), 2014an hainbat zuzeneko emanaldiren bitartez aurkeztu zen; horietan, hizpide dugun bideoa 40 minutuz Laboaren doinuak eta horietan oinarrituriko dantzak nahiz Itxaro Bordak irakurritako Legearen aurrean (Frantz Kafka) liburutko hitzak testuinguratuta ageri zen (Ubeda, 2014).

Aztergai dugun lan artistikoari dagokionez, musika Mikel Laboaren “Gernika-Lekeitio 4”an dago oinarritua, Irati Gorostidik zuzendua eta koreografia eta dantza Manuela Carrettaren eskutik  landua da. Zehazki, pentsamenduaren gorpuzteari eta euskal memoria kolektiboaren berreraikuntzari dagokion ezinegonak biltzen du artelana bere osotasunean (Retolaza & Serrano-Mariezkurrena, 2015), euskal kulturako hiru memoria toki erabiltzen direlarik, horretarako: Mikel Laboaren lana, Lemoizko zentral nuklearra eta Gernikako bonbardaketa. Hala, film labur artistiko gisa ere defini genezake bideo hau.

Carretta dantzariak Gernikaren bonbardaketaz hausnartzen du Lemoizko zentral nuklearreko espazioak bete eta biziaz flamenkotik, mugimendutik, Mikel Laboaren “Gernika-Lekeitio 4” abestiaren adierazkortasuna medio. Horretarako, 1988ko Lekeitioak diskoan biltzen den bertsiotik abiatu eta birformulatu egiten da. Juan Gorostidik (bideoari atxikiriko azalpenetan) laburmetraiaren egitura 6 ataletan deskribatzen du: “Sarrera”, “1. Atari iluneko deia”, “2. Ihesa”, “3. Garrasia”, “Galderak”, “5. Birjaiotzea. Amaiera”. Horietan guztietan Laboaren “Gernika” Lekeitioa lantzen da, hari argumental gisa, eta Gernikako bonbardaketa Lemoizko zentralaren paisaia berrietako koordenatuetan islatzen. Marisol Bastidak, Laboaren alargun eta Memorias. Una biografía de Mikel Laboaren egileak (2014, Elkar), 4. Lekeitioari berari garapen interpretatiboa sumatzen zion, eta halaxe adierazi zuen Mikel Laboaren memorietan: “sarrera, narrazio-oihua, aienea, biktimei elegia eta, azkenik, kostata, esperantzari kantua” (Bastida, 2014, 183. or., gure itzulpena).

Edozein gisatan, Gernikaren bonbardaketa gertakari historiko gisa artelana medio berreraikitzeaz gain, badira Picassoren (Malaga, 1881-1973) Guernica margolana oroitarazten duten keinuak ere. Zehazki, Carrettak egiten dituen mugimenduek, irudiek, argiaren kontra ezarrita, besoak gorantz, ezinegonez, laguntza eskatuaz Guernican ageri diren pertsonak eta haien auhenak oroitarazten dituzte (3:22).

Hala, bada, “Gernikatik Lemoizera” lanean memoria tokiei buruz egiten da hausnar, horretarako balio sinboliko handiko erreferenteak erabiltzen direlarik dantzatik, mugimendutik, musikatik, gerrateen triskantza eta krudela energia atomikoaren suntsitze indarrarekin artistikoki hausnartuz.

Nola aipatu: Gandara, Ana (2025). “Irati Gorostidiren Gernika Lemoizeni buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Lapur banden etika ala politika liburu gisa eman zuen argitara Pamielak, alta, Sarrionandiak Mondragon Unibertsitatean euskal kulturaren transmisioaren gainean irakatsitako mintegietan oinarritzen da. Saiakera bi atal nagusitan banatua dago. Lehendabiziko zatian, atalez atal, Sarrionandiak askotariko gai politikoen gaineko hausnarketak garatzen ditu. Besteak beste, Euskal Herriaren egoera soziopolitikoaren gaineko atzera-begirada, edota mundua dominatzen duten egitura ekonomiko, politiko eta militarren inguruko ideietan sakontzen du. Saioaren bigarren atalean, mintegian parte hartu zuten ikasleen galde-erantzunak biltzen dira. Frankismo hondarretako euskal gatazkaren bilakaeraz mintzo delarik, Gernikako bonbardaketa aipatzen du:

“Euskal Herria lurralde okupatua zen nire pertzepzioan, militarki okupatua, ni gaztea nintzela. Eta ez diot zentzu historiko abstraktuan, Nafarroako konkistaz eta Gernikako bonbardaketaz hitz egiten den bezala. Uste dut Euskal Herria militarki okupatuta dagoela gaur egun ere” (Sarrionandia, 2015, 49).

Nola aipatu: Eizagirre, Nerea (2025). “Joseba Sarrionandiaren Lapur banden etika ala politikari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Luis Garderen lehen eleberria dugu Ehiztariaren isilaldia, eta harrera txikia izan zuen eta ia ezkutuan igaro zen eleberria izan arren, Euskadi Literatura Saria eskuratu zuen 2016an. Luis Garde idazle iruindarrak, eleberrian, ahaztearen aurkako aldarriak eta memoriaren inguruko hausnarketak biltzen ditu,1938ko maiatzean Ezkabako presondegitik 800 inguru presoren ihesaldia abiapuntu duelarik. Prosa poetiko zaindua darabil idazleak eta memoria bihurtzen da eztabaidagai, gertakari historikoa baino gehiago: idazlearen idazketa prozesuaren berri ematen duen narratzaile autodiegetikoaren ahotsa, bi presoen ihesaren berri ematen duen barne narrazioa, belaunaldiz belaunaldi transmititutako oroimen eta isiltasuna, poemetan irudikatutako ihesaldia… denak uztartzen dira saiakeratik ere baduen liburu honetan.

Dena dela, Ezkabako, edo San Kristobalgo, kartzelatik 1938ean, Espainiako Gerra Zibilean, ihes egin zuten presoen gertakari historikotik abiatzen da eleberria. Izan ere, ihesaldia arrakastatsua izan bazen ere, Frantzia helmuga gisa zuten ia 800 presoetatik hiruzpalau besterik ez ziren iritsi mugaren beste aldera; gainontzekoak bidean fusilatuak, kartzelara itzuliak, edo desagertuak izan ziren. Idazleak gau batean izandako amesgaiztoak eraginda erabakitzen du idazketa literarioari ekitea: ametsean ehiztari jazarle ezezagun batek jazarriaren atzetik Gorriak eskapatu egin dira. Denak akabatu behar ditugu, kagoendios zeriola. Esaldi madarikatua behin eta berriz errepikatzen da eleberrian zehar, eta hori bakarrik izango da jazarleari buruz ezagutuko dena, gertakariaren gainean zabaldutako isiltasuna agerian utzita. Ezkabako ihesaldiari buruz datu gutxi ezagutzen dira, eta idazleak ikerlariaren rola hartzen du haren inguruko xehetasunak argitzeko, nahiz eta ez duen zertan informazio hori erabili fikziozko kontakizuna osatzeko; horrela, iheslarien senitartekoei, dokumentu historikoak gordetzen dituzten udalerri eta elizetara bisitak egiten ditu, gehien-gehienak bisita etsigarriak izan arren. Isiltasunaren inguruan idazleak memoria eta memoria historikoa deitzen zaionari buruz hausnartzeko parada aurkitzen du, ongiaren eta gaizkiaren, justiziaren eta injustiziaren gaineko saiakera eskainiz. Hori guztia hausnarketa metaliterario eta Luis Garde beraren poetikaren hausnarketarekin osatzen da. Teknika narratibo, plano narratibo eta polifonia anitzak ahalbidetzen du narrazioa memoriaren zokoetara iristea.

Memoria bizirik mantentzea eragozten duten praktikak gaitzetsi eta hura berreskuratzearen alde egiten du idazleak, horretarako, 1936ko Espainiako Gerra Zibileko hainbat gertakari historikoren errepasoa, nahiz hurrengo urteetako errepresioa, eta Espainiatik at ere nagusitutako faxismoaz hitz egiten du. Idazlea Haize hegoaren aroak poema liburuaz ari dela, zeina “euskaldunon gerrei” buruz mintzatzen den, Gernikako bonbardaketaren zantzuak erakusten dituen poema aipatzen du (Garde, 126-127). Gertakari historikoari buruzko xehetasunik ematen ez den arren, argiki kokatzen du Gernikaren aurkako sarraskia “euskaldunok galdutako gerren” artean, Euskal Herriaren historiaren gertakari esanguratsuena dela baieztatuz. Aurrerago, ordea, idazleak haren senide Honorioren gerrako pasarteen berri ematen du, 1937ko apirilaren 26an Gernikan zegoena, hain zuzen ere: “Artean, Gernikaren gaineko hegazkin alemaniarren orroa oroitzen zuen Honoriok. Motor haiek inoiz ez zioten biratzeari uzi osabaren amesgaitzen soinu-bandetan” (Garde, 135). Gutxinaka, idazleak Gernikako bonbardaketaren datu gehiago ematen ditu kontakizunak aurrera egin ahala, kasu honetan, familia arteko transmisioak hala bermatuta; hala bada, fokua belaunaldiz belaunaldi iritsitako memorian jartzen du, zehazki, hirugarren belaunaldiei iritsitako memoria azaleratzearen beharrean, gerrako zuzeneko lekukoak desagertzear daudela argudiatuta.

Honoriok gogoratzen dituen hegazkin alemanei tiraka, 196. orrialdean berriro azpimarratzen da soldadu nazien presentzia Espainiako Gerra Zibilean: “Gerra hartan norbaitek kanpoko laguntza jasotzen bazuen, hura alde frankista zen. Hemendik oraindik badago hegazkin alemaniarren motorren zarataz oroitzen den jendea” (Garde, 196). Aipatutako Gernikako bonbardaketari eta hura eragin zuten hegazkin alemanei egindako erreferentziak bi presoen ihesari dagokion kronikan ere txertatzen dira:

-Alemaniarrak dira. Heinkel 111.

Heinkelak. Hemen saio-eremu egokiak aurkitu dituzte. Saio-herri egokiak. Gotorlekuko preso batek bazekien marrazten hegazkin berriak paper-zatietan. Etorri gareneko norabidea, hegoalderakoa, hartu dute. Ebro alderantz. Azken bataila handia irabazten ari gara alde hartan. Baina harat doaz hegazkin alemaniarrak.

-Duela urtebete iparreko frontean…

-Badut horren berri. Baina ezin ahalko dute. Ezta hegazkin alemaniarrekin ere (Garde, 287).

Iheslarien gaineko kontakizuna 1938an kokatzen dela kontuan hartuta, “Duela urtebete iparreko frontean” Heinkel alemanekin gertatu zena zer izan zen esan beharrik ere ez dago, eta hori bera egiten dute kontakizuneko bi pertsonaiek: Gernikako sarraskiari hitzak jarri beharrean, elkarren artean ulertu eta isildu egiten dira, hura berriro gertatu ezin daitekeela sinetsaraziz, eragin zuen hunkipena eta ziurgabetasuna islatuz.

Ondorioz, eleberriaren plano eta ahots narratibo desberdin guztietan irudikatzen da Gernikako bonbardaketa: alde batetik, narratzaile autodiegetikoak, autofikziotik, senide batek Gernikan bizitakoaren berri ematen du; beste alde batetik, idazlearen beraren poetikaren gaineko hausnarketa metaliterarioaren baitan, Gernikako bonbardaketa gogorarazten duen poema aipatzen da; eta, azkenik, bi preso iheslariei dagokien kronika fikzionalizatuan ere zeharka aipatzen da Gernikako bonbardaketa, Heinkelen presentziak sarraskia gogora ekarrita.

Horrez gain, bestelako arte adierazpideren bitartez ere gogoratzen da Gernikako bonbardaketa, baita bonbardaketa nahiz Picassoren Guernica artelanaren ondotik eskuratutako sinbologia eta unibertsaltasuna. Alde batetik, Gernikako bonbardaketa eta bonbardaturiko “gainerako herrien oihartzunak” gogorarazten dituen poema dugu 180. orrialdean, zeinak “Picassoren Guernicaren izpiren bat” ere duen.

Beste alde batetik, 2004an, Gernikako bonbardaketaren 70.urteurrenaren gerturatzea dela-eta, Gernikan egin zen Bombardeo de poemas sobre Gernika ekintza artistikoa aipatzen da. Ekintza horrek literatura eta performancea nahastu zituen, eta euskaratik gaztelaniara itzulitako euskal idazleek poemak eta gaztelaniatik euskarara itzulitako poeta txiletarren poemak jaurti zituen helikoptero batek Gernika gainera. Modu horretan, Gernikako poemen bidezko bonbardaketa irudikatu zuten. Ekintza artistikoak polemika piztu zuen, eta Gardek ere ekintza aipatzen du memoriaren eta memoria-praktiken inguruan hausnartzeko. Horrela, Luis Gardek fikzioa eta errealitatea etengabe nahastuz, oroitzeko tresnen eta memoria kolektiboa deritzogunaren inguruan hausnartzeko liburua osatu du, gertaera historiko zehatz batetik abiatuta, bestelako gai, gertaera, garai eta lekuez ere mintzatuz.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Luis Garderen Ehiztariaren isilaldiari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Anjel Lertxundiren Zu izeneko eleberri autobiografikoan, 2012ko uztailaren 19an narratzaile idazleak eta haren Zu emazteak bizitza aldatuko dieten berria jasotzen dute: beren kalkulu txarrenetan ere sartzen ez den diagnostikoa entzun dute, minbizia (1). Nahi gabeko diagnostikoa entzun ondoren, pankreaseko minbizia gainditzeko borrokari hasiera emango diete Zuk eta bere senarrak. Hirugarren pertsonaz baliatuko den narratzaile heterodiegetiko batek gaixotasunaren prozesua kontatuko du xehetasun guztiekin: kirofanoan sartu dute Zu (49), beste kimio-saio batekin hasi beharrak erasan egin dio psikologikoki (226), ilea hirutan galduko du… Gora-beheratsua izango den prozesu horretan, senarrak emaztearen gaixoaldiari buruzko apunte eta hausnarrak biltzen ditu (240). Zu-k badu apunte horien berri eta idatzi solte horiekin liburu bat idazteko esaten dio senarrari; bada, esan eta egin. Gauzak horrela, Zu-ren gaixotasuna izango du oinarri eleberriak, baina ez da landuko eta garatuko den gai bakarra. 

Gaixotasunak eta heriotza gai emankorra izan dira bai literaturan, bai beste edozein arte adierazpidetan historian zehar. Lertxundik ez zuen imajinatu ere egiten zenbat liburu on dagoen minbiziaz, alzehimerraz, iktusari buruz, zenbat lekukotasun on gaixotasunen eskarmentuez (89)…, baina gaixotasuna gertutik bizitzeak liburu horien garrantziaz ohartarazi diote idazleari. Horregatik, Zu-ren minbiziaren narrazio lineala liburu ugarien pasarteen zatiekin tartekatzen da. Pasarteek, gainera, hausnarketarako bidea irekitzen diete Lertxundiri, heriotzaz zein bizitzaz pentsaraziz irakurleari. Idazlearen barne-munduaren adierazle da darabilen hizkera: idazlea bere buruarekin mintzo denean, beti hikaz ari da (113), baina baita pankreas gaitzarekin -pertsonifikatua, noski- ari denean ere (109). Idazle, egile eta pertsonaiaren arteko jokoa erakusten du narratzailea mintzatzen den pertsonak: lehen eta hirugarren pertsona etengabe nahasten dira, hirugarren pertsona nagusitzen bada ere. Edonola ere, Zu-ren senarra fokalizatzen da eta gizonaren hausnarketa eta bizipenetatik egiten da kontaketa. Hori guztia, aurretik aipatu den bezala, idazle entzutetsu eta heriotza nahiz gaixotasunei buruzko obren aipamenekin tartekatzen da: garrantzi berezia hartzen du, esaterako, Thomas Mannen Mendi magikoa eleberriak. 

Liburuaren haria ez da batere triste edo sentimentalista, bizirik segitzeko euskarririk seguruena baizik (240). Lertxundi ez dabil ars moriendi baten atzetik, ars vivendi bat bilatu eta partekatu nahi du Zu-rekin (241). Horregatik, minbiziaren aurka borrokatzea erabakiko dute Zu-k eta bere senarrak. Horretarako, funtsezkoa izango dute medikuak esandakoa jarraitzea, medikuntza baita bizi-itxaropena luzatzeko gai dena. Honela, hiru urtez gaitzari aurre egitea lortuko du Zu-k, eta, hasiera batean sinesgaitz zitzaizkionak bizitzea lortuko zuen, bere laugarren bilobaren jaiotzan egotea, kasu. 

Eleberriak aurrera egin ahala, bizitzaren bidegabekeriaren biktima errugabe dira, eta behar baino lehen hiltzen direnen inguruko hausnarketak ugaritzen dira. Lertxundik hausnarketok erlijioarekin eta Jainkoaren zigorrekin lotzen ditu, izan ere, Bibliak Jainkoaren zigortzat jotzen du zeruak jaurti zuen sua Sodoma eta Gomorra hirien gainera, eta suz markatua geratu zaigu Jainkoak bidaliak direla tragedia naturalak eta gaixotasunak (149). Halaxe egin zuten faxistek ere Durangon eta Gernikan: Jainkoaren zigorra balitz bezala bota zuten zerutik sua (149). Hausnarketa horren ondoren, pasartea 1937ko apirilaren 26ko Genikako bonbardaketarekin lotzen du: “ez nituen inoiz lotu airezko bonbardaketekin, ez nituen inoiz erlazionatu Sodoma eta Gomorra hirien gainera botatako sua eta Gernikako tragedia” (148). 1937an Gernika bonbardatu zutenak alemaniar faxistak izan ziren: Bigarren Mundu Gerrarako modu eraginkorrean suntsitzeko moduen bila hasi ziren alemaniarrak; honela, beraien entseguetako biktima izan zen Gernika, espainiar diktaduraren aurka baitzegoen. Gainera, Europako biztanleria zibilaren aurkako izuaren bidezko lehen erasoa ere izan zen. Egun, jakintzat badugu ere, garaiko prentsa frankistak erasoa ezeztatzeaz gain iruzurrak zabaldu zituten nazioartean: “biktimarenak egiten has ez gintezen, mundu guztian zabaldu zuten euskaldunak izan zirela Gernika erre zutenak” (149). Faxisten propaganda makiabelikoaren arabera, tragediaren biktimak izan ziren bere buruen borrero (149), baina nazioartean azkar zabaldu zen egia. Gainera, euskal zibilen memoriak ez du gertatutakoa ahaztu, eta, gaur egungo euskaldunen memoria historikoan bizirik dirau Gernikan zein 1936ko gerran eta gerraondoan euskal lurraldeetan gertatutako sarraski eta errepresioa. Gernika memoria lekua da, eta beste gaitz edo bidegabekeriatan pentsatuta, 1936ko gerrako pasarte ilun hori datorkigu ezinbestean burura, sinbolo bilakatu baita Picassok erreproduzitu zuen mihise erraldoiari esker. Memoria lekuak iragana gogorarazten duten leku zehatzak dira, bai maila indibidual nahiz kolektiboan, eta hori bera ikusarazten du Lertxundik: Lertxundiri Gernikako tragedia datorkio burura esperientzia pertsonal batetik abiatuta, baina memoria kolektiboa eta ariketa kolektiboa egitera pasatzen da jarraian, Euskal Herriaren historia eta haren trasmisioa erdigunean jarriz:  “Nola hil eta ehortzen zituzten begiratzeko agintzen zigun amak, ondorengoei kontatu ahal izateko” (149) diosku Lertxundik 36ko gerran, Elgetan izandako fusilamenduen lekuko batek esandakoak bilduz. 

Ondorioz, esan genezake Gernikako bonbardaketak eragindako trauma historikoak esanahi berriak hartzen ari dela eta sufrimendua unibertsalizatzeko baliabide bilakatu dela. Hori bakarrik ez, memoria kolektiboa eta haren transmisioa azpimarratzen dira egiaren zorretan. 

Nola aipatu: Aizpuru, Amane (2025). “Anjel Lertxundiren Zuri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

David Barandiaranek Gernikako bonbardaketa du mintzagai Ahotsak-en Gernikako bonbardaketa, kasualitatea? izeneko bideoan. 

David Barandiaranek dio ezinezkoa dela Gernikako bonbardaketa zehaztasunez planeatuta ez egotea. Gogoan du aitak komentatzen zuela gazte talde bat zebilela herriko planoak marrazten, dena kalkulatu behar baitzen. Ez zuten Gernikako Arbola bota, ezta arma fabrika ere. Mola jeneralak bazekien zer bota: Elizak etab. bota behar ziren jendeari sinestarazteko “gorri separatistek” erre zutela Gernika. Davidek argi eta garbi esaten du guzti hori gezurra zela, eta operazio milimetrikoa gauzatu zutela altxatuek alemaniar abiazioarekin elkarlanean.  

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/amasa-villabona/pasarteak/vil-027-010/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren David Barandiaran eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Laura Arrizabalagak ez du gerrako oroitzapen handirik, eta horri buruz gehiegi ez dakiela aitortzen du. Hala ere, ikusi zuenaz hitz egin dezake: hegazkinak haien gainetik pasatzen, Bigarren Mundu Gerrako itsasontzien bonbardaketak eta Gernika sutan. Gernika erre zuten abioiak ikusi zituela gogoratzen du, eta Ibarrangelun ere bonbaren bat erori zela kontatzen du. Gernika erretzen ari zirela ikusi zutenean, etxetik alde egin zuten denek: Ibarrangelun eta Armendu mendian ere bonbaren bat bota zuten, baina ez ziren lehertu. Laurak eraso horiek bere begiez ikusi zituela azpimarratzen du.

Bideoa Ahotsak.eus-en webgunean kontsulta daiteke hemen klikatuz.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren «Gernika sutan zegoela eurak aristian ezkutatuta egon ziren»i buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Gernika Batailoia hizpide duen dokumentalak faxismoaren kontra borrokatu zen euskal unitate militarraren istorioa kontatzen du. 1945ean, Bigarren Mundu Gerran, Pointe Graveko batailan, Medoc (Frantzia) naziengandik askatzen lagundu zuen talde euskaldunak, Bordeleren askatasunerako puntu estrategikoan, hain zuzen.

Askatasunaren alde borroka egin nahi zutelako eratu zuten unitate militarra euskaldunek, izan ere, Espainiako 1936ko Gerra Zibilaren ondorioz erbesteratu ziren Gernikako batailoian parte hartu zuten hainbat gudarik. Francisco Perez eta Jose Ramon Aranbarria 90 urtetik gorako gudarien testigantzak dira dokumentaleko elkarrizketa nagusiak; hauez gain, gudarien senitartekoak, Memoria berreskuratzeko elkarteetako kideak, historialariak, eta mugaren bi aldetako beste hainbat arduradun eta politikari ere agertzen dira. Alegia, 20 lagunetik gora elkarrizketatu ziren lana egiteko.

Batailoiaren izena erabat sinbolikoa da: Gernika. Dokumentalaren hasieran, hain zuzen ere, Gernika totalitarismoaren eta basakeriaren aurkako ikur unibertsala dela esaten da (1:50): “Gernika: sarraskitutako lehenengo herria, faxismoaren laborategia. Errautsetatik berpiztu zen batailoi bihurtuta eta amets handi bat zeukan: askatasuna.” Gernika 1937an alemanek bonbardatu zuten, beraz, nazien aurka borrokatuko zen talde militarra “Gernika” izateak dena esan nahi du, lekukoak berak dioen bezala, “estos alemanes fueron los mismos que bombardearon Gernika y Durango” (24:00). Batailoiaren izena, beraz, alemanen aurkako mendeku bezala erabili zuten, Gernikan zehazki egindako sarraskiagatik, alde batetik, baina baita faxismoa bermatzeagatik ere. Gernikako bonbardaketa bertatik bertara bizi zuten lekuko batek ere hitz egiten du, haur batek inoiz ikusi beharrekoak ikusi zituela aitortuz.

Dokumentalean, hortaz, Gerra Zibilean Gernika erabat markatu zuen gertaera historikoaz hitz egiten da, aurrerago, faxismoaren aurka borrokatuko zen unitate militar euskaldunaren eragile gisa. Gernikak zuen faxismo eta ankerkeriaren aurkako esanahia hartu eta II Mundu Gerrako gudariek bereganatu egin zuten nazien aurrean askatasuna lortzeko.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Iban Gonzalezen Gernika bataloia. Askatasunaren ametsa 1945-2015 dokumentalari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Iraupena: 110 min.

Gerra Zibilean eta Gernikako bonbardaketan girotutako drama erromantikoa da. Teresaren (prentsa bulego errepublikanoko editore baten) eta Henryren (kazetari amerikar baten) arteko harremanak ardazten du filma.

Filmean nabarmentzen diren sinboloen artean, Gernikako arbola eta Juntetxea daude, prentsa bulego errepublikanoak nazioarteko kazetariak eramaten baititu bertara, bonbardaketaren aurretik, ingurumariak ezagutarazteko eta, besteak beste, Gernikaren esangura sinbolikoa azaltzeko.

Filmaren amaierako kredituetan, nazioarteko prentsaren garrantzia nabarmentzen da, azpimarratzen baita George Steer-en kronikari esker jakin zuela munduak zer gertatu zen Gernikan.

Beste Gernikei ere egiten zaie erreferentzia amaieran, aipatzen baita Gernikan erabili zituzten aire erasorako teknikak zabaldu egin zirela II Mundu Gerran, eta zibilen aurkako bonbardaketek Hiroshiman eta Nagasakin jo zutela gailurra. Picassok 1937ko Parisko Nazioarteko Erakusketarako margotutako koadroaren berri ere ematen da filmaren amaieran; protagonisten irudiekin berregiten da koadroaren konposizioa, eta, horren ostean, Picassoren koadroak berak ixten du filma.

Nola aipatu: Arroita, Izaro (2024). “Koldo Serraren Gernikari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Verena Boosek 2015ean plazaratutako nobela honetan Gernikako Bonbardaketa División Azul Espainiako armada taldea historikoki kokatzeko ezinbesteko giltzarri gisa aurkezten da.

Blutorangen nobelan Maite protagonista, Valentziako familia traidizional bateko eta hain zuzen ere erretiroa hartua duen guardia zibila den Francisco-ren alaba, 1990ko hamarkadan Alemanian ikasten ari den bitartean kasualitatez argazki bati esker aitak isilpeko iragana duela ohartzen da. Ikertzen hasi eta aita Division Azuleko kide izan zela eta 1941 eta 1942 urteetan Stalingradoko frontean Alemania nazia defendatu zuela jakiten du.

Ikerketa testuinguru honetan aipatzen da Gernikako Bonbardaketa, izan ere Maiteri Munich-en exilioan dagoen David komunistak azaltzen dion bezala, División Azul armadaren sorrera Francok Gernikako Bonbardaketan Hitler-en laguntza eskertzeko opari gisa ulertu beharra baitago. XX. mende amaierako Maite gaztearen belaunaldiarentzat Gernika oroimen-lekuak Picassoren margoarekiko gertuago dagoela gertaera historikoarekiko baino argi geratzen da nobelan, Gernika izenak batez ere Picasso ekartzen baitio Maiteri gogora, besterik ez: Davidek bere azalpenen hasiera gisa Gernikari buruzko ezagutzaz galdetzen dio eta Gernikako Bonbardaketa Nazien gizateriaren aurkako krimen sistematikoen katean lehen katebegia izatea azpimarratzen du:

“Das erste von vielen Menschenverbrecher der Nazis. Die Brücke, um die es angeblich ging, wurde von keiner einzigen Bombe getroffen. Die haben stundenlang die Stadt bombardiert und die Brücke leider verfehlt.” (Blutorangen, 2017, 164)

Jatorrizkoan: “El primero de los muchos crímenes contra los derechos humanos de los nazis. El puente, que era la razón del ataque, no fue alcanzado por una sola bomba. Bombardearon la ciudad durante horas y por desgracias no acertaron en el puente”. (Naranjas de sangre, 2017, 144)

Horretaz gain, David-ek kopuruak, datak, hegazkin motak, bonben kalibreak, hildakoen kopuruak etab. zehaztasunez azaltzen dizkio Maiteri.

Modu honetan Gernikaren Bonbardaketa ikuspegi transnazionaletik lantzen da nobelan, eta Espainiako hezkuntza sistemaren gabezia azalaratzen da, non 1990. hamarkadako belaunaldi gazteak gertakariari buruzko ezagutza urria eta Picassoren margoaren eta gai historikoaren arteko loturaren garrantzia jada presente ez duen.

Nola aipatu: Iztueta-Goizueta, Garbiñe (2024). “Verena Boosen Blutorangeni buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

“Invictus” poema Mikel Antzaren Ametsak ere zain lehen poema liburuko poema da. Poema bildumako gai nagusiak heriotza, kartzela gerra eta sufrimendua dira, nahiz eta egileak berak aitortu maitasunezko poemak ere badirela, askatasunari idaztea maitasun kontua baita. Ni poetikoaren bidez idazleak bere aztarna politikoa islatzen duen arren, sarri norberaren esperientzia lumaren bitartez kontatzea ohikoa den moduan, militantzia eta gatazka politikoa lirikotasun eta ahots poetikoaren azpitik gelditzen dira: era gordinean, anbiguotasunik gabe eta erritmo bizian, existentzialismoak jota, poetak askatasunarekin amets egiten du, bai era literalean, kartzelatik kanpoko askatasunarekin hain zuzen, baina baita era metaforikoan ere, barruko zalantza, sentipen, amorru eta estutasunak islatuz.

“Invictus” poeman, idazleak ni poetikoa baliatzen du garaile, garaitu, galtzaileez… hitz egiteko: “garaitu gabeon / bihotz arrakala / hain handia izanik / ezin asma dezaket / nolakoa ote / garaituen samina / noraino sartu zen haien bihotzetan / garaileen irrien atzean / ezkutatzen den aiztoaren sakaila”, “ez naiz inoiz jabetuko / garaituen ozpinaz”, “zeinen eder den garaipen ametsa”. Lehenengo pertsonan idazten du poema osoa, horrela, poetak bere buruari hitz egiten dio, baina baita “zu” lirikoari ere: “euts diezaiodan lemari / estal dezadan ahoa / estal belarriak / ez entzuteko / ez esateko / ez desbideratzeko”. Poemari hasiera ematen dion lehen ahapaldi honi aldarrikapen eta protesta kutsua dario, poetak nolabaiteko autozentsura ezarri behar duela aditzera ematen baitu eta poeman zehar behin baino gehiagotan irakur daitezke “estal dezadan ahoa”, “estal ditzadan belarriak”… bezalakoak. Irakurlearen inplikazioa ere eskatzen du zenbait ahapaldietan: “amets baten bila abiatu zineten eta / zer lortu duzue? / zer ikasgai dakarzue moralean / odolez eta minez blai? / bidaiarik onena abiatzerakoan oraindik / ez zenuten babesean bukatzen dela?” Irakurlea gogoetara bultzatzen du, bere burua besteen aurrean kokatuz eta haiei mintzoz zuzenean. Aurrerago, “zuena da errua! / (baina norena?) / zuena da ardura! (baina norena? / zuena da hobena! (baina norena?) / zuena da kondena! / gurea! hori bai!”. Kasu honetan, irakurlea inplikatu baino, “zu” orokor bati mintzo zaio poeta, errua, ardura, hobena nori egotzi ez dakiela, baina argi uzten du azken bertso-lerroan kondena jasaten duena nor den, horretarako “gurea” lehenengo pertsona plurala erabiltzen du. “Gure” kondena aipatzen duenean idazleak, irakurleak idazlearen pertsonaia publikoaren berri izan gabe ere, berehala ulertuko du “gure” hori ezkerreko abertzale militanteei dagokiola, poeman zehar modu esplizitu nahiz inplizituan adierazten baitu zein ziren  poetaren “borroka” edo “porrota”. Poetak, izan ere, zuzen-zuzenean aipatzen du ETA haren izen propioaren aurretik: “gora ETA, aupa Mikel!”. Beraz, zalantzarik ez dago poema honek “euskal gatazkaz” hitz egiten duela. Modu inplizituan ere egileak bere jardunaren berri ematen du: “odola odola odola / alferrik isuri dugula / haiena (eta hienena) / eta gurea (nori axola)” Ugariak dira poetak kontakizunari bizitasuna eta intentsitatea emateko erabiltzen dituen baliabide literarioak: errepikapenak (“ixo ixo ixo”, “odola odola odola”…), anaforak (ez bota ur gehiago zapira / ez amata zigarretak gure oin-zoletan / ez eragin zirkuitulaburrak gure burmunietan alferrik / ez baita arantzik aterako gure ahotik / ez baita minik aterako gure eskuetatik / ez baitugu zaurietan behazunik”, aliterazioak (harrizko herri harritua / harrizko herri harrigarria / harrizko herri irrigarria / harrizko herri ernegarria”, sinestesia (ia usaintzeko ukitzeko dastatzeko / lehen musuaren esnea / azken musuaren kresala).

Euskal iruditerian barne-barnean sartuta dauden erreferentzia kultural eta sozial ugari erabiltzen ditu poetak haren ametsa, askatasuna, borroka… irakurleari girotzeko. Alde batetik, Iparragirreren kantuak parafraseatzen ditu: “haritz horren antzera / arrotza nagusiturik moztua sobera / oi gure arbasoak ez otoi ez begira”, “haritz moztua sobera”, “hara non diren mendi zelaiak / hara non diren ibaiak…” Agur Euskal Herriari kantuko bertsoak dira, eta sarri aipatzen da bertan haritza arbola. Jakina denez, Gernikako Arbola haritza da eta aspaldikoa da Euskal Herrian haritzak nahiz Gernikako Arbolak duen sinbologia. Bestalde, Telesforo Monzonek idatzitako “Kalera, kalera…”  abesti abertzale, beranduago, Imanol Urbieta eta Txapasek ezagutarazitako kantuari ere erreferentziak egiten ditu poetak poemaren amaieran: “zain dago ama zain aita” (…) “zain amets eta lagunak”… irakurleari, bertso-lerrook, nahitaez gogora ekartzen dio Borrokalari kalera abesti herrikoia.

Aipatu bezala, Gernika haritzaren bitartez zeharka izendatzen da poeman, sinboloa irudikatuz, baina badago Gernikako bonbardaketaren errepresentazio historikoa egiten duen erreferentziarik ere poeman: “(…) joan zitzaigun-eta aitona / oinordekotzan utziz / porrot osteko mikatz etsia / izu dardara isila / Gernika eraitsita / gurasoek altxatzen hasia”. Bertso-lerro hauen bitartez, 1937an indar alemaniarren Gernikaren bonbardaketa zuzenean aipatzen ez den arren, “Gernika eraitsia” hitzen bitartez iruditeria kolektiboan gordetzen den Gernika suntsitu eta bonbardatua izan zeneko sarraskia dakarkigu gogora poetak. Poetak berak gaurko egunean bizi duen egoera Gernika eraitsiaren parean kokatzen du nolabait, Gernikak Gerra Zibilean jasan zuen sufrimendu, beldur eta galera ondorengoek ere berriro bizi dutelarik hurrengo urteetako errepresio, izu eta porroten eraginez. Gernikak hainbat adiera hartu ditu: giza sufrimendua, ankerkeria, bidegabekeria… aldarrikatzeko erabili den sinbolo bilakatu den arte. Poeman, beraz, Gernikaren aipamenak euskaldunen historia garaikide tragikoa gogora ekartzeko balio du, baita poetak poema-bilduma osoan zehar darabilen askatasun(ez)a, (barne) bakearen bilaketa, isileko sufrimendua, porrota… Gernikaren izenpean etengabeko gatazka lekuarekin erkatzeko. Hau guztia kontuan hartuta, poetak, azken finean, bere poemaren bitartez, berea eta gaurko hainbat euskaldunen gatazka(k) “beste” Gernika bat islatzen dutela adieraztea lortzen du haren hitz, baliabide eta erreferentzia kultural eta tradizionalen aipamenekin.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2024). “Mikel Antzaren «Invictus» poemari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Saizarbitoriaren Lili eta biok eleberriak Faustino Iturbe izeneko idazlea du protagonista, eta bere lagun Anaren bitartez ezagutzen duen Lili gaztearekin sortzen duen konplizitate harremana eta horrek dakarren kasualitate segida kontatzen ditu nobelak. Gaixotasunak jota errealitatetik urrun dagoen idazleak bizitzari eusteko eta berriz idazteko arrazoia aurkitzen du. Lilik kontatutako bere aitonaren Gerra Zibileko istorio bati tiraka, Otzetan izandako gertakarien osotasuna ezagutzera iristen da idazlea. Badirudi, Lili ezagutzen duen momentutik, aurkitzen dituen pertsonaia guztiek daramatela protagonista Otzetara modu batera edo bestera. Protagonista istorioa josiz doan heinean, irakurleak ere Gerra Zibileko ezinezko amodio baten istorioa ezagutzen du. Gerran falangisten bandoan dagoen Juan Aramendia eta Otzetako Jauregi baserriko Rosaritoren arteko harremana eta honen amaiera tragikoa kontatzen ditu nobelak. Hala ere, iraganak eta orainak etengabe egiten dute topo, esan bezala, XXI. mendean Faustino Iturberen inguruan dauden eta agertuz doazen pertsonaia guztiek baitute loturaren bat gertatutakoarekin. Hamarkada batzuk igaro arren, gerran irekitako zauri batzuek itxi gabe jarraitzen dute, eta askatu gabeko korapilo asko daude oraindik.

Faustino Iturbe protagonista Donostian zehar mugitzen da eleberri osoan zehar: adibidez, Ondarretak garrantzi berezia hartzen du nobelan, Gerra Zibilean zehar egon zen kartzelarekin lotura ezarri nahian agian, eta etengabe aipatzen dira protagonistak zapaltzen dituen kaleak eta haren pasealdien deskribapen zehatza egiten da Donostiaren mapa mental zehatz bat emanez. Horrela, Gernikako Arbola pasealekua ere agertzen zaigu eleberrian, eta nahiz eta Donostiako erdialdea eta Amara ingurua asko lantzen den eta zonaldeko kaleen izen asko agertzen diren, eleberrigile protagonista 36ko gerraz, abertzaletasunaz, memoriaz, etab. hausnartzen ari den heinean, litekeena da pasealeku hori aipatzearen atzean bestelako esanahi bat helarazi nahi izana Saizarbitoriak. Gernika euskal gizartearen oroimen gune nagusi bihurtu da, ondorioz, hura aipatzen denean, hainbat adiera har ditzake: hasieran, gerraosteko literaturan, Gernika aipatzen zenean, bonbardaketa eta bando nazionalaren salaketa izaten zen normalean autoreek azaleratu nahi zutena, baina denborak aurrera egin ahala, Gernikak diskurtso zabalago eta pentsakorrago bat ekarri du, errepresio mota ororen inguruko hausnarketak bultzatuz.  Bestalde, 210. orrialdean idazleak lehen aldiz Otzeta bisitatzean ikusten dituen arbolez hausnartzean, zeharka bada ere, Gernikako arbola, Gernikaren oroimen gune izaera bonbardaketa gertatu baino askoz lehenagokoa dela gardentzen duen sinboloa, iradokitzen duela uler liteke: «haritzak ere ezagutzen ditu, baina hostoarengatik hauek, hain bereziak direnez –amak Gernikakorenak izaten zituen, Bizkaiko armarria zainartetako zulaketaz osatuta- eta ia etxe ondoan dauden bi aleak, adaburuak batuta bide gainean arku handi bat osatzen dutenak, guztiz zaharrak izan behar dute». Haritzak bereziak direla dio idazleak, hostoarengatik zehazki, baina jarraian “Gernikakoarena” aipatzen da, irakurleari zuzenean Gernikako Arbola gogora ekarriz.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2024). “Ramon Saizarbitoriaren Lili eta bioki buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Memorias. Una biografía de Mikel Laboa (2014; Memorias, hemendik aitzina) liburua bere emazteak, Mari Sol Bastidak (Donostia, 1938), idatzi zuen kantaria hil eta sei urtera. Liburua ez da Laboaren bizitzako pasarteak biltzen dituen lan soila; horretaz haratago, Bastidaren bizitza bera ere agertzen da, bai lehen pertsonan bizituak, sentituak, islatuaz, bai Laboaren pasadizoak kontatzen dituen ahotsa dela medio ere.

Horien baitan, Mari Sol Bastidaren hitzek sarri hartzen dute arnas kazetaritzatik hurbil legokeen kronikatik, eta tonu horrek berak egiten ditu bereziki indartsu hainbat pasarte. Bertzeak bertze, behin baino gehiagotan ageri da aipatua Mikel Laboak Gernikako bonbardaketarekin loturik izan zuen bizipena. Bi maila desberdinetako bizipena, preseski.

Izan ere, batetik, Laboak berak haurtzaroan izan baitzuen, lehen pertsonan, Gernikako herria bonbardatuko zuten hegazkinak ikusi eta entzuteko parada (Memorias, 172). Bertzetik, Gardatako (Lekeitio-Ispaster) familia etxean jazoak bizitzan zehar artistaren lana erdiz erdi markatu zuen. Nolanahi ere den, eta ibilbide osoan arrasto artistikoa utzi zion bizipena izan bazen ere, “Gernika-Lekeitio 4” izan zen mugarri artistiko nagusia. Artistak berak erran zuen lehen hiru “Lekeitioak” (10 dira)  guztietan ‘Lekeitioenak’ zirela (Memorias, 184); hau da, bizipen eta haurtzaroko oroitzapen nahiz hizkuntzarekin ikerketa-bizipena-jolasa komunikazioaren alderdirik  esperimentalenera, sakonenera, eraman zutenak.
Ildo horri jarraiki, “kate-hotsak” aipatzen dira 4. “Lekeitioa”n, Laboak berak azaldua baita Gernika inguruko jendeak uste zuela bonbak kateekin botatzen zituztela, eta horien hotsa omen hegazkinak pasa ondotik jendeak entzuten zuen zarata.

Alabaina, “Gernika-Lekeitio 4” lanaren harrera ez zen erraza izan (Gandara Sorarrain, 2020), bertze “Lekeitio” zenbaitekin gertatu zen gisa, eta horregatik izan ziren espresuki garrantzitsu Gernikako bonbardaketaren testigu zuzen izan ziren bi pertsonek Laboari adierazi zioten esker ona, “Gernika-Lekeitio 4” entzutean sentitu zuten emozioagatik (Memorias, 183).

Bastidak Gardatan Laboak bizitu zuenaren “oinarrizko errelato” gisa deskribatzen du 4. “Lekeitioa” (Memorias, 183): sarrera, oihu-narrazio, auhen, biktimei elegia eta kostata erdietsiriko esperantza. Eta halaxe ulertzen dugunez guk ere, ezinbertzekoa iruditzen zaigu Gernikako bonbardaketaren bizipena eta haren kontaketa esperimentazio artistiko modura eman izana azpimarratzea. Are gehiago, jakinik Laboaren oroitzapen banako horrek euskal kulturan eta memorian gerora izan duen, eta duen, esperientzia artistiko eta sinboliko eragile gisa baitirau.

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Bastida, Mari Sol (2014). Memorias. Una biografía de Mikel Laboa. Elkar.

Gandara Sorarrain, Ana (2020). Euskal kultura berreraiki zen garaia: 60ak eta 70ak. Mikel Laboa Katedra, EHUko Argitalpen Zerbitzua.

Nola aipatu: Gandara, Ana (2025). “Mari Sol Bastidaren Memorias. Una biografía de Mikel Laboari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Unai Elorriaga Lopez de Letona (1973-) euskal idazle algortarraren SPrako tranbia (2001, 2002an Espainiako Narratiba Sari Nazionala jasotakoa), Van’t Hoffen ilea (2003), Vredaman (2005), Matxinsaltoaren belarriak (2006, aurrekoaren egokitzapena Haur eta Gazte Literaturan), Doministiku egiten dute arrainek (2008), Londres kartoizkoa da (2009) eta gazteentzako Zizili (2012) lanen ondotik etorri zen Iazko hezurrak 2014. urtean, eta lan horregatik 2015eko Kritika Sari Nazionala jaso zuen egileak.

Elorriagaren literatura-moldearen ezaugarri nagusitzat jo izan dira bere “estiloa, jolasa, idazle kuttunengandik jasotzen duen eragina eta bizitzan transzendenteak diren gaiekiko begirada samurra eta ez-dramatikoa” (Rabelli, 2009). Gaiak jorratzeko samurtasuna eta ironia, lirikatik gertu aritzea, ahozkoaren ezaugarriak gehitutako idazkera eta bere poetika surrealista ere nabarmendu izan dira Elorriagaren idaztankeraz aritzean (ídem). Aurrekoarekin bat, gatazkarekin eta biolentziarekin zein memoriarekin lotutako gaiak jorratu izana ere nabarmendu daiteke haren ibilbidean gure ustez, bai eta hori fantasiaren eta absurdoaren bidetik egin izana ere, lehenago Etxeberriak (2009) eta Sarasolak (2009) esan bezala.

Hain zuzen ere, indarkeriari lotutako gaiak dira nagusi bai aztergai dugun Iazko hezurrak lanean, bai Doministiku egiten dute arrainek (2008) antzerki-lanean eta Londres kartoizkoa da (2009) eleberrian. 2008koan jantoki sozial batean hizketan ari diren eskeko hiru gaixo psikikoren elkarrizketen bidez egiten da gaiari buruzko gogoeta, itzal gisa agertzen den Mitrofan agintariak bideratuta beren galbidea ezagutuko baitute. Bada, lan hori jotzen da Londres kartoizkoa da eleberriaren aurrekaritzat (Rabelli, 2009). Azken horretan diktadura garaian desagertutako arrebaren zain, teilatu-gain batean dago Phineas pertsonaia, arrebak gutuna bidali baitu itzuliko dela esanez. Beste pertsonaia batzuekin dituen elkarrizketen bidez, desagertuak eta torturatuak gogoratzen dira, diktadoreen jokaera unibertsalak azaleratzen dira… eta, funtsean, diktadurak eta diktadurek utzitako ondorioak salatzen dira (Asurmendi, 2009; Balerdi, 2009; Etxeberria, 2009; Sarasola, 2009). Azken horretan ere Mitrofan ageri da diktadoreen irudi unibertsal gisa.

Aurrekotik bost urtera etorri zen Iazko hezurrak (2014). Saioa Ruiz Gonzalezen hitzetan, “azken 40 urteetako biolentziaren inguruko hausnarketa da, munduko edozein txokotan eman den indarkeria-momentu desberdinen collage moduko batek eraikia. Ruanda, Euskal Herria, Japonia, Argentina…” eta “Eleberriz, saiakeraz, kronikaz duen lan hibrido honen hari narratiboa Irene Arriasen bizitza da” (Ruiz, 2015). Izan ere, pertsonaia nagusia, Irene Arrias, indarkerien gainean irakurtzen eta ikertzen eta indarkeriak konparatzen aritzen da etengabe. Haren momentu bitalak ere indarkeriarekin duten loturaren arabera kontatzen zaizkigu. Adibide baterako, “Irene Arriasek amaren titiburua aurrenekoz harrapatzen asmatu zuen unean bertan abiatu zuen estatu-kolpea Idi Amin Dada jeneralak Ugandan” (10). Edota “Irailaren 28an sinatu zituzten paperak, Dorre Bikiak bota eta 17 egunera” (231). Bestalde, biolentziaz ari den literatura sarri ekartzen da hizpidera (Max Aub, Antonio Lobo Antunes… idazleen hitzak gogoratuz, besteak beste), bai eta biolentzia kontatzeari buruzko gogoeta egin ere (Nola kontatu indarkeria? Zer tresnaren bidez? Kronikak, ahozko literatura, idazleen bizipenak, grabazioak… mintzagai hartzen dira). Horrez gainera, egileak zortzi narrazio ere tartekatzen ditu bere lanean, denak ere indarkeriari lotuak.

Estibaliz Ezkerrak dio Elorriagaren lana “memoria/memorializazio ariketa” (Ezkerra, 2015) dela, eta Michael Rothbergen “Multidirectional memory” kontzeptuarekin lotzen du, zeinaren arabera “gertaera jakin batzuei buruz ditugun oroitzapenak, memoria bera, ez da modu isolatuan garatzen. Aitzitik, beste istorio eta historia batzuekin loturak eginez gertatzen da” (Ezkerra, 2015). Hala, norberak inguruan duen biolentziari buruzko hausnarketa beste biolentziekiko harremanean eraikitzen da, haiekiko negoziazioan (idem). Kontzeptua ulertzeko adibidea Gernikari loturik ematen du Iazko hezurrak lanaz diharduela Ezkerrak:

Betiere Ezkerrari jarraikiz, Elorriagaren lanean egiten den memoria-ariketa horrek “indibidualtasunetik kolektibora eta tokikotik globalera jauzi egiten” du, eta “bizipen pertsonalak errealitate/kronologia zabalago baten barruan kokatu eta haien arteko loturak etengabe bilatzen eta ezartzen” ditu (idem).

German Kortabarriak hiruka.eusen agertutako kritikan nabarmentzen duenez, “Askotariko iturrietatik jasotako gertakari historiko bortitzen bilduma”-tik eta “Gizakion izaerari buruzko saiakeratik” duen liburu honek:

(…) garrantzia handikoak izan diren gertakari eta bizipenen oroimena ere badakar liburuak: gerra eta gerra ostea, errepresioa, ikastolen sorrera eta garapena, ETA, Guardia Zibila eta enparauak, hildakoak —batekoak, bestekoak edota auskalo nongoak—… Algortan gertatutakoak kontatzen ditu Elorriagak —“benetan Algortakoa” den hain jende gutxi duen herriaren memoriak behar ditu horrelako ekarpenak—, baina banago asko direla Euskal Herrian oso antzeko bizipenak izan dituzten herriak. (Kortabarria, 2015)

Egitura konplexu horren baitan, 3. atalean (Irene Arriasek lizentziatura egin, lanean hasi eta ezkontzen deneko garaia (187 – 277), egiten da Gernikako bonbardaketaren inguruko aipamena, zehazki, Lauaxeta euskal idazlea hizpidera ekarrita. Hauxe da pasartea:

1937ko apirilean harrapatu zuten Lauaxeta, Begoña Sasieta jaio baino hilabete batzuk lehenago, Marina Zabalak, Ireneren amamak, marokoarraren aurretik eskailerak hirunaka igo baino aste batzuk lehenago. Idatzi izan da Lauaxetak, harrapatu zuten egunean, atzerriko kazetari batzuei erakutsi zizkiela Gernikako bonbardaketak eragin zituenak. Gernikaraino eraman zituen, errea ikustera, gorpuak ikustera ere bai beharbada, eta bueltan, Bilbora itzultzen ari zirela seguruena, bidean harrapatu zuten.

Gasteizeko kartzela batera eraman zuten. Kartzelan ere idazten jarraitu zuen, fusilatuko zutela jakin zuenean ere bai. Fusilatzera eraman baino ordu batzuk lehenago, poema batzuk eman zituen, behar bezala errimatuak, silabak, hitzen aukeraketa, erritmoa, hori da harrigarriena. Sinestuna Lauaxeta, ematen du berdin diela sinestunei, beharbada ez dago argi berdin dien, sinestun guztiei neurri berean ez behintzat, ez du ematen.

Gasteizeko hilerri batean fusilatu zuten Estepan Urkiaga Basaraz. Horregatik ez zuen 1984 liburua Lauaxetak idatzi, horregatik ez ziren idazten hasi ere egin gerran hil ziren idazle batzuk, arkitektoak, medikuak… Pentsatzen ere ez ziren hasi batzuk beharbada, 21 urteko soldaduak, soldaduak ere ez, iazko idazle hilak, iazko medikuak, iazko umeak guztiak. Hori guztia hilabete gutxi batzuetan, Ruandan bezala, Armenian bezala. (Elorriaga, 2014: 265 – 266)

Hala, Gernikaren bonbardaketaren aipamenak bat egiten du Elorriagaren lan honen ezaugarriekin: batetik, gertakariaren data bera Irene Arriasen familiako gertakarien data esanguratsu batekin kateaturik ematen da; bestalde, indarkeriaz zein indarkeria-testuinguruetan idatzi zuen euskal egile baten esperientzia bitalarekin loturik egiten da; eta, azkenik, tokiko indarkeria-gaiak munduko beste leku batzuetakoekin harilkatzeko ahalegina egiten da; zehazki, hiltzera doazela idazten duten egileak “iazko egile” bihurtzen direla nabarmenduz eta indarkeriak ezabatzen dituen ibilbideak agerian jarriz.

Nola aipatu: Ibarluzea, Miren (2025). “Unai Elorriagaren Iazko hezurraki buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

2012an Cuzcora egindako bidaia baten kronika da liburua, bidaiakoak ezezik, Salabururen bizitzako oroitzapenak eta hausnarketak ere biltzen dituena, fikzioaren eta errealitatearen artean.

Gogoetagai horietako bat da euskal gatazka. Horretaz ari dela, Gerra Zibilari eta Gernikari egiten die aipamena pertsonaietako batek, gazte abertzale batek, Euskal Herriaren aurkako zapalkuntzaz argudiatzeko: “Begira galekin gertatua, irakurri historia. Eta gerran gertatua, Gerra Zibilean. Euskal Herrian egin zituen frankismoak kalterik handienak, Gernikatik hasita, dena xehatu zuen, eta familietan ez dakizu zenbat hildako dagoen, hor, errepide bazterretan, ez dute baimenik ematen hezurrak biltzeko ere, badakizu zuk zer den hori? Historia, egiazko historia, altxatu nahi izan digute, isilean utzi betiko, baina hura bai izan zela espainolen zapalkuntza” (132). Euskal gatazkaren testuinguruan, ikuspegi abertzale batetik, Euskal Herriaren aurkako errepresioaren sinbolo gisa agertzen da, beraz, Gernika.

Nola aipatu: Arroita, Izaro (2025). “Pello Salabururen Errateko nituenak. Cuzcoko kronikari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Migel Iturratek Gernikako bonbardaketari buruz hitz egiten du Ahotsak-en Gernikako bonbardaketaren bezperako bizipenak izeneko bideoan.

Migel Iturratek dio Gernika bonbardatu zuten aurreko egunean gertatzear zegoenari buruzko abisuak jaso zituztela. Sirena hotsak entzun eta bandera atera zutela ikusi zuten. Hurrengo egunean, bonbardaketa egunean, gordelekuan egon ziren egun osoan.

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/dima/pasarteak/dim-017-006/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Migel Iturrate eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Idazlea bera protagonista den narratzaileak jaio zen urtetik (1947) 1960ra bitarteko Euskal Herriaren edo zehazki, Donostiaren errealitatearen irudia narratzen du haur baten ikuspegitik, belaunaldi oso baten haurtzaroa erretratatu nahian, autoreak aitortu moduan sarrerako hitzetan. Modu autobiografikoan idatzitako kontakizunak protagonistaren haurtzaroaren eta haren familia-harremanen berri ematea du helburu; hala, garaiko egoerak, hots, frankismoak, neskato euskaldun baten bizitzan zituen ondorioak islatzen ditu. 1947an du hasiera kontakizunak, gerra oraindik arnasten (11) den unean eta senideen aurkezpen labur baten ondoren, liburua gaika (argazkika) antolatuta dago: Eliza, gorputza, arropa, ikatza, Franco, dirua, euskara, jolasak, mutilak eta neskak, baserria, jatekoak eta ikasketak.

Garaiko familia abertzale eta langileen irudi tipikoa den familia dugu narraziokoa: aita abertzale euskaldun gudaria zen, baita etxeko eredu eta erreferente ere. Euskararen eta Euskadiren aldekoa izanda, adinak utzi ez bazion ere, Eusko Alderdi Jeltzalearen alde egiteko fusila hartzeko zalantzarik ez zuen izan (17), espainiar estatuaren aurka eta Francoren diktaduraren aurka baitzegoen. Ama mendigoizalea, abertzalea eta kristaua zen, etxeko rola zein zuen garbi izanda ere, diru-sarrerarik ez zen unean zeregin hori berak hartzeko zalantzarik izan ez zuena. Seme-alabak hiru ziren: ahizpa zaharrena, protagonista bera eta anai gazteena. Anaia gazteena izanagatik ere, bera zen maiorazko eta beraz, berak zituen pribilegioak: batxilergoa egin zuen bakarra zen anaia, jantziak berarentzat soilik eginak ziren eta jatekoan ere, aitaren aurretik aukera zezakeen (111). Liburuak gaika sailkatzeak badu bere arrazoia, gai horiek baitira garaiko gizartea baldintzatzen zutenak. Hasteko eliza, zeina familia guztietan presente zegoen, garaiko euskal gizartearen oinarria zen, denak baitziren fededun. Ondorioz, elizari dagokion pasartean ez ezik, beste pasarte ugaritan ere badu presentzia Elizak garaian zuen boterea argi eta garbi islatuz. Urre gorria bezain preziatua zen dirua (95) ez zegoen soberan etxean, baina igandetako elizkizuneko limosna ezin zen ahaztu inoiz. Mutilak eta neskak jaiotzetik ziren desberdinak, bai arropan, bai jarreran, bai zereginetan eta baita hezkuntzan ere eta hau kontatzen du idazleak modu naturalean. Familia hiritarrak bazuen familia landa-eremuan eta ondorioz, bazuen baserri munduarekin lotura. Bertan ere beste taldekoa izatearen sentimendua bizi zuen protagonistak: etxeko-lanetan laguntzen zuen hirian eta baserrian baratzan, gurasoak gainean zituen batean eta bestean askea zen, jakiak desberdinak ziren batean eta bestean, baita euskararen erabilpena ere, landa eremuan euskara baitzen hizkuntz bakar. Baserritarren eta kaletarren arteko talkak errepresentatzen dira modu xume batean, euskal gizartean oso presente dagoen gaia oraindik ere. Neskek oinarrizko hezkuntza nahikoa zuten askoren ustez etxekoandretzara bideratuta baitzeuden. Arantxaren gurasoek, ordea, muga hori gainditu egin zuten eta etxeko neskek ofizio baten jabe egitera behartu zituzten, zeina Arantxaren kasuan zorioneko ofizioa izango zen.

Urretabizkaiak memoria ariketa bat egiten du, belaunaldi baten haurtzaroa irudikatu nahi du bere ikuspegitik eta bere moduan, memoria kolektiboa dela baieztatuz eta euskal iruditeria kolektiboak gordeta dituen argazkiak erretratatuz. Euskal kolektiboak memorian duen eta oroimen gune izaera eskuratu duten kokalekuetako bat Gernikarena da, zeina eleberri honetan ere presente dagoen. Gernikak, edo Gernikako bonbardaketak zehazki, lotura zuzena du Urretabizkaiaren aitarengan. 1937ko apirilaren 26an, aita Gernikan zegoen, batailoiarekin atseden hartzen, alemanek hiria bonbardatu zutenean (18). Alemaniarrak aipatzea egun zentzuduna iruditzen bazaigu ere, garaian informazio hori ez zuten jaso, Francok Gernika suak hartu zuenaren gezurra zabaldu baitzuen. Gezur hau azkar zabaldu zen penintsulan zein munduan, baina nahiko froga bazeuden horrela ez zela jakiteko. Alderdi faxistak indarra hartzen ari zirelako testuinguruan, alemaniarrak Bigarren Mundu Gerrarako modu eraginkorrean suntsitzeko moduen bila hasi ziren; honela, beraien entseguetako biktima izan zen Gernika. Espainiar diktaduraren aurka zegoen herria izanik Gernika, honen suntsiketa opari bat izan zen Hitlerrentzat eta gainera, biztanleria zibilaren aurkako izuaren bidezko lehen erasoa ere izan zen. Gauzak honela, herriaren izua zabaldu egin zen, baita mugimendu faxistaren aurkako ideien jarraitzailea izateagatik atxilotzen, torturatzen eta hiltzen hasi zirenean ere. Urretabizkaiaren aita mugimendu faxistaren aurkakoa zenez, aita kartzelaratua izan zen biktimetako bat izan zen. Bertan, Meliton Manzanasen eskuetatik pasa zen. Manzanas donostiarra Espainiako Brigada Politiko-sozialaren Donostiako buru izan zen urte luzez, Bigarren Mundu Gerran, Irunen (Gipuzkoa) lanpostua jarri zioten arte. Bertan, Gestaporen kolaboratzaile izanik, disidentzia politikoaren jazarpen lanetarako eskuak libre zituen, eta horrexegatik egin zen ezagun, frankismoaren Gipuzkoako errepresioa hezurmamitu izanagatik; hau da, atxilotu politiko ugari torturatzeagatik. Gernikako bonbardaketak Urretabizkaiaren aita minduta utzi bazuen ere, kartzelako torturak biziki ukitu zuen, zeren eta badirudi hori bera izan zela hiltzen hastearen motibo. Gernikako sarraskiak ondorioz, biziki mugatu zuen aitaren bizia zeren bonbardaketaren urtemugan hil bazen ere (20), badirudi ez zela bonbardaketaren egunean hil, baizik eta Gernikan (93). Bestalde, Gernikaren irudia eta garrantzia, ordea, bonbardaketaren aurretik ezaguna zen, Erdi Arotik zehazki. Hala ere, XIX. mendean sinbolikotasuna bereganatzen hasi zen, azkenean, XX. mendean abertzaleek Gernikaren irudia bereganatu zuten arte. Honen argibide dugu Testamentu Berrian gordeak diren Gernikako arbolaren hosto lehorrak (95.or).

Nola aipatu: Aizpuru, Amane (2025). “Arantxa Urretabizkaiaren Zuri-beltzeko argazkiaki buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Luzien Etxezaharreta kazetari eta idazlearen Poesia mailu eta fereka (2014) olerki-liburuko lanetako bat da “Ez leher egiteko” poema. Liburuaren izenburuak iradokitzen duen bezala, ahots poetikoaren jarrera edo doinua euskal tradizioan Arestik zabaldutako poesiaren kezka sozialaren eta dimentsio intimistaren arteko loturan mamitzen da. “Ez leher egiteko” poeman orainaldia dekadentziaren emaitza gisa ageri da, ikuspuntu sozialetik erreparatuta. Hor kokatzen da Guernica artelanari erreferentzia zuzena egiten dion esaldia: “(…) Picassoren Gernika postal batean zintzilikatuz / etxeko sukaldean (…)” (33). Irudi hori egungo axolagabekeriarekin eta saldukeriarekin lotutako beste batzuen artean ageri da, euskal jendartearen aro postmodernoaren alderdi baldarra eta dekadentea agerian uzten delarik. Poemaren amaiera aldera, ordea, itxaropenarekin lotutako iruditeria loratzen da, mailuaren fereka. Liburuan zehar nagusitzen den beste oximoroia da heriotzaz erditzen den biziarena, eros eta thanatos bikotearen ezkontzarena. Hala, dekadentziatik bertatik ernatzen da bizi berria, maitasunaren fruitu itxaropena pizten duena. Poemak bira hori ematen duenean sinbologia aldatu egiten da eta ni poetikoak esperantzarekin lotutako iruditeria ekartzen du, Gernikako Arbola tartean dela: “(…) Gernikako arbola munduko bake eredu / Lidice-ko haurren estatuak piztuz / Auschwitz-eko ateak apurtuz (…)” (35-36).

Nola aipatu: Elizalde, Amaia (2024). “Luzien Etxezaharretaren «Ez leher egiteko» poemari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Gernikako bonbaketan gertatu zena ikertzeko helburuz euskara ikasi zuen Idahoko mendietan Willian Samllwood-ek. Mountain Homenen jaioa zen (Idaho) William Samllwood “Basilio Egurtxiki” izenez bataiatu zuen John Bideganetak. Ingelesko Smallwood euskarara literalki itzulita “Egurtxiki” da.

1971ean, Egurtxiki bonbaketari buruzko liburua idaztera etorri zen Gernikara eta 1972ko udaberri-udan hirurogeita hamalau elkarrizketa egin zizkien bonbaketan biziraun zutenei. Udazkenean eta neguan. Lan hori guztia egiteko ezinbesteko laguntza izan zuen María Ángeles Basaberengandik. Haren ahaleginari esker, ehun eta hogeita lau elkarrizketa egitea lortu zuen. Kontutan hartu behar da, diktadorea bizirik zegoela garai hartan eta elkarrizketak egitea arrisku handiko lana izan zen, pertsona bat bonbaketari buruz hitz egiteagatik atxilotua eta torturatua izan zitekeelako. Horregatik, elkarrizketa guztiak sekretupean burutu zituzten.

Nola aipatu: Perez Aldasoro, Pio (2026). “William L. Smallwood (Egurtxiki)ren The day Guernica was bombed (Gernika bonbatu zuten eguna)ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Isidro Mandiolak Gernikaren bonbardaketa du hizpide Ahotsak-en Gernikaren bonbardaketa izeneko bideoan.

Isidro Mandiolak Gernika bonbardatu zuten eguna nola bizi zuen kontatzen du. Gernikan bertan ez bazegoen ere, garrantzitsua da ezagutzea inguruko herrietara ere nola zabaldu zen mezua, haiek zer bizi zuten eta erasoak jaso zituzten hala ez. Gernikara Gasteiztik abiatutako hegazkinak iristen ikusi zituzten Munitibarren, eta zerbait gertatzear zegoela suposatu zuten. Munitibarren ere bonbak bota zituzten, eta Gernikan gertatutakoaz ere enteratu ziren, hala ere, aipatzen du gorriei esker jakin zutela alemanek bonbardatu zutela herria, bando nazionalak kontrakoa esan baitzuen.

Gernikako bonbardaketaren egunean, beraz, inguruko herrixketan ere bonbak jaurti zituzten, eta herritarrek argi izan zuten zeinena zen erantzukizuna, gerora gezurrak zabaldu bazituzten ere. 

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-067-014/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Isidro Mandiola eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Laurentzi Aretxabaletaren senideak Gernikan izan ziren 1937ko apirilaren 26an herria bonbardatu zutenean, eta gertaeraz eta honen ondorioez mintzatzen da Ahotsak-en Ama eta arreba Gernikan bonbardaketa egunean, Gernikako bonbardaketan izekoren etxea suntsitu izenburuko bideoetan.

Aipatu bezala, Laurentzi Aretxabaletaren ama eta arreba Gernikan ziren herria bonbardatu zutenean 1937ko apirilaren 26an. Gainontzeko senitartekoak Aulestin zeuden, eta bertatik gorritasuna ikusten zuten, Gernika sutan zegoenaren seinale. Ama eta arreba bi egun beranduago iritsi ziren etxera, izan ere, bonbardaketatik ozta-ozta atera ziren bizirik, eta ama psikologikoki oso kaltetuta atera zen bertatik. Gernikan, ama eta arreba haien izebaren etxean zeudela harrapatu zituen bonbardaketak, eta izebaren etxe azpian babestu ziren mirariz. Laurentzik kontatzen du babeslekutik irten zirenean etxea desagertua zela, eta zorte handia izan zutela bertatik bizirik irten zirelako.

Gainera, Markinan ere bonbak bota zituztela kontatzen du Laurentzik, eta haietako batek etxea suntsitu zietela, ama barruan zegoela. Gertakari hark amak burua galtzea eragin zuen. Bonbardaketek eragin zuten trauma eta biztanleria zibilak sufritu zuena agerian geratzen da, eta gerraren ondorioz burua galdu zuten eta trauma pairatzen jarraitu behar izan zuten hainbat eta hainbat herritarren adibide bat gehiago da Laurentziren amarena.

Bideoak hurrengo estekan ikus daitezke: https://ahotsak.eus/markina_xemein/pasarteak/mar-049-009/ https://ahotsak.eus/markina_xemein/pasarteak/mar-049-003/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Laurentzi Aretxabaleta eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Anastasio Beaskoetxea Gernikan zen 1937ko apirilaren 26an, eta bonbardaketaz hitz egiten du Ahotsak-en Gernika bonbardatu zuten eguna izeneko bideoan.

Anastasio Beaskoetxea 1937ko apirilaren 26an Gernikara jaitsi zen izebarekin batera azokara, baina giro tenkatu eta urduria zegoen milizianoen presentzia altua zela eta, beraz, etxera itzultzea erabaki zuten. Etxera bidean, Errenterian, abioiak hurbiltzen ikusi zituzten, metrailadoreekin tiroak ematen eta, beherago, herrian, bonbak jaurtitzen hasi ziren. Bonba eta metrailadoreek ateratako soinuak, jendearen oihuekin batera, ikaragarriak zirela dio Anastasiok, baina etxera bidea jarraitu zuten ahalik eta lasterren babesean jartzeko. Etxetik, gauez, Gernika sutan ikusten zuten, argia zeriola, eta  erretako paper eta hautsak iristen ziren haizearen eraginez. Basoan, gainera, bonba txikiak aurkitu zituzten.

Anastasioren testigantzak bonbardaketaren une lazgarria oso ondo deskribatzen du, urrunetik bizi bazuen ere, jendearen irrintziak eta hegazkinen joan etorriak bikain gogoratzen baititu: “horrek bonba txikidxek, ta ametrailadoreak paseu, buf! Terrrible, irritzi terrible!”.

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/mendata/pasarteak/mdt-004-007/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Anastasio Beaskoetxea eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

1936an hasi zen Espainiako Gerra Zibilak orduko Euskal Herria hankaz gora jarri zuen: garai zoriontsuak alde batean utzi eta bertako familiek errepresioa, sufrimendua, heriotza eta gosea ezagutu zituzten. Egoera latz honetan, alderdi faxistak gailendu egin ziren, baita hauen nagusikeria ere: euskal lurraldeak etsaitzat hartu, eta bizitzaren eta norbanakoaren balioa baliogabetuz, errepresio zein sarraskiak egiteari ekin zioten. Honen adibide garbiena dugu 1937ko apirilaren 27ko ‘Rügen operazioa’; hau da, Gernikako Bonbardaketa. Lufwaffe naziaren Kondor Legioa eta italiar faxistaren Aviazione Legionarioko hegazkinek Gernika airez bonbardatu zuten; Gernika Bilborako bidean leku estrategikoan zegoelako, Euzko Gudarostearen erretreta bidean (48). Sarraskiak ia Gernika oso deuseztatu zuen, Gerra Zibilaren sarraski handiena bihurtuz.

Hondamendia hain izan zen handia non berria mundu guztira zabaldu zen. Honela, 1937ko maiatzaren 5ean Ingalaterrako Gobernuko batzar-agirian, Satanley Baldwin Ministro buruaren zuzendaritzapean (49) honakoa adostu zuten: Bilbotik Erresuma Batura haurrak ekartzea. Euskal Herriko arazoa Anthony Eden kanpo-arazoetako minisitroak ezagutarazi zuen, Euskal Herriko gobernuak errefuxiatuak zeramatzaten itsasontziak babesteko laguntza eskatu zuela esatean. Kabineteko batzordeak eskaera onartzea erabaki zuen, bi baldintza betetzen baziren: errefuxiatuak inpartzialki aukeratuak izatea eta, betiere, kontsularen kontrolpean egin behar zela aukeraketa (50). Zenbait xehetasun hitz egin eta gero, bi aste baino lehen, Ingalaterrako gobernuak erabakia hartu zuen eta 1937ko maiatzaren 6ean, Habana itsasontzia atera zen Santurtziko portutik lehenengoz. Ez zen ontzi bakarra izan zeren eta, Goizeko Izarra, portuan zegoen beste itsasontzia, zeina itsasontzi txikiagoa zen, beste norabide batean abiatu zen, Frantziarantz, haur gehiagorekin (50). Honako hau Sota familia dirudunak Euskal Herriko gobernuari eginiko dohaintza izan zen (39).

Habana itsasontzia bere garaian Espainian eraikitako ontzirik handiera izan zen: 146 metroko luzera zuen eta 10.500 tona pisatzen zituen (39). Haren hastapenetan, beste izen bat zuen, Alfonso XIII eta hogeigarren hamarkadan uretaratu zuten lehenaldiz. Gipuzkoako frontetik ihesi zetozen errefuxiatuei aterpea izan eta ospitale gisa erabil ondoren, 1937ko maiatzaren 6an haurren ebakuazio masiborako erabilia izan zen. Haurrak ez ezik, maistrak, laguntzaile, erizain zein apaizak izan ziren bertan, baita Euzko Jaurlaritzaren ordezkaria zen Rodolfo Benito ere. Habanak Santurtzitik sei ebakuazio-bidai egin bazituen ere, gurean Maiatzaren 21an Southampton-era (Erresuma Batua) eginikoa dugu hizpide eleberriko protagonistetako bat 15 apaiz, 219 emakume zaintzaile eta 3.889 haur zeramatzan ebakuazioko haurretako bat baitzen (50).

Epe laburreko bidaia bazirudien ere, luzaroan amestutako itzulera ez zen sekula gertatu Peru izeneko protagonistarentzat. Etxean utzi zituen ama, aita eta Manuel anaia eta itsasoaren beste aldera joan beharra izan zuen inolako aukerarik gabe: lehenik, Southamptonetik Stonehameko kanpamendura eraman zituzten Peru eta Habanako haurrrak; ondoren, Bray Court koloniara. Gerora, Espainiako Gerra Zibila oraindik bukatu gabe bazegoen ere, Francok haurren aberriratzea eskatu zuen, nazioartean bere irudia hobetzeko eta Perurekin batera joandako haurrak beraien etxeetara itzuliz joan ziren, eta Euskal Herriko haurrak hartu zituzten koloniak itxiz (93). Peruren patua, ordea, ez zen Euskal Herria zeren, berak ez bazekien ere, umezurtz geratu zen. Ondorioz, Manuel bere izebaren etxean bizi zen, bere lau lehengusuekin, oso baldintza eskasetan, Perurentzat inolako lekurik izan gabe. Gauzak honela, umeetan amestutako itzulera ahaztu egingo du, bere aberria eta etxea zein diren zalantzan jarriz. Bizitzak aurrera jarraituko du Perurentzat, lan bat aurkitu eta Londresera ezkonduko da, bere emaztearekin. Alargun gelditu arte etxean sentiaraziko duen etxea izango du, baina ondoren, bakardadea eta inongoa ez izatearen sentimendua izango du berriro ere. Egoera honetan, Peruk ez du gauza handirik egingo, egunero bisitatzen duen kafe-etxean kafea hartzeaz gain. Kafe-etxe hartan, Ibai izeneko mutil euskalduna ezagutuko du. Ibai Euskal Herritik ihes egitea erabaki duen gaztea da, bere bikotekidearekin izandako auto istripu baten ondoren, Maialen, bere neskalaguna, koman baitago eta errua jasanezina baitzaio. Ibairen ihesaren zergaitia ulertzeko, Maialen eta bere arteko maitasun istorioa kontatzen da, Ibairen pentsamenduekin zein Sararen, Maialenen ahizparen, ikusmoldetik. Pentsamendu eta bizipen hauek Maialenen egoeraren arrazoia ulertarazten ere laguntzen digute. Peruk eta Ibaik badituzte zenbait gauza amankomunean: beraien jatorria, ihes egitearen beharra eta itzuleraren beldurra. Kafetegian bakoitzaren bizi esperientzia izango dute hizpide, beti ere, galde ezin daitezkeen galderak alde batean utziz. Azkenean, hausnarketa sakonak izan eta gero, beraien bizitzak nola jarraituko duen erabakitzen du Ibaik, baita Peruk ere. Ibaik bere herria non dagoen ondo jakin arren, Maialenekin hitz egindako munduko bidaia egiteari ekingo dio, zerrendan jarri zuten lehen helmuga bisitatuz (126). Ibai, beraz, Argentinara joango da, Nahuel Panera, eta bertan itxarongo dio Maialeni, bere kokalekuaren berri emango dioten eskutitzen laguntzaz, esnatzen denean, nahi badu bertan aurki dezan. Peruk Euskal Herritik hirurogeita bi urte kanpoan eman eta gero, anaiarekin hitz ondoren, bertara joatea erabaki du. Lurreratzean, inor ez da bere bila joango, eta galduta sentituko da Peru bere jaiotetxeko atea irekitzeko inor ez baitauka (183).

Exilioaren ondorioetako bat identitate ezarena izan daitekeela erakutsi zuen Ugaldek bere Itzulera baten historia-n. Identitate falta ez da sarritan hizpide izan, inongoa ez zarela esatea ez baita erraza (86). Sarritan aipatuak izan ez badira ere, ugariren burutan bizirik irauten dute hauek Gernikako bonbardaketaren ostean Ingalaterrara etorri ziren Euskal Herriko haurren istorioari buruz irakurtzen eta bilaketa lanak egiten (186) dituztenak ez baitira gutxi. Ibai horietako bat zen, eta bere lanaren protagonista, Peru.

Gernikako bonbardaketa ikuspegi historiografikotik lantzen da eleberrian, Rügen operazioaren alderdi teknikoak azalduz eta pertsonaia historikoak aipatuz (48-49). Horrez gain, bonbardaketak eragin zuen trauma ere irudikatzen du istorioak: haur euskaldunak kanpamendu ingelesean zeudela, sirena hotsak entzun eta haien gainetik hegazkinak pasatzean, elkar besarkatuz aurkitzen dute babesa: “”Hil egin nahi gaituzte, hil egin nahi gaituzte” oihukatzen du, burua hanken artean sartuz belarriak estaltzen zituen bitartean. Gero mutilari txiza atera zaio, nire ondora etorri da eta nire eskuari gogor eutsi dio” (83-84). Haurraren trauma fisikoki azaleratzen da, baina protagonistak ere psikologikoki bonbardaketaren zamarekin irauten du bizitza osoan zehar, bere buruari faxistek Gernika bonbardatu izan ez balute zer gertatuko ote zen galdetuz (175) edo etengabe hegazkinekin eta 1937ko udaberriarekin amestuz (137). Fikzioaren bitartez, Goiak gertakari historiko batetik abiatuz, haurren sentimendu eta beldurretan sakontzen du.

Nola aipatu: Aizpuru, Amane (2025). “Garazi Goiaren Txartel bat (des)herrirari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Bertso-saioa egiten deneko espazioak motibaturiko Gernikaren agerpena da bat-bateko bertso honetakoa (Ibarluzea 2025), eta Picassoren Guernica koadroarekiko lotura egiten du bertsolariak, Gernikan ospatutako bertso-txapelketako saio batean taulatuan mihise baten aurrean kantatzen egonagatik.

Amets Arzallus txapeldun egin zuen 2013ko Txapelketa nagusian lehenengo finalaurrekoa Gernikan izan zen. Jon Martin eta Julio Sotok Amasa-Villabonako eta Hendaiako kanporaketak irabazita lortua zuten bertarako pasea, eta Jokin Uranga, Jone Uria eta Nerea Elustondo puntuazioaren arabera iritsi ziren Jai Alai pilotalekuan 17:30etatik aurrera jokatu zen saiora. Bernardo Mandaluniz aritu zen gai-jartzaile. Ariketa puntuagarrien aurretik, agur bana kantatu zuten bertsolariek. Jone Uriak zazpi puntuko berezia hautatu zuen bakarka hasierako agurra ontzeko, eta kontakizunezko doinuen artean sailkatutako Nagusi jauna hauxe da lana A doinua baliatu zuen (BDB).

Herriari zuzenean agur eginez hasi zuen bertsoa: “Aupa, Gernika, zer moduz, kaixo!”, eta segidan egin zion erreferentzia Guernica koadroaren egileari: “Argi da gu ez gara sei Picasso.”. Jarraian, txapelketaren irudidun mihiseari erraparatuarazi zion publikoari, nolabait, atzeko koadro hura (txapelketaren irudia fondo zuri baten gaineko marka hori bat da, eta txapelketaren berri ematen duen idazkera beltza) Picassorenarekin alderatuaz: “Horiz fondo txuri baten marra atera zaigu sinple xamarra”, eta bukatzeko “faltan margoa baina konpentsatzeko hor doa zuentzat gure hitzen koadroa” dio.

Ibarluzea 2025 lanean adierazi bezala, Jone Uriak egindako ekfrasiak (objektu artistiko baten deskripzioak) kontraste handia egiten du Imanol Lazkanok 1982ko txapelketan zein Mikel Mendizabalek 1989an Gernikan izandako txapelketa saioetan botatako agurrekin. Izan ere, 80eko hamarkadako bi haietan irakurketa identitarioak (Retolaza 2009) egin baldin baziren eta bonbardaketa zein arbola aipatzen bazituzten bertsolariek, Uriak irakurketa kultural edo artistikoa egiten du (Retolaza 2009): bertsolariak Picasso ez direla adierazirik, eta bertsolariek beren koadro propioa hitzez sortuko dutela adierazirik, errealitate eta erreferentzia berriak sortzeko nahia agertzen du (Ibarluzea 2025). Bada, Uriaren bertsoa Gernikan izandako 80ko hamarkadako txapelketetako agurrekin erkatuz gero, esan dezakegu bertsolari belaunaldi berri baten balio identitarioak eta kulturalak aldatu egin direla, eta Gernikaren errepresentazioak ere dibertsifikatu egin direla, Iruretagoienak bestelako literatur lanen azterketan ondorioztatu bezala (2024).

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK
BDB. Bertsolaritzaren datu-basea. https://bdb.bertsozale.eus/ [azken kontsulta: 2025/01/02]

Ibarluzea, M. (2025, prentsan). Los ecos de Gernika en el bertsolarismo improvisado: 1989-2019.
Iruretagoiena, Leire. 2024. “Gernikaren ekfrasiak Harkaitz Canoren Belarraren ahoan.” Fontes Linguae Vasconum 137: 93-109. https://doi.org/10.35462/flv137.4

Retolaza, I. (2009). Gernikako bonbardaketa euskal literaturan: errepresentazio eta begirada poetikoak.

Euskera, 54(2-2), 1079-1108. https://doi.org/10.59866/eia.v2i54.234

Uria, J. (2013) “Aupa Gernika zer moduz, kaixo”, BDB. Bertsolaritzaren datu-basea. https://bdb.bertsozale.eus/web/bertsoa/view/12pus0 [azken kontsulta: 2025/01/02]

Ikusi Gernikan izandako bertso-txapelketako beste bi agur hauek:
– 1982-11-21 Gernika-Lumo Txapelketa [Bertsoa]: Agur Gernika Euskaldunentzat
– 1989-12-03 Gernika-Lumo Txapelketa [Bertsoa]: Arratsalde on ongi etorri

Nola aipatu: Ibarluzea, Miren (2024). “Jone Uria Albizuriren «Aupa Gernika zer moduz, kaixo!» bertsoari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Gerrak ez du izenik eleberri grafikoan Mirentxu haurrak 36ko Gerraren ondorioz Durangon bizitakoak kontatzen dira, bonbardaketa barne. Haurrentzako literatura den heinean, Mirentxuk dituen sentimenduak azaltzen dira: kezka, ezin hitz egitea, lotsa, beldurra, galderak… haren sentimenduak unibertsalizatuz eta eleberriaren izenburuari jarraituz, bonbardaketa ororen biktima diren haurren egoera zaurgarria azaleratuz.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2024). “Leire Bilbaoren Gerrak ez du izeniki buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Pako Aristi idazle eta kazetariak saiakera periodistiko baten moduan idatzitako (Padrón, 2012) liburu honetan ETAren desagerpenaren ondoren euskaldunen independentzia espirituaren diagnosia egiten da. Atzeko azaleko paratestuan laburbiltzen denez, „Euskaldunen artean independentziaren espirituak egin duen ibilbide luzea“-ri buruzko saiakera da Independentziaren paperak. Horretarako hainbat politikari eta pentsalariren iritziak aipatu ditu, baita editorial batzuk ere.

7 sekziotan multzokatutako 40 atalez osatuta dago saiakera, eta Gernikako bonbardaketa elkarrengandik gertu dauden bi pasartetan da hizpide.

Saiakerako 3. sekzioan, “Historia gida turistikoetan” izenburupean, euskaldunen independentziarako espiritua egikaritu ahal izateko gainditu beharreko bi zailtasun intrinsenko zehazten dira: botere hegemonikoak euskaldunen historian zehar etengabe ereindako beldurra eta botere horrek berak euskaldunei buruz idatzitako historia interesatua.  

Bi zailtasun hauetan Gernikako bonbardaketak izan zuen garrantzia azaltzen da. Izan ere, Frankismoaren Gernikako bonbardaketa eta bere errelatoa euskaldunak menderatzeko estrategia gisa agertzen da Aristiren hausnarketetan. Nafarroako Erresumaren konkistan 1512an Cristobal Villalba koronelak gaztelarren sarraskia zuzendu zuen obeditzen ez zuten nafarren aurka: lapurretak, hilketak, suteak, bortxaketak eta txikizioak burutu zituzten, herritarrak beldurtzeko helburuarekin. Koronelaren hitzak ekartzen dira, sarraskiaren arrakastaren inguruan: “Hay que imponer a los pueblos un saludable temor”. Botereak menpekoei ezarri eta mantendu beharreko “beldur osasuntsu” hori lortzeko estrategia orokorraren katebegi gisa ulertzen du idazleak Gernikako bonbardaketa: „Gernikako bonbardaketak zenbat urteko beldur osasungarri ziztatu zuen gure gogoan? […] Zenbat dosi sartu dizkigute historian zehar? Zer antidoto kantitate beharko dugu beldur hori sustraitik erauzteko?“ (Aristi, 2012, 122) Beraz, hausnarketa honetan ezin da Gernikako bonbardaketa gertaera isolatu gisa pentsatu, baizik eta euskal independentziarako espiritua menperatzeko besteak beste Frankismoak erabilitako beste hainbat tresnen testuinguruan, hala nola, Guda Zibilean fusilatuak, erbesteratuak eta ondasunak kendutakoak izan ziren bezala, eta baita ondoren demokrazia garaian estatuaren indarkeria eta atxiloketa indiskriminatuen ildo berean ere.

Gernikako bonbardaketa bigarren pasarte batean ere agertzen da, hain zuzen ere, Espainia eta Frantziako botere hegemonikoak euskaldunei buruz eraikitako diskurtso manipulatzailearen adibide gisa. Kasu honetan Xabier Irujoren hitzak ekartzen ditu Aristik, espainol historiografiak euskaldunei buruzko historia botere tresna gisa nola erabili duen azpimarratuz. Testuinguru honetan pasarteak inplizituki bada ere Gernikako bonbardaketaren inguruan Frankismoak eta Europako botere hegemonikoek urteetan manipulatutako diskurtsoa dakar burura.

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Letona, X. (2012). Independentziaren paperetan galduta. Argia. https://www.argia.eus/argia-astekaria/2348/independentziaren-paperak (10.4.2026)

Padrón, J.L. (2012). Politika-laborategi bat. Bilbao 11. https://kritikak.armiarma.eus/?p=6132 (10.4.2026)

Nola aipatu: Nola aipatu: Iztueta-Goizueta, Garbiñe (2026). “Pako Aristiren Independentziaren paperaki buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Irudia Repensar Guernica proiektuaren parte da, Reina Sofía Museoko ekimen bat. Ekimenak bilduma, kontserbazio eta zaharberritze, baita proiektu digitaletako sailekin elkarlanean, Pablo Picassoren 1937ko Guernica margolan ospetsuari buruzko ia 2.000 dokumentu, elkarrizketa eta kontra-artxibo biltzen ditu.

Repensar Guernica artxiboen artxibo gisa pentsatu da, Espainiako eta nazioarteko erakunde eta erakunde pribatuen hainbat artxibo integratuz, margolanaren historiari buruzko ikuspegi zabala eskaintzen du. Plataformak lanari ikuspegi anitzetatik —artistikoa, historikoa, politikoa eta kulturala— aztertzeko aukera ematen du eta margolanaren irakurketa tradizionala zabaltzen du, ez bakarrik arte-lan gisa irudikatuz, baizik eta sinbolo dinamiko gisa ere, bere esanahia testuinguru historikoaren, lotutako dokumentuen, lekukotasunen eta material bisualen bidez berrdefinitzen dena, oroimena eta kultura bisuala hausnartzeko modu berriak eskainiz.

Argazkia Lau Haizetara Gogoan, frankismoaren biktimen senideen elkartearen (Asociación de familiares de víctimas del Franquismo) logotipoa da, logotipoak esku ireki bakarra erakusten du, modu kubistan irudikatua, hatzak gorantz luzatuta dituena. Eskua sostengu-posizioan agertzen da, lore bat eta hautsitako ezpata bat altxatzen dituela. Elementu hauek zuzenean Picassoren Guernica artelanetik datoz, non esku batek lore eta ezpata bat eusten dituen,bonbardaketaren erdian. Jatorrizko obran, keinu hori erresistentziaren azken distira da, suntsipenaren aurrean bizitzaren alde egindako baieztapena. Logotipoak sinbolo hori berreskuratu eta eraldatu egiten du: eskua ez da jada suntsipen-testuinguru batean agertzen, memoriaren keinu irmo eta kontziente gisa baizik. Modu horretan, loreak protagonismo handiagoa hartzen du, eta frankismoaren biktimak erreparatzeko eta aitortzeko ikur bihurtzen da. Hautsitako ezpata jasandako kaltearen oroigarri gisa geratzen da, baina loreak etsi egiten du eta justiziaren ikur bihurtzen da.

Era berean, petaloen koloreek logotipoaren irakurketa sinbolikoa indartzen dute. Bertan, ikurrinaren koloreak —gorria, berdea eta zuria— Bigarren Errepublikako banderarekin batera —gorria, horia eta morea— ageri dira. Nahasketa kromatiko hori ez da apaingarria: urratutako eskubideen aldarrikapena eta ahanzturaren aurkako borroka partekatzen duten bi memoria historikoren konbergentzia adierazten du. Horrela, logotipoak, elkartea identifikatzeaz gain, bere misioa modu bisualean laburbiltzen du: oroimenari eustea, zauriak konpontzea eta biktimei duintasun osoa aitortuko dien etorkizuna proiektatzea.

Artelanaren irudia eta informazio gehigarria kontsulta daiteke esteka hauetan: https://guernica.museoreinasofia.es/documento/logotipo-de-la-asociacion-de-familiares-de-victimas-del-franquismo-lau-haizetara-gogoan https://humanidadesdigitales.uc3m.es/s/hismedi-g/item/3356 http://lau-haizetara-gogoan.blogspot.com/

Nola aipatu: Pérez Ortiz, Aitana (2026). “Heinz Hebeisen argazkilariaren eta Lau Haizetara Gogoan elkartearen logotipoari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

1937. Bizitzak eta bonbak liburua euskaraz eta gaztelaniaz argitaratu da, lau idazleren artean idatzia: Bernardo Atxaga, José Fernández de la Sota, Miguel González San Martín eta Ignacio Martínez de Pisón.

Idazleek fikzioa erabili dute, 1937ko udaberrian bonbardatutako hainbat leku deskribatzeko, bonben azpian egon ziren lau leku dira kontakizunen ardatza. Orduko hartan, gerra zibil bete-betean, hegazkin nazi eta faxistek milaka kilo bonba jaurti zituzten herritar babesgabeen gainera. Kontakizunetako zenbait protagonista, airetik egindako bonbardaketen biktima zuzenak dira. Beste zenbaitek, berriz, bizirik iraun ahal izan zuten, baina heriotzari izkin egin gabe: Herio haien zain zegoen gerrako frontean edo goizaldean fusilatzeak egiten ziren edozein hilerritako horman.

Ignacio Martínez de Pisonen “Hombres de paz” ipuinak kiskalitako Gernikara eramaten gaitu. Bertan, atzerriko prentsa-korrespontsal baten eta bere gidari izango den Esteban Urkiaga “Lauaxeta” komandante eta poetaren ibileren berri izango da. Azken horri bi hilabete besterik ez zaizkio falta azken hatsa eman, eta euskarara itzultzen ari den Federico García Lorca poetak bezala bizitzari agur esateko.

“El sueño de los justos” José Fernández de la Sotaren kontakizuneko protagonistak bi dira: argazki kamera beti aldean daraman atzerriko argazkilari bat, Robert Capa, eta bere auto-gidaria, ingeniaritza ikasle gazte bat, Bilboko bonbardaketan ama galdu zuenetik, bihotza hautsita daukana.

“Izaskun está en Eibar” izeneko kontakizunean, Bernardo Atxagak XX. mende osoa zeharkatzen duen emakume baten biografia aurkezten digu. Emakume horrentzat, 1937ko bonbardaketak bere bizitza luzearen beste pasarte bat baizik ez dira.

Azkenik, Miguel González San Martínen “De barcos y aviones” kontakizunean bi haur dira protagonista, Santurtziko portuan ‘Habana’ izeneko itsasontzian ontziratzen direnak, ezagutzen ez duten herrialde eta bizitza bat helmuga. BBK Fundazioak argitaratu du “1937: Bizitzak eta Bonbak” lana, Bizkaiko Gaiak bildumaren barruan.

Nola aipatu: Perez Aldasoro, Pio (2025). “Bernardo Atxaga, José Fernández de la Sota, Miguel González San Martín eta Ignacio Martínez de Pisónen 1937. Bizitzak eta bonbaki buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Izenburuan jaso bezala, Zilbetiko pagadiko (Nafarroa) baliabide mineralen ustiapenaren kontra egindako arte ekintza kolektiboaren argazki bat da hau. 2010etik aurrera, Magnesitas de Navarra enpresa, Nafarroako Gobernuaren baimenarekin, milaka pago botatzekotan ibili zen naturgune babestua den eremu horretan, Aldude mendia zulatu eta magnesita harrobi bihurtzeko asmotan. Horiek horrela, Alduide Mendia Koordinakundekoek hainbat ekintza antolatu zituzten gertatzen ari zenari buruz berri eman, jendearen babesa bilatu eta, batez ere, hondeamakinen zundeaketa lanak geldiarazteko; tartean, fitxa honetan azterkizun den “Pagoak margotu harrobiaren aurka” arte ekintza. Hain zuzen, 2012ko udazkenean, Pablo Picassoren Gernika (1937) «artelan-ikonoaren» erreplika pintatu zuten babestu nahi zuten pagadiaren enborretan, Alduide Mendia Koordinakundearen izenean. Pentsatzekoa denez, batetik, zuhaitzei kalterik egiten ez dieten pintura bereziekin jardun ziren —besteak beste Agustin Ibarrola 80etan Omako basoan nola—, betiere jatorrizkoaren kolore paletari eutsiz —zuria, beltza eta grisak—. Bestalde, zatika pintatu zuten Gernika pago enborren azaletan, proiektore bati esker, artelana osorik ikus zitekeen puntua —zirkunferentzia huts bat egurrezko seinalean— aldez aurretik markatu eta gero (ikus Gara egunkariko hemerotekako bideoa). Dimentsio piktorikoari dimentsio eskultorikoa eransten zaio, beraz: land artaren zantzuak dituen eguneraketa hau multzo eskultorikotzat ere har daiteke, Antzeri pagadiko zuhaizpean barrena ibili ahala artelana bera zeharka baitzitekeen. Naturgunea arriskuan zegoen artelan erraldoitzat aitortzeko keinutzat ere irakur daiteke basoak eta Gernikak bat egin zuten ekintza hura. Horrez gain, harrobiaren aurkako borrokarako (ere) Gernika ber-irudikatu izanak garden bihurtzen du, artelana ez ezik ikonoa izaki, 1937tik hona eutsi diola hamaika testuingurutan —irudi esanguratsu gisa gaurkotu ahala— balio sinbolikoari edo truke balioari (Robles, 2019, 49. or.).

“Pagoa margotu harrobiaren aurka” arte ekintzak harrera ona jaso zuen erakusletzat jo daitezke, handik gutxira, koordinakundeak berak hara iristen ez zekitenentzat pagadiko Gernika ezagutzeko antolatu zituen bisita gidatuak. Ordea, 2013ko abenduan, Gernika pintura beltzez estali eta hondatu zuen norbaitek. Hori dela eta, salatu ez ezik, Gernika atzera berriz pintatzea erabaki zuten Alduide Mendia taldekoek. 2015ean, Nafarroako Auzitegi Nagusiak atzera bota zuen Zilbetiko harrobi proiektua.

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Elizondo, E. (2013ko martxoaren 31). “Gernika” pagadira itzuli da. https://www.berria.eus/bizigiro/gernika-pagadira-itzuli-da_1079404_102.html (Azken kontsulta: 2025eko abendua).

Euskalerria irratiko erredakzioa (2015eko  urriaren 16a) https://euskalerriairratia.eus/nafarroa/1444931915905-zilbetiko-harrobi-proiektua-atzera-bota-du-nafarroako-auzitegi-nagusiak (Azken kontsulta: 2025eko abendua).

Gara egunkariko hemerotekako bideoa: https://www.naiz.eus/eu/mediateca/video/guernica-antzeriko-pagadian-harrobiaren-aurka. (Azken kontsulta: 2025eko abendua).

Repensar Guernica artxiboko fitxa: https://guernica.museoreinasofia.es/documento/mural-de-la-coordinadora-monte-alduide (Azken kontsulta: 2025eko abendua).

Robles Tardío, R. (2019). Informe Guernica. Sobre el lienzo de Picasso y su imagen. Ediciones asimétricas.

Nola aipatu: Iruretagoiena, Leire (2025). “Lander F. Arroiaberen Pagoak margotu harrobiaren aurkari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Zerrenda amaitu gabea / La lista inacabada erakusketan, Txiki Agirre Garate artista gipuzkoarrak, Keixeta izenarekin diharduena, Gernikako bonbardaketaren biktimei omenaldia egiten die formatu handiko hamar mihise eta 16 pieza txikiagoren bidez. Pasarte historiko horren memoria fragmentarioari buruzko narratiba sinbolikoa proposatzen du artelanak, erregistro ofizialen suntsipenaren ondorioz biktimen zerrenda osoa egiteko ezintasuna aditzera ematen duena.

Erakusketaren izenburuak —Zerrenda amaitu gabea— erreferentzia egiten dio zuzenean lanaren ardatz nagusi bihurtutako gabezia horri. Kolore grisez eta okrez osaturiko paleta baten bidez, Keixetak sarraskiaren izugarrikeria eta suntsipena ekartzen du gogora, bonbardaketarii, hobi komunei eta min kolektiboari erreferentzia eginez. Horrela, oroimenari, ahanzturari eta berreraikuntza historikoaren beharrari buruzko hausnarketa sakona egitera gonbidatzen gaitu erakusketak.

Artelanari buruzko informazio gehigarria eta irudiak ikusteko esteka hauek kontsulta daitezke: https://www.calameo.com/read/00269896935748148f57f https://www.eitb.eus/es/videos/detalle/930287/video-nueva-exposicion-keixeta-bombardeo/

Nola aipatu: Pérez-Ortiz, Aitana (2025). “Keixetaren Zerrenda amaitu gabeari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

“Picassoren Gernika” Gorka Hermosa akordeoilari eta konpositore Urretxuarrak 2005ean sortutako partitura da. Akordeoiarekin jotzeko dago sortua, baina baita hari orkestra batentzako ere. Orkestrazio lanak Ángela Gallegorenak dira.

Euskal musikariaren ibilbideari erreparatzen badiogu, “Hezurbeltzak” taldea aipatu beharko genuke. Datu-base honetan landu dugu taldearen “Gernika,1937/4/26” kanta, 20218an argiatara ateratakoa. Hermosak osatutako kanta instrumentala da, fitxa honetarako aukeratu dugunarekin antzekotasunak dituena.

Kasu honetan ere kanta instrumentala dugu, hau da, hitzik gabekoa, eta doinuak gidatzen du entzulea Gernikako bonbardaketara. Gainera, izenburua bera irakurrita entzuleak badaki zer irudikatu behar duen: “Picassoren Gernika”. Kanta instrumentala den aldetik, entzule orok bere interpretazioa egiteko aukera dauka, musikak eramango baitio erritmo aldaketekin presio gehiagoko edo gutxiagoko eszenak irudikatzera. Dena den, eta “Hezurbeltzak” taldearen kantarekin alderatuta, Picassoren koadroari egiten dio zuzenean erreferentzia, zuri-beltzezko koadroa etorriko zaio entzuleari berehala. Siglind Bruhn ikerlariak “ekfrasi musikal” (Bruhn apud Desblache, 2019: 110) deitzen dio ekintza honi: koadroa kanta baten bidez errepresentatzeko hautuari.

Retolazaren (2009) bonbardaketaren errepresentazio desberdinen sailkapenari heltzen badiogu, errepresentazio historiko-soziala genuke: entzuleak izenburutik daki gertaera historiko baten errepresentazioa datorrela eta koadro famatuaren irudia etorriko zaio. Cueto ikerlariaren hitzekin bat etorrita, “Gernikako bonbardaketa birsortzea, errepresentazio historikoa egitea da, eta Guernikarekiko egitea, berriz, ekfrasien ariketa da” (Cueto , 2017: 34). Kasu honetan, beraz, errepresentazio historiko baten aurrean gaude, baina, gainera, ekfrasi ariketa batekin, ekfrasi musikala erabilita.

Nola aipatu: Gurrutxaga, Oihane (2025). “Gorka Hermosaren «Picassoren Gernika»ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika izenburudun koadroak 11 dira eta 2012an egin ziren, Gernikako Bonbardeaketaren 75 urteurrenean. Xabier Sáenz de Gorbea historialari eta arte-kritikariak Gernikako bonbardeaketaren inguruan abian zituen erakusketen proiektuaren barruan txertatu daitezke –9 erakusketa komisariatu zituen gai horren inguruan–, Ortiz de Elgearen margo horiek Gernikako Euskal Herria Museoan Ortiz de Elgearen Gernikak erakusketarako bereziki margotuak izan zirelako.

Ortiz de Elgearen plastikak espresionismoan ditu sustraiak eta bere ibilbide osoan abstrakzioa eta figurazioaren artean pibotatu zuen, garaiaren arabera. Edonola ere, interesgarriak suertatzen zaizkion edozein abangoardiaren errekurtsoak ere erabiltzen ditu bere sormenean. Izan ere, 11 koadrodun serie honetan, margotik margora ikusiko da zelan konbinatzen dituen kubismo, futurismo edo espresionismoaren ekarpenak. Bere paisagile aditu gaitasuna erabiltzen du Gernika bonbardeatuaren 11 irudi sortzeko, gertakariaren bista ezberdinak balira bezala, bere sortzaile begirada subjetiboa gertakariaren egunean sartu izan balu bezala ikusleari bistaratzeko. 

Gernika 11 honetan Ortiz de Elgeak oso tratamendu ezberdindua eskaintzen die koadroaren goiko erdialdeari eta behekoari: azpikoan, zuriz tarteka ñabartutako gris baten gainean, ingerada beltzez sinplifikatzen ditu eraikinen profilak eta tamaina txiki ezberdineko giza-figurak ageri dira, siluetak bezala, zerura begira edo keinu espresiboak egiten; goian aldiz, hegazkin alemaniar eta italiarrak hegan ageri dira oraindik, baina kontraste haundi bat sortzen du pintoreak goiko ezkerraldeko orban gorria eta eskuman agertzen den zuriaren dripping-aren artean –kolore zurrutada ezberdinak deskolgatzen ditu behealde griserantz espresiboki– . Berriro ere, seriearen Gernika 3an bezala, hegazkin mehatxatzaileak erakusten ditu oraingoan ere.

Ortiz de Elgearen artelanak “Ortiz de Elgearen Gernika” katalogoan kontsulta daitezke hurrengo estekan: https://www.bizkaia.eus/home2/Archivos/DPTO4/Noticias/Pdf/CAta.webpdf.pdf?hash=9b8941c57d264a972ccdf9e6a3d24df6 edo hemen klik eginez.

Nola aipatu: Larrinaga, Andere (2025). “Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika (11)ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika izenburudun koadroak 11 dira eta 2012an egin ziren, Gernikako Bonbardeaketaren 75 urteurrenean. Xabier Sáenz de Gorbea historialari eta arte-kritikariak Gernikako bonbardeaketaren inguruan abian zituen erakusketen proiektuaren barruan txertatu daitezke –9 erakusketa komisariatu zituen gai horren inguruan 2008 eta 2015 artean–, Ortiz de Elgearen margo horiek Gernikako Euskal Herria Museoan Ortiz de Elgearen Gernikak erakusketarako bereziki margotuak izan zirelako.

Ortiz de Elgearen plastikak espresionismoan ditu sustraiak eta bere ibilbide osoan abstrakzioa eta figurazioaren artean pibotatu zuen, garaiaren arabera. Edonola ere, interesgarriak suertatzen zaizkion edozein abangoardiaren errekurtsoak ere erabiltzen ditu bere sormenean. Izan ere, 11 koadrodun serie honetan, margotik margora ikusiko da zelan konbinatzen dituen kubismo, futurismo edo espresionismoaren ekarpenak. Bere paisagile aditu gaitasuna erabiltzen du Gernika bonbardeatuaren 11 irudi sortzeko, gertakariaren bista ezberdinak balira bezala, bere sortzaile begirada subjetiboa tragediaren egunean sartu izan balu bezala.

Gernika 10 koadro honetan berriro ere urruneko paisai-bista bat eskaintzen dio Ortiz de Elgeak ikusleari. Paul Cézanne pintorearen Sainte Victoire seriedun koadroak gogora ekartzen ditu, baina kubismoaren zatikatzeek eta kromatismo espresionistak Gernikaren bista honek eztanda bat sortzen duela aditzera ematen dute. Pintoreak etxebizitzen sekzioak, paisaiaren ikuspegi ezberdinak eta tentsio lineak mendi haundi berdin batean nahasten ditu eta zatikatzeen lerroak zerurantz luzaten ditu, hondamendiak sortutako suzko erroberak izango balira bezala. Berriro ere denaren gainean kolore ezberdineko orbanak dituen zeru gorri mehatxatzaile bat ageri da.

Ortiz de Elgearen artelanak “Ortiz de Elgearen Gernika” katalogoan kontsulta daitezke hurrengo estekan: https://www.bizkaia.eus/home2/Archivos/DPTO4/Noticias/Pdf/CAta.webpdf.pdf?hash=9b8941c57d264a972ccdf9e6a3d24df6 edo hemen klik eginez.

Nola aipatu: Larrinaga, Andere (2025). “Carmelo Ortiz de Elguearen Gernika (10)i buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika izenburudun koadroak 11 dira eta 2012an egin ziren, Gernikako Bonbardeaketaren 75 urteurrenean. Xabier Sáenz de Gorbea historialari eta arte-kritikariak Gernikako bonbardeaketaren inguruan abian zituen erakusketen proiektuaren barruan txertatu daitezke –9 erakusketa komisariatu zituen gai horren inguruan 2008 eta 2015 artean–, Ortiz de Elgearen margo horiek Gernikako Euskal Herria Museoan Ortiz de Elgearen Gernikak erakusketarako bereziki margotuak izan zirelako.

Ortiz de Elgearen plastikak espresionismoan ditu sustraiak eta bere ibilbide osoan abstrakzioa eta figurazioaren artean pibotatu zuen, garaiaren arabera. Edonola ere, interesgarriak suertatzen zaizkion edozein abangoardiaren errekurtsoak ere erabiltzen ditu bere sormenean. Izan ere, 11 koadrodun serie honetan, margotik margora ikusiko da zelan konbinatzen dituen kubismo, futurismo edo espresionismoaren ekarpenak. Bere paisagile aditu gaitasuna erabiltzen du Gernika bonbardeatuaren 11 irudi sortzeko, gertakariaren bista ezberdinak balira bezala, bere sortzaile begirada subjetiboa tragediaren egunean sartu izan balu bezala.

Gernika 9 margoan, serian konstante bat den hiri-paisaia margoaren goiko herenera mugatzen da bakarrik. Parte horretan etxe-sekzioak, eraikuntza hondatuak eta sugarrak nabarmentzen dira oraindik. Behealdean, aldiz, zuriarekin zenbait momentutan argitzen den grisez eta beltzez sortutako zoru informe batean, eskumaldean bonbek sortutako zuloak ageri dira eta, ezkerraldean, 6 pertsonen ingerada beltz-beltzak. Kontutan izanik zenbait pertsona biziren presentzia antzematen dela eraikuntzen artean (nolabait koloreztatuta daude hauek; gizonezko profilezko busto argi bat dago ezkerreko eraikuntza batean), belztuta dauden 6 horiek bereziak direla ematen du: ikusleari bizkarra ematen diote eta hiri suntsituaren espektakulua ikusten daude; horregatik, arimak edo garaiko edo egungo sarraskiaren lekukoak izan daitezkeela pentsatzera eramaten du.

Ortiz de Elgearen artelanak “Ortiz de Elgearen Gernika” katalogoan kontsulta daitezke hurrengo estekan: https://www.bizkaia.eus/home2/Archivos/DPTO4/Noticias/Pdf/CAta.webpdf.pdf?hash=9b8941c57d264a972ccdf9e6a3d24df6 edo hemen klik eginez.

Nola aipatu: Larrinaga, Andere (2025). “Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika (9)ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika izenburudun koadroak 11 dira eta 2012an egin ziren, Gernikako Bonbardeaketaren 75 urteurrenean. Xabier Sáenz de Gorbea historialari eta arte-kritikariak Gernikako bonbardeaketaren inguruan abian zituen erakusketen proiektuaren barruan txertatu daitezke –9 erakusketa komisariatu zituen gai horren inguruan 2008 eta 2015 artean–, Ortiz de Elgearen margo horiek Gernikako Euskal Herria Museoan Ortiz de Elgearen Gernikak erakusketarako bereziki margotuak izan zirelako.

Ortiz de Elgearen plastikak espresionismoan ditu sustraiak eta bere ibilbide osoan abstrakzioa eta figurazioaren artean pibotatu zuen, garaiaren arabera. Edonola ere, interesgarriak suertatzen zaizkion edozein abangoardiaren errekurtsoak ere erabiltzen ditu bere sormenean. Izan ere, 11 koadrodun serie honetan, margotik margora ikusiko da zelan konbinatzen dituen kubismo, futurismo edo espresionismoaren ekarpenak. Bere paisagile aditu gaitasuna erabiltzen du Gernika bonbardeatuaren 11 irudi sortzeko, gertakariaren bista ezberdinak balira bezala, bere sortzaile begirada subjetiboa tragediaren egunean sartu izan balu bezala. Sua sujeritzen duen zeru gorri mehatxatzaile baten azpian gainjartzen ditu Ortiz de Elgeak eraikuntza ezberdinak Gernika 8 margo honetan. Etxebizitzak sekzionatzen ditu erakusteko barruan dagoen jendea, ingerada baten bitartez sintetizatzen dituen pertsona anonimoak. Margo serie osoan giza-figura sotilki erabiltzen du eta une aukeratuetan; deigarria da koadro honetan pertsonen hainbat keinu nabarmenten direla: eskuak zerura erreguz eramaten dituen bat, paretak eskalatzen saiatzen direnak, izkina batean babestu eta besarkatu egiten duten bi, pentsakor dagoen beste bat, horma bat apurtzen saiatzen dena… Badirudi beheko partean kokatuak dauden zenbait forma abstraktu ere giza-figurei erreferentzia egiten dietela.

Ortiz de Elgearen artelanak “Ortiz de Elgearen Gernika” katalogoan kontsulta daitezke hurrengo estekan: https://www.bizkaia.eus/home2/Archivos/DPTO4/Noticias/Pdf/CAta.webpdf.pdf?hash=9b8941c57d264a972ccdf9e6a3d24df6 edo hemen klik eginez.

Nola aipatu: Larrinaga, Andere (2025). “Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika (8)ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika izenburudun koadroak 11 dira eta 2012an egin ziren, Gernikako Bonbardeaketaren 75 urteurrenean. Xabier Sáenz de Gorbea historialari eta arte-kritikariak Gernikako bonbardeaketaren inguruan abian zituen erakusketen proiektuaren barruan txertatu daitezke –9 erakusketa komisariatu zituen gai horren inguruan 2008 eta 2015 artean–, Ortiz de Elgearen margo horiek Gernikako Euskal Herria Museoan Ortiz de Elgearen Gernikak erakusketarako bereziki margotuak izan zirelako.

Ortiz de Elgearen plastikak espresionismoan ditu sustraiak eta bere ibilbide osoan abstrakzioa eta figurazioaren artean pibotatu zuen, garaiaren arabera. Edonola ere, interesgarriak suertatzen zaizkion edozein abangoardiaren errekurtsoak ere erabiltzen ditu bere sormenean. Izan ere, 11 koadrodun serie honetan, margotik margora ikusiko da zelan konbinatzen dituen kubismo, futurismo edo espresionismoaren ekarpenak. Bere paisagile aditu gaitasuna erabiltzen du Gernika bonbardeatuaren 11 irudi sortzeko, gertakariaren bista ezberdinak balira bezala, bere sortzaile begirada subjetiboa tragediaren egunean sartu izan balu bezala.

Gernika 7 honetan, serie berdineko Gernika 3  margoan bezala urruneko bista bat ekaintzen dio pintoreak ikusleari. Oscar Kokoschka espresionista austriarraren hiri-paisaien antzeko emozio-karga ere antzematen da margo honetan. Oraingoan zeruak berriro ere okupatzen du margoaren goiko erdialde osoa, baina Gernika 3 obran iluntasuna eta hegazkin hegalariak ikusten baziren, hemen ortziak urdingune argiak erakusten ditu. Edonola ere, gorritasunak, kolore ezberdineko zeruko orban espresiboek, ke blokeek eta eraikuntza suntsituek hegazkinek eragindako hondamendia aditzera ematen dute.

Ortiz de Elgearen artelanak “Ortiz de Elgearen Gernika” katalogoan kontsulta daitezke hurrengo estekan: https://www.bizkaia.eus/home2/Archivos/DPTO4/Noticias/Pdf/CAta.webpdf.pdf?hash=9b8941c57d264a972ccdf9e6a3d24df6 edo hemen klik eginez.

Nola aipatu: Larrinaga, Andere (2025). “Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika (7)ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika izenburudun koadroak 11 dira eta 2012an egin ziren, Gernikako Bonbardeaketaren 75 urteurrenean. Xabier Sáenz de Gorbea historialari eta arte-kritikariak Gernikako bonbardeaketaren inguruan abian zituen erakusketen proiektuaren barruan txertatu daitezke –9 erakusketa komisariatu zituen gai horren inguruan 2008 eta 2015 artean–, Ortiz de Elgearen margo horiek Gernikako Euskal Herria Museoan Ortiz de Elgearen Gernikak erakusketarako bereziki margotuak izan zirelako.

Ortiz de Elgearen plastikak espresionismoan ditu sustraiak eta bere ibilbide osoan abstrakzioa eta figurazioaren artean pibotatu zuen, garaiaren arabera. Edonola ere, interesgarriak suertatzen zaizkion edozein abangoardiaren errekurtsoak ere erabiltzen ditu bere sormenean. Izan ere, 11 koadrodun serie honetan, margotik margora ikusiko da zelan konbinatzen dituen kubismo, futurismo edo espresionismoaren ekarpenak. Bere paisagile aditu gaitasuna erabiltzen du Gernika bonbardeatuaren 11 irudi sortzeko, gertakariaren bista ezberdinak balira bezala, bere sortzaile begirada subjetiboa tragediaren egunean sartu izan balu bezala. Margoaren luzeerak irudi panoramiko bat eskaintzea bermatzen du Gernika 6 margoan. Bertikalki plano ezberdinak banaturik, eraikuntza suntsitu ezberdinen bistak eskaintzen dizkigu Ortiz de Elgeak. Gernikaren hondakinak dira: atzeko eraikinetan sua antzematen da oraindik, erdian kale baten pespektiba irekitzen duen arku bat eusten da oraindik. Kontraste bezala, eskumaldean irmo mantentzen dira Gernikako Juntetxeko zin egiteko tenplu klasikoaren antza daukan tribunaren eraikin neoklasikoa eta, bere aurrean, arbola, sugarren artean. Pertsona baten profil beltza sujeritzen da beheko eskumako izkinean, denaren lekuko izan daitekeen edozein gizaki, garaikoa edo egungoa.  

Ortiz de Elgearen artelanak “Ortiz de Elgearen Gernika” katalogoan kontsulta daitezke hurrengo estekan: https://www.bizkaia.eus/home2/Archivos/DPTO4/Noticias/Pdf/CAta.webpdf.pdf?hash=9b8941c57d264a972ccdf9e6a3d24df6 edo hemen klik eginez.

Nola aipatu: Larrinaga, Andere (2025). “Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika (6)ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika izenburudun koadroak 11 dira eta 2012an egin ziren, Gernikako Bonbardeaketaren 75 urteurrenean. Xabier Sáenz de Gorbea historialari eta arte-kritikariak Gernikako bonbardeaketaren inguruan abian zituen erakusketen proiektuaren barruan txertatu daitezke –9 erakusketa komisariatu zituen gai horren inguruan 2008 eta 2015 artean–, Ortiz de Elgearen margo horiek Gernikako Euskal Herria Museoan Ortiz de Elgearen Gernikak erakusketarako bereziki margotuak izan zirelako.

Ortiz de Elgearen plastikak espresionismoan ditu sustraiak eta bere ibilbide osoan abstrakzioa eta figurazioaren artean pibotatu zuen, garaiaren arabera. Edonola ere, interesgarriak suertatzen zaizkion edozein abangoardiaren errekurtsoak ere erabiltzen ditu bere sormenean. Izan ere, 11 koadrodun serie honetan, margotik margora ikusiko da zelan konbinatzen dituen kubismo, futurismo edo espresionismoaren ekarpenak. Bere paisagile aditu gaitasuna erabiltzen du Gernika bonbardeatuaren 11 irudi sortzeko, gertakariaren bista ezberdinak balira bezala, bere sortzaile begirada subjetiboa tragediaren egunean sartu izan balu bezala. Gernika 5 honetan etxe baten lehenengo plano bat eskaintzen digu pintoreak, aurrealdetik. Suaren mehatxupean bere estruktura irmoki eta adoretsu mantentzen ari den etxe bat da, teilatu aldean mendi gorri baten forma daukan su baten arriskupean baitago. Suak kiskalitako ganbara habeak era dinamikoan erabiltzen ditu pintoreak eta beheko kolomen erritmo bertikalarekin kontrastea sortzen dute. Etxearen ezkerraldean hondatutako eraikuntzen harri arrastoak daude eta eskumaldean, gorri eta beltzez irudikatutako lurralde abstrakto batean, badirudi pertsonen profilak asmatu daitezkeela.  

Ortiz de Elgearen artelanak “Ortiz de Elgearen Gernika” katalogoan kontsulta daitezke hurrengo estekan: https://www.bizkaia.eus/home2/Archivos/DPTO4/Noticias/Pdf/CAta.webpdf.pdf?hash=9b8941c57d264a972ccdf9e6a3d24df6 edo hemen klik eginez.

Nola aipatu: Larrinaga, Andere (2025). “Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika (5)i buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika izenburudun koadroak 11 dira eta 2012an egin ziren, Gernikako Bonbardeaketaren 75 urteurrenean. Xabier Sáenz de Gorbea historialari eta arte-kritikariak Gernikako bonbardeaketaren inguruan abian zituen erakusketen proiektuaren barruan txertatu daitezke –9 erakusketa komisariatu zituen gai horren inguruan 2008 eta 2015 artean–, Ortiz de Elgearen margo horiek Gernikako Euskal Herria Museoan Ortiz de Elgearen Gernikak erakusketarako bereziki margotuak izan zirelako.

Ortiz de Elgearen plastikak espresionismoan ditu sustraiak eta bere ibilbide osoan abstrakzioa eta figurazioaren artean pibotatu zuen, garaiaren arabera. Edonola ere, interesgarriak suertatzen zaizkion edozein abangoardiaren errekurtsoak ere erabiltzen ditu bere sormenean. Izan ere, 11 koadrodun serie honetan, margotik margora ikusiko da zelan konbinatzen dituen kubismo, futurismo edo espresionismoaren ekarpenak. Bere paisagile aditu gaitasuna erabiltzen du Gernika bonbardeatuaren 11 irudi sortzeko, gertakariaren bista ezberdinak balira bezala, bere sortzaile begirada subjetiboa tragediaren egunean sartu izan balu bezala. Gernika 4 margoan etxe eta paisai plano ezberdinak erakusten ditu pintoreak; espazioak sekzionaturik daude barruko pertsonak erakusteko. Giza figurek hartzen dute protagonismo gehiago margo honetan, silueta anonimo bilakatuta, batzuetan grisez edo gorri-laranjaz pintaturik, erretzen baleude bezala. Bere profila sinplifikatzeko erabiltzen duen diagonalaren inklinazioak erreakzioa baina etsipena ere aditzera ematen du. Elkarri laguntza eskaintzen diotela antzematen da. Goiko partean sugarrak eta koloreztatutako ke informe bat ikusten dira.

Ortiz de Elgearen artelanak “Ortiz de Elgearen Gernika” katalogoan kontsulta daitezke hurrengo estekan: https://www.bizkaia.eus/home2/Archivos/DPTO4/Noticias/Pdf/CAta.webpdf.pdf?hash=9b8941c57d264a972ccdf9e6a3d24df6 edo hemen klik eginez.

Nola aipatu: Larrinaga, Andere (2025). “Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika (4)ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika izenburudun koadroak 11 dira eta 2012an egin ziren, Gernikako Bonbardeaketaren 75 urteurrenean. Xabier Sáenz de Gorbea historialari eta arte-kritikariak Gernikako bonbardeaketaren inguruan abian zituen erakusketen proiektuaren barruan txertatu daitezke –9 erakusketa komisariatu zituen gai horren inguruan 2008 eta 2015 artean–, Ortiz de Elgearen margo horiek Gernikako Euskal Herria Museoan Ortiz de Elgearen Gernikak erakusketarako bereziki margotuak izan zirelako.

Ortiz de Elgearen plastikak espresionismoan ditu sustraiak eta bere ibilbide osoan abstrakzioa eta figurazioaren artean pibotatu zuen, garaiaren arabera. Edonola ere, interesgarriak suertatzen zaizkion edozein abangoardiaren errekurtsoak ere erabiltzen ditu bere sormenean. Izan ere, 11 koadrodun serie honetan, margotik margora ikusiko da zelan konbinatzen dituen kubismo, futurismo edo espresionismoaren ekarpenak. Bere paisagile aditu gaitasuna erabiltzen du Gernika bonbardeatuaren 11 irudi sortzeko, gertakariaren bista ezberdinak balira bezala, bere sortzaile begirada subjetiboa tragediaren egunean sartu izan balu bezala.

Gernika 3 honetan suntsitutako paisai isolatu bat ikusten dugu. Ortiz de Elgeak oraingoan ikuslearen begirada urruneko puntu batean kokatzen du eta handik Gernika bonbardeatuaren bista eskaintzen dio. Hegazkin alemaniar eta italiarrek oraindik ere hiri-paisai birrindu horren gainetik hegan egiten dabiltza. Herri hondatuak margoaren beheko erdialdea okupatzen du, baina zeru mehatxatzaile bat nagusitzen da goiko erdialde osoan: ke zutabe beltzak nagusitzen dira bertan, baina baita ere tamaina ezberdineko koagulo informeak. Oscar Kokoschka espresionista austriarraren hiri-paisaien antzeko emozio-karga antzematen da margo honetan.

Ortiz de Elgearen artelanak “Ortiz de Elgearen Gernika” katalogoan kontsulta daitezke hurrengo estekan: https://www.bizkaia.eus/home2/Archivos/DPTO4/Noticias/Pdf/CAta.webpdf.pdf?hash=9b8941c57d264a972ccdf9e6a3d24df6 edo hemen klik eginez.

Nola aipatu: Larrinaga, Andere (2025). “Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika (3)ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika izenburudun koadroak 11 dira eta 2012an egin ziren, Gernikako Bonbardeaketaren 75 urteurrenean. Xabier Sáenz de Gorbea historialari eta arte-kritikariak Gernikako bonbardeaketaren inguruan abian zituen erakusketen proiektuaren barruan txertatu daitezke –9 erakusketa komisariatu zituen gai horren inguruan 2008 eta 2015 artean–, Ortiz de Elgearen margo horiek Gernikako Euskal Herria Museoan Ortiz de Elgearen Gernikak erakusketarako bereziki margotuak izan zirelako.

Ortiz de Elgearen plastikak espresionismoan ditu sustraiak eta bere ibilbide osoan abstrakzioa eta figurazioaren artean pibotatu zuen, garaiaren arabera. Edonola ere, interesgarriak suertatzen zaizkion edozein abangoardiaren errekurtsoak ere erabiltzen ditu bere sormenean. Izan ere, 11 koadrodun serie honetan, margotik margora ikusiko da zelan konbinatzen dituen kubismo, futurismo edo espresionismoaren ekarpenak. Bere paisagile aditu gaitasuna erabiltzen du Gernika bonbardeatuaren 11 irudi sortzeko, gertakariaren bista ezberdinak balira bezala, bere sortzaile begirada subjetiboa tragediaren egunean sartu izan balu bezala. Gernika 2 margoa bertikalki 5 plano ezberdinetan zatikatzen du pintoreak. Honekin bonbardaketa gertatu aurretiko, bitarteko eta geroko eszenak bistaratu nahi dituela dirudi. Goiko partean, aldiz, irudi osoa bateratzen da futurismoan abiapuntua duten tentsio lerro diagonal asko erabiliz eta sugar eta eztadei erreferentzia eginez. Paisai apurtu bat aditzera ematen da goiko parte horretan. Giza irudia da nagusitzen dena zatikatutako beheko 5 eszena horietan, oso tratamendu ezberdinetan: jantzita eta pentsakor, biluzik, antzemateko zaila den silueta txiki bilakaturik… Une ezberdinen kaptazio honetan, badirudi pintoreak gertakariaren giza dimentsio denetara hurbildu nahi duela.  

Ortiz de Elgearen artelanak “Ortiz de Elgearen Gernika” katalogoan kontsulta daitezke hurrengo estekan: https://www.bizkaia.eus/home2/Archivos/DPTO4/Noticias/Pdf/CAta.webpdf.pdf?hash=9b8941c57d264a972ccdf9e6a3d24df6 edo hemen klik eginez.

Nola aipatu: Larrinaga, Andere (2025). “Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika (2)ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika izenburudun koadroak 11 dira eta 2012an egin ziren, Gernikako Bonbardeaketaren 75 urteurrenean. Xabier Sáenz de Gorbea historialari eta arte-kritikariak Gernikako bonbardeaketaren inguruan abian zituen erakusketen proiektuaren barruan txertatu daitezke –9 erakusketa komisariatu zituen gai horren inguruan 2008 eta 2015 artean–, Ortiz de Elgearen margo horiek Gernikako Euskal Herria Museoan Ortiz de Elgearen Gernikak erakusketarako bereziki margotuak izan zirelako.

Ortiz de Elgearen plastikak espresionismoan ditu sustraiak eta bere ibilbide osoan abstrakzioa eta figurazioaren artean pibotatu zuen, garaiaren arabera. Edonola ere, interesgarriak suertatzen zaizkion edozein abangoardiaren errekurtsoak ere erabiltzen ditu bere sormenean. Izan ere, 11 koadrodun serie honetan, margotik margora ikusiko da zelan konbinatzen dituen kubismo, futurismo edo espresionismoaren ekarpenak. Bere paisagile aditu gaitasuna erabiltzen du Gernika bonbardeatuaren 11 irudi sortzeko, gertakariaren bista ezberdinak balira bezala, bere sortzaile begirada subjetiboa tragediaren egunean sartu izan balu bezala. Gernika 1 honetan kubismoaren fazetazioa eta futurismoaren dinamikotasuna antzematen dira. Edonola ere, badirudi margoaren ikuslea kristala apurtuta daukan leiho batean kokatzen duela. Suntsipenaren aztarnak ikusten ditugu hainbat errekurtsori esker: kromatismoa –iluntasunera eramaten du paisaia eta beltza, grisa, gorria eta zuria nabarmentzen dira­–, sugarren arrastoak, irudiaren satikatzea eta txiki eta korrika dabiltzan giza silueta batzuetan.

Ortiz de Elgearen artelanak “Ortiz de Elgearen Gernika” katalogoan kontsulta daitezke hurrengo estekan: https://www.bizkaia.eus/home2/Archivos/DPTO4/Noticias/Pdf/CAta.webpdf.pdf?hash=9b8941c57d264a972ccdf9e6a3d24df6 edo hemen klik eginez.

Nola aipatu: Larrinaga, Andere (2025). “Carmelo Ortiz de Elgearen Gernika (1)i buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Maraca Diablo musika taldea 1972an sortu zen Mendaron. Gaur egungo taldekideak hauexek dira: Ina Iriondo ahotsean eta gitarran, Josu Iriondo baxuan, Rafa Furnier baterian, Asier Etxaniz gitarran, Anita Pérez ahotsean eta sintetizadorean eta, azkenik, Soraia Urbieta ahotsean.

Lau lan argitaratu dituzte orain arte: Hail zigurat (2012), El regreso del niño indio (2019), 1978 (2020) eta Maraca Diablo (2022). Azkeneko diskoari buruzko berri batean, honela deskribatzen du kazetari batek taldekideen lana: “Bada salaketa, badira ametsak eta istorio ilunak, beldurrak, heriotza, maitasuna, hutsa edo epika” (Kulturklik). Disko guztietan errepikatzen diren gaiak dira aipatutakoak, eta horren adibide da iruzkin honetarako erabiliko dugun kanta ere.

“Gernika” izenburua darama Maraca Diablo taldeak grabatu eta argitaratutako lehen lana, “Hail zigurat”, irekitzen duen lehen kantak. Badok atarian edo bandcamp-en entzun daiteke.

Rock generoan sailkatuta ageri zaigu Badok atarian bertan. Lasai hasten da hasieran, instrumentu kolpe labur batzuekin, baina indarra hartuz joaten da pixkanaka. Doinu errepikakorra da, akorde berdin batzuk errepikatzen dira kanta instrumental honetan, hau da, hitzik gabekoa da.

Ideia horiek bi gauza uzten dituzte agerian. Alde batetik, diskoa kanta honekin hasteak badu garrantzia: taldekideek gaur egunera ekarri nahi dute Gernikako bonbardaketa eta horrekin hasten dute haien lana, sarrera-sarreratik argi utziz haiek ez dutela Gernikan jazotakoa ahaztu. Gainera, izenburuan “Gernika” irakur dezakegu soilik, datarik gabe, bestelako azalpenik gabe. Entzuleen iruditeriaren parte da bonbardaketa eta garbi uzten dute era horretan, bonbardaketaren errepresentazioaren irakurketa identitarioa (2009) genuke Retolazaren ideietara joz. Beste alde batetik, memoriaren transmisiorako akuilu ere bada: hitzik esan beharrik ez badago ere, denok oroitzen dugu bonbardaketa, eta argazkiekin gertatzen den era berean, kantak ere izan daitezke transmisio iturri.

Ondorio gisara, eta talde honen beste lan batzuk erreparatuz, garbi dago historiari eta historia transmititzeari garrantzia ematen diotela. Horren beste adibide bat da argitaratutako azken lanean Maraca Diablo (2022) agertzen den “Milia Lasturko” kanta. Honela argudiatzen dute kanten eta gaien aukeraketa taldekideek: “Soinu eta doinu berriekin gatoz, etxetik urrutira gabe bildutako istorioak dakartzagu, aspaldikoak eta gaur egunekoak, oihartzun egiten digutenak ozen, nahiz eta hitzon esanahia ez den erabat gure eskuetan kabitzen. Susmoa dugu suarekin ari garela ondorioen jakitun izan gabe” (Kulturklik).

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

BADOK. Euskal Musikaren Ataria. https://www.badok.eus/euskal-musika/hezurbeltzak/hezurbeltzak [azken kontsulta: 2025/07/09]

Retolaza, I. (2009). Gernikako bonbardaketa euskal literaturan: errepresentazio eta begirada poetikoak. Euskera, 54(2-2), 1079-1108. https://doi.org/10.59866/eia.v2i54.234

Nola aipatu: Gurrutxaga, Oihane (2025). “Maraca Diablo taldearen «Gernika» abestiari buruzko fitxa”. MHLIren Genrika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Pilar Txopiteak Gernikako bonbardaketa oroitzen du eta horren berri ematen du Ahotsak-en Bonbardaketak iraun zuen artean Arratzun, Bonbardaketa osteko gertaerak eta Medikurik ez Gernikan, gehienak ihesean edo kartzelan izeneko bideoetan.

Pilar Txopiteak Arratzuko baserri batean pasatu zuen Gernika bonbardatu zuten unea, herritik alde egin baitzuten garaiz, zerbait gertatuko zen susmoaz. Gernika ezer gabe geratu zela kontatzen du, eta zorriak bakarrik ikusten zituztela dio.

Bonbardaketa ostean familiartean tentsioak eta haserreak hasi zirela kontatzen du, bonbardaketaren osteko egoerak giroa zakartu zuelako, eta senitartekoen artean ere hori bera islatu zen, zoritxarrez.

Bonbardaketako unea nola bizi zuen kontatzeaz gain, bonbardaketaren ostean herrian zegoen giroa deskribatzen du Pilarrek. Pasarte esanguratsuetakoa da bonbardaketaren errudunetako bat izan zen gizon bat plazan agertu zela gogoratzen duenetakoa. Gizonak Gernika ez zutela erre, ezta suntsitu ere aldarrikatu zuen; are gehiago, Alemaniatik Gernikara dirua bidaliko zutela esan zuen. Dena gezurra zen, eta horrek erakusten du nola hasiera-hasieratik saiatu ziren errudunak egia ezkutatzen, herritarrek gertatu zena bazekiten arren.

Bestalde, bonbardaketaren ostean, biktimentzako soroan zuloak egin eta gorpuak bertan bota zituztela kontatzen du, eta gezur asko esan zirela ere baieztatzen du. Bonbardaketa ondoren, ez zen medikurik gelditu herrian, ia denak ihesean edo kartzelan zeudelako; hori dela eta, Pilarren aitari bihotzekoak eman eta hil  egin zen, ez baitzuen laguntzarik jaso. Bonbardaketaren ostean ere, arrazoi batzuk edo beste, biktimak egoten jarraitu zuten, herrian gelditu zen egoera tamalgarria dela eta.

Bideoak esteka hauetan ikus daitezke: https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-104-016/ https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-104-014/ https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-104-012/ https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-104-013/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Pilar Txopitea eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Mertxe Hidalgori Gernikako bonbardaketak bizitza aldatu zion, eta horri buruz mintzatzen da Ahotsak-en Denak negarrez, Gernika antortxa bat eta Ezer barik, soinekoagaz bakarrik izeneko bideoetan.

Mertxe Hidalgo Gernika bonbardatu baino lehen zoriontsu bizi zen, baina bonbardaketarekin dena apurtu zela dio. Bonbardaketako oroitzapen txarrak ditu, izan ere, bonbardaketaren egunean kalean zebilen jolasean lagunekin, nebak bat-batean eskutik heldu eta indarrez sasi artera eraman zuenean. Bonbak erortzen hasi zirenean, kanposantuan zeuden ezkutatuta eta bertatik ikusi zituzten bonbardaketa eta metrailadoreak. Bonbardaketa amaitu zenean, herria sutan zegoela gogoratzen du, “antortxa” bat izango balitz bezala.

Bonbardaketa egunean, etxea erretzen ari zitzaiela ikusi zuten, baina garrantzitsuena etxeko denak bizirik irten zirela dio. Mertxek pasarte gogoangarri bat kontatzen du: etxean errefuxiatu eibartar bat zuten eta ohean zegoen gaixorik, baina etxea erretzen hasi zenean, aita barrura sartu zen hura erreskatatzera. Denak onik atera ziren, baina etxea galdu eta denak gainean zutenarekin bakarrik jarraitu behar izan zuten aurrera. Dena galdu zutenez, Bilboranzko bideari ekin zioten.

Bonbardaketa ostean, “zergatik?” galdera egiten zion etengabe bere buruari, eta egoera tamalgarria gogoratzen du: negarrak, zaratak, garrasiak… Bere senitarteko eta ezagunak egoera hartan ikusteak arima zauritu zion, agerian utziz gertaera erabat traumatikoa izan zela herritarrentzat bai bonbardaketa, bai bonbardaketa osteko momentuak.

Bideoak esteka hauetan ikus daitezke: https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-109-010/ https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-109-013/ https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-109-012/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Mertxe Hidalgo eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Libe Asuak Gernika bonbardatu zuten eguna oroitzen du, eta oroitzapen horien berri ematen du Ahotsak-en Gernikako sugarrak ikusi zituzten izeneko bideoan. 

Libe Asua Gernika bonbardatu zuten egunean amari bazkaria eramatera joan zen Galdakaotik minara, eta itzultzean hegazkinak gainean ikusi zituen. Hegazkinak baxu-baxu zebiltzan eta metrailatzen zutela ohartu zen, beraz, saiatu zen haiek saihesten sasi artean burua sartuz. Gauean zeru gorri-gorri ikusi zuen eta Gernikatik garrak ikusi zituen. Aitak ezin zuen sinetsi Gernika erre zutenik, alabaren hitzak sinetsi gabe, baina hurrengo egunean jakin zuten gertatu zena. Astelehena zela, eta astelehenetan inguruko herritar denak Gernikara hurbiltzen zela dio (azoka eguna dela eta).

Libe Asuaren testigantzak Gernikaren aurkako erasoaren handitasuna erakusten du, izan ere, urrunetik ohartu zen herria erretzen ari zirela. 

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/galdakao/pasarteak/gal-002-035/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Libe Asua eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Mari Esteban Gernikan zen 1937ko apirilaren 26an eta egun hura ekartzen du gogora Ahotsak-en Gernikako bonbardaketatik ihesi izeneko bideoan.

Mari Esteban Bermeon jaio zen arren, aita gernikarra zuen eta Gernikan bizi zen sasoi batean. Gernika bonbardatu zuten egunean ere Gernikan zegoen, eta bertan bizitakoak gogoan ditu: non ezkutatu ziren, erretako etxeak, erasoak… Ereinotz luzeen artean ezkutatu zen Maria, etxetik irtenda ahal izan zuten lekura ihesi. Hurrengo egunean oinez abiatu ziren Bermeora, senitartekoen etxean babestera.

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/bermeo/pasarteak/brm-107-002/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Mari Esteban Erkoreka eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Frantziska Egigurenen Gernika bonbardatu zuten eguna gogoratzen du eta horretaz hitz egiten du Ahotsak-en Gernikako bonbardaketaren inguruko bizipenak eta Durangoko eta Gernikako bonbardaketak; egunkariak gorde zituen izeneko bideoetan. 

Frantziska Egigurenek Gernika bonbardatu zuten egunean, hegazkinak haien gainetik pasatzen ikusi zituztenean, “Durangora berriro ez” pentsatu zuten, baina Gernikara joan ziren eta izugarrizko sarraskia gertatu zela kontatzen du. Aita eta Frantziska babeslekura joan ziren, baina ama etxean gelditu zen haur txikiarekin. Hegazkinak zehazki nondik buelta ematen zuten ikusten zuten, eta haien gainetik pasatzen ziren etengabe joan-etorrian. Babeslekura zihoazela, haien gainetik pasa ziren, eta hegazkin batzuk haiengana zihoazela ikusita, korrika ihes egin behar izan zuten. Frantziska babeslekura iritsi zen, baina aitari bonba bota zioten. Zorionez, bonbak ez zuen aita harrapatu, baina Frantziska oso kezkatuta gelditu zen, aitarengatik larrituta.

Frantziska Egigurenek Durangoko eta Gernikako bonbardaketaren berri ematen zuten egunkariak koltxoiaren artile artean gorde zituen. 30 urte beranduago egunkariak aurkitu zituzten. Durangoko bonbardaketa gogorra izan bazen ere, Frantziskak aipatzen du Gernikakoa are krudelagoa izan zela, eta hirunaka iristen ziren hegazkinek eragindako beldurra oroitzen du. Erreka ondoko babeslekuan babestu ziren. Frantziskaren ekintzak agerian uzten du objektuek memoria gordailu gila funtziona dezaketela: bonbardaketen berri ematen duten egunkariak gordetzea, eta 30 urte beranduago kontsultatu ahal izatea gertakari historikoak berreraikitako ariketa bikaina da. Dokumentu, gutun, argazki, egunkariei… esker eraiki dezakegu ezagutu ez dugun historia, baita diskurtso bat eratu ere, izan ere, gutxi dira bizirik dirauten 1936ko gerra bizi zuten euskaldunak. 

Bideoak esteka hauetan ikus daitezke: https://ahotsak.eus/iurreta/pasarteak/iur-040-033/ https://ahotsak.eus/iurreta/pasarteak/iur-040-030/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Frantziska Egiguren eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Jon Lopategik Gernikako bonbardaketa bizi zuen eta horren berri ematen du Ahotsak-en Gernikako bonbardaketa estolda-zuloan izeneko bideoan. 

Jon Lopategi Muxikan zegoen Gernika bonbardatu zutenean eta estolda-zuloan ezkutatuta egon ziren ilunpetan. Iluntzean, babeslekutik irten eta Gernikako sua eta bertatik ateratzen zen argitasuna ikusi zuten. Egun batzuk geroago, Jon amarekin batera Barrutira joan zen eta Gernikako hondakinekin soilik topo egin zutela gogoratzen du. Hori da gerraz oroitzen duena.

Jon Lopategiren gerrari buruzko oroitzapen bakarra Gernikako bonbardaketarekin lotuta dago, agerian utziz gertaerak eragindako inpaktua eta trauma, hondamendiaren tamaina izugarria dela-eta.

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/muxika/pasarteak/mux-053-007/

Gernika(k) datu-basean Jon Lopategiri buruzko liburuaren fitxa kontsulta daiteke, zehazki, Luis Baraiazarrak idatziriko Jon Lopategi, bertsozko mezularia (2000). 

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Jon Lopategi eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Ramon Andonegi Gernikan izan zen bonbardaketaren egunean eta egun hartaz mintzatzen da Ahotsak-en Gernikako bonbardaketa eta Gernikako astelehenetako eria izeneko bideoetan.

1937ko apirilaren 26an Ramon Andonegi Gernikara joan zen aitarekin batera, txerrikumeen salerosketa dela-eta, eta arratsaldeko hiruretan, Ramonek Sukarrietara  trena hartu zuen txerrikumeen bila joateko. Gogoratzen du jende asko zegoela Gernikan egun hartan, azoka eguna baitzen. Ez zegoen Gernikako jendea soilik, inguruko herrietako baserritar eta abeltzainak ere hurbiltzen baitziren astelehenetan bertara.

Trena hartu eta ordu bete eskasera, zarata handiak entzun zituen Gernikatik, eta hirunaka iristen ziren hegazkinak ere ikuskatu ahal izan zituen. Gernika erasotzen ari zirela konturatu zen ke beltz-beltza ikusten baitzuen, eta asko arduratu zen bere aitagatik, oraindik Gernikan zegoelako. Ramon Andonegiren testigantzak baieztatzen du Gernika bonbardatu zuten egunean ez zirela gernikarrak soilik herrian zeudenak, baizik eta kanpotik hurbildutako biztanlez beteta ere zegoela. Gainera, Ramonek hain urrutitik bonbardaketa ikusi eta sentitu izanak hondamendiaren larritasuna imajinatzen laguntzen du.

Bideoak esteka hauetan ikus daitezke: https://ahotsak.eus/mundaka/pasarteak/mud-003-035/ https://ahotsak.eus/mundaka/pasarteak/mud-003-034/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Ramon Andonegi eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Guadalupe Mendibek Gernika nola bonbardatu zuten ikusi zuen menditik, eta hori deskribatzen du Ahotsak-en Gernika erre zuten egunaz izeneko bideoan..

Hegazkinak gainetik pasatzen hasi zirenean, zer gertatzen ari zen jakin gabe ere, Gudalaupek mendira jo zuen ezkutatzera, zehazki, zulo moduko batean sartu zen. Ez zuen argi zer gertatzen ari zen eta zein herri erasotzen ari ziren, baina suteak zeudela konturatu zen. Beldurtuta pasatu zituen ezkutalekuko momentuak, gurasoak ez baitzituen alboan, eta, azkenean, herrira itzuli zirenean, Gernika erre zutela jakin zuten.

Bonbardaketa eguneko nahasmendua, anabasa, zalantzak, beldurrak… azaleratzen ditu Guadalupe Mendibiren testigantzak eta egun hartan bizi beharrekoak irudikatzen ditu.

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/ea/pasarteak/eaa-002-020/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Guadalupe Mendibe eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Elisa Kalzadak, 8 urte zituela, Gernikako bonbardaketa bizitu zuen eta hori bera kontatzen du Ahotsak-en Aitaren bila Gernikako bonbardaketan izendatutako bideoan.

Elisa Kalzadak Gernikako bonbardaketaren egunean, 8 urte zituela, aitaren bila irten zen Gernikara, etxera salbu irits zedin. Etxetik abioiak pasatzen ikusi zituztenean, amak Elisa Gernikara bidali zuen aita abisatu eta ahalik eta lasterren etxeratzeko. Menditik gora egin zuten bidea ondo gogoratzen du, bonbak erortzen hasi baitziren eta abioiak gertu-gertutik pasatzen baitziren. Gernika herrian bertan ez bizi arren, ingurutik hurbiltzen ziren baserritar eta herritarrak ugari ziren, eta hori bera erakusten du Elisaren kasuak, Gernika bonbardatu zuten egunean aitaren bila joan izan behar baitziren.

Bideoa hurrengo estekan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/busturia/pasarteak/bus-007-005/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Elisa Kalzada eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

EITBren Harian programak Gernikako bonbardaketaren 75. urteurrena dela eta erreportaje dokumental berezia eskaini zuen Iban Bengoetxea aurkezlearen gidaritzapean. Saioan bonbardaketatik bizirik irten ziren herritarren testigantzak jasotzen ditu , eta haien lekukotza historialari eta adituen datuekin osatzen da, beste batzuen artean, Gernikako Bakearen Museoa Fundazioko arduraduna den Iratxe Momoitok, eta Gernika Gogoratuz-eko Maria Oiangurenek parte hartzen dute. 30 minutu irauten dituen erreportajeak Gernika bonbardatu zuten egunaren errepaso orokor bat egiten du, gertakari historikoaren datu nagusiak aipatuz eta, era berean, lekukoei bizitakoa kontatzeko espazioa eskainiz.

Lekukoek hegazkinez, herrian lehenagotik sentitzen zen tentsio eta ziurgabetasunaz, babeslekuez… hitz egiten dute. Picassoren Guernica koadroaren erreprodukzio txikiak ere agertzen dira dokumentalean zehar, baina ez da haren inguruko azalpenik ematen, besterik gabe, bonbardaketa artelanarekin lotzea iradokitzen da. Erreportajearen amaierako mezuak argi uzten du gertakari historikoa bizi zutenen lekukoa jaso, entzun eta transmititu egin behar dela, halako hondamendirik ezagutu ez dutenek gogoan izan dezaten haren herriak eta arbasoek bizi zutena. 1936ko Gerrako oroimen gune garrantzitsuenetakoa da Gernika, eta elkarrizketatuek ere hori bera erretratatzen dute.

Bideoa osorik ikus daiteke Primeran plataforman hemen sakatuz.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Harianen «Gernika bonbardaketan»i buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu basean.

Gernikako Lobak ekimenak 2012an Gernikako Lizeo antzokian ikuskizun multimediala eskaini zuen, hain zuzen, Gernikako bonbardaketa gogoratzeko. Bertan, sormenaz jositako proiektuaren baitan, hainbat diziplina uztartu zituzten: musika, arte eszenikoak, zinea, literatura… Izan ere, 17 ataletan banatuta ikusgai dagoen ekitaldiak zuzeneko emanaldiak, poemak, animaziozko bideoak, laburmetraiak eta Gernikako aiton-amonen testigantzak biltzen ditu, beste batzuen artean.

Gernikako bonbardaketa ikuskizun osoan zehar irudikatzen da, bereziki “Burdinezko Zaldunak” izendatutako film laburrean eta musika emanaldiak laguntzen dituen animaziozko irudietan. Film laburra gaur egungo bizimodua irudikatzen duten eszenekin hasten bada ere, filmaren erdialdetik aurrerako zatiak Gernikak 1937ko apirilaren 26an jasandako sarraskira garamatza: sirena hotsak, zuri-beltzeko irudiak, bonbardaketaren ostean frankistek zabaldutako mezu iruzurtia, Picassoren Guernicako elementuak… Irudiok, ordea, gaur egungokoekin nahasten dira, Gernikan 1937an gertatutakoa oraindik gaurkotasun handiko hondamendia dela nabarmentzeko. Honek erakusten du nola Gernikako bonbardaketak eragindako traumak denboran zehar esanahiak zabaldu eta berritzeko aukera eman duen, horrela, beste herrialde eta herritarrek pairatu beharreko sufrimenduarekin enpatia sentitu eta babesa erakusten da Gernikak eskuratu duen sinbologiatik abiatuz.

Gernikaren sinbologia hori, neurri handi batean, Pablo Picassoren Guernica mihise erraldoiaren eraginez unibertsalizatu da. Euskal Herrian Gernika herriak abertzaletasun eta lurralde askeari lotutako sinbologia jakina lehenagotik bazuen ere, Gernikako bonbardaketak erabat eraldatu zuen euskaldunentzat sakratua zen herria, baita munduaren aurrean hartu zuen irudia ere, Guernica koadroaren ondorioz. Loben ikuskizunean ere, Picassoren koadroko elementu esanguratsuak agertzen dira, gehien errepikatzen direnen artean daude bonbilla eta zezena; hala ere, koadroaren erreprodukzio osoak ere identifika daitezke han-hemenka. Aipatu den bezala, ordea, Guernica margolana ez da Gernikari lotutako sinbolo bakarra, eta Gernikako Arbolari ere hainbat erreferentzia egiten diete Lobek. Gernikako Arbola, hain zuzen ere, euskaldunen sinbolo nabarmenetakoa bilakatu zen XIX. mende amaieran, eta XX. mende hasierarako sinbolo politiko eta identitarioak sortzeko iturria izan zen. Jose Maria Iparragirrek, hala ere, lehenagotik bihurtu zuen sinboloa herrikoi “Gernikako Arbola” bertsoari esker, eta ikuskizunean Gernikako aiton-amonak entzun daitezke aipatutako ereserki ospetsua abesten.

“Gernikako Arbola”, ordea, ez da ikuskizunean Gernikari dedikatutako entzun daitekeen kantu bakarra. Paul Omaetxebarriaren “Ttiki hori lo kantua”ren zuzeneko emanaldiari, izan ere, aitona-ilobak bonbardaketatik ihesi dabiltzala irudikatzen duen bideoak ematen dio hasiera. Bestalde, The Ridd Truckers talde gernikarrak “Gernika” izendatutako ingelesezko abestian Gernikako bonbardaketaren xehetasun historikoak aditzera ematen dira: merkatu eguna, arranoak, hegazkin alemanak… aipatzen dira, hitzek kontatutakoa ilustrazioen bidez baieztatzen den bitartean. Gainera, letraren euskarazko itzulpena eskaintzen da ilustrazioen bidez. Horrez gain, AUdience taldeak Mikel Laboaren “Gernika” kantu ezaguna ere bertsionatzen du, eta haiek Laboaren oihu lazgarri bereizgarriak are gehiago nabarmentzen dituzte. Kantuak bere bideoklip propioan bonbardaketaren zuri-beltzezko irudiak erakusten ditu: hegazkinak, babeslekuak, soldaduak, zaurituak…, eta Picassoren Guernica koadroaren irudiekin amaitzen da ikus-entzunezkoa. Laboaren “Gaztetasuna eta zahartzaroa” kantuaren bertsioa ere egiten dute, eta honetan ere Picassoren koadro enblematikoaren erreprodukzioa agertzen da.

Enrique Morente eta Lagartija Nicken “Omega”ren Ruben Garatearen bertsioak ematen dio amaiera ikuskizunari. Izan ere, “Omega” Federico Garcia Lorcaren “Omega. Poema para muertos” poeman oinarritutako abestia da, beraz, hildakoei egindako omenaldi gisa uler daiteke ikuskizunaren azken emanaldia. Gainera, zuzeneko emanaldian Maria Larrinaga artistak margolana burutzen du mihise zuri baten gainean, kantuak aurrera egin ahala, berak ere margotzeari ekiten dio eta, kantua amaitzerako, margolana ere amaituta dago. Margolanak odolez bustitako kalea erakusten du, non hegazkinak bonbak jaurtitzen ari diren. Margolanean Picassoren Guernica koadroko gizona erreguka gogorarazten duen aurpegi bat agertzen da, zerura begira oihuka dagoena, hain zuzen ere.

Ikus-entzunezko Loben proiektuak aukera ematen du Gernikaren inguruan azken mendeetan garatutako sinbologia, alegoria eta gertaera historikoen erretratu orokorra egiteko: Gernika oroimen gune bilakatu da, eta, bertatik abiatuta memoria(k) lantzen d(ir)a ikuskizunean. Hau da, arte adierazpide eta baliabide desberdinen arteko nahasketak polisemiaz betetako Gernika/Guernicarekin bat egiten du. Ondorioz, ikus-entzunezko baliabideekin osatutako produktu artistiko anitzen bidez gertakari historikoak, baina baita harekin lotutako emozioak transmititzea lortzen dute.

Ikuskizuna online ikus daiteke hemen.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Gernikako loben ekimenari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Sirena hotsak dokumentala Ipes eta Ahaztuak elkarteen artean aurrera ateratako lana da. Bertan, 1936-1939 bitartean Bilbo Handia inguruan gertatutako bonbardaketen berri ematen dute hura bizi zuten hainbat emakumek. Bonbardaketa jasan zuten biktimen elkarrizketak jasotzeaz gain, babeslekuetan gorde beharreko une larriak fikzionatu dituzte auzokideek elkarlanean. Bilbo Handiko izu bonbardaketak aipatu arren, Gernikako bonbardaketa ere zeharka aipatzen da, bertako sarraskiaren ondoren Bilbo ingurura babes bila gerturatu ziren gernikarren martxa aipatuz. Bilbo izan zen Euskadiko frontean gehien iraun ahal izan zuen hiria, eta errefuxiatu ugari iritsi ziren 1937ko Gernikako bonbardaketaren ondotik, bertatik antolatu baitziren erbesteratzeko operazioak. Bilbo Handia eta Gernikaz gain, Durango, Ariz-Basauri eta Urduñako bonbardaketak ere aipatzen dira, historian toki handirik izan ez duten gertakariak ere aitortuz.

Informazio gehiago Ipes-en webgunean hemen.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Patricia Muñozen Sirena hotsaki buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Gernika bajo las bombas (2012) bi atalez osatutako telesaila da. Hainbat kontakizunez osatuta dago telesaila, pertsonaia erreal eta historikoak fikziozko pertsonaiekin gurutzatuz. Kontakizun desberdinak izan arren, denak daude markatuta Gernikako 1937ko apirilaren 26ko bonbardaketagatik. Gutxi gora behera, Durangoko bonbardaketatik (1937ko martxoak 31) Gernikako bonbardaketaren hurrengo astera arte irauten du kontakizunak eta datu eta gertakari historikoetan oinarritzen da. George L. Steer kazetaria, Jose Antonio Agirre lehendakaria, Emilio Mola jenerala eta Wolfram von Richtofen Kondor Legioaren buruzagia agertzen dira pertsonaia historikoen artean.

Bonbardaketaren prestakuntzaren xehetasunak agertzen dira telesailean, Gernika helburu militar estrategikoa ez izan arren, izua eragitea helburu zuena. Pertsonaia eta gertakizun errealak fikzioarekin nahasten dira eta Gernikako herritarren bizimodu eta ohiturak islatzen dira horrela. Fikzioko bi pertsonaia nagusiak familia desberdinetatik datozen bi lagun dira: Txato, familia langile immigrantearen seme komunista, eta Jesus Mari, familia karlista tradizional burgesaren seme intelektuala. Bi lagunen arteko erlazioa kaltetuta geratuko da Gernikako bonbardaketaren ondoren, Jesus Mari hondamendiaren “eragile”tzat joz. Honek ondo erakusten du Euskal Herriko garaiko benetako egoera, hau da, herri bakarrean bizilagun eta lagunak elkarrekin bizi ziren komunitate berdinean, baina bando desberdinetakoak ziren: karlistak, gorriak, jeltzaleak… beraz, gerrak eztanda egin zuenean eta altxatuak euskal lurraldetan aurrera egin zuten neurrian, gatazka eta talkak areagotu egin ziren herritar, senide eta lagun artean.

Karlistek Gernikaren balio sinbolikoa babesteko beharra azpimarratzen diote jeneral alemaniarrari, hala, Gernikako Juntetxea eta Gernikako Arbola ez suntsitzearen alde egiten dute. Izan ere, karlistek errege katolikoei errespetu osoa zor zieten, eta Gernika izan zen, hain zuzen, foruak hitzartzeko lur sakratua. XIX. mende amaieran bilakatu zen Gernikako Arbola euskal identitatearen sinbolo nabarmenetakoa eta foruzaleek indartu egin zuten euskaldunekiko erlazio identitarioa. Maitane Retolazaren arabera, Gernikako bonbardaketa gertaera “disruptibotzat” har daiteke, foruei lotutako sinboloaren esanahi tradizionalak hankaz hora jarri zituenez gero. Karlisten pentsamendua ondo irudikatzen du filmak, altxatuen bandoan borrokatuz, errege katolikoen eta euskal foruen lur sakratua mantendu nahi dutelako, herri oso bat suntsitu arren.

Bonbardaketa katastrofe gisa irudikatzen da filmean: eztandak, metrailadoreak, oihuak, hautsa, sua, zaurituak, hildakoak… Aipagarria da gutxitan berregin dela fikziozko zineman bonbardaketak eragindako sarraskia, hain zuzen ere, “produkzioaren ikuspegitik izugarri garestia nahiz emaitza gisa emango zituen irudietan zeharo basatia izango zelakoan” (Riambau, 2012: 138). Ez hori bakarrik, zinema urte askotan Gernikako operazioaren inguruko isiltasunaren “konplizea” izan da, alde batetik, momentuko lekukotasun filmaturik ez dagoelako, eta bestetik, Picassoren koadro alegorikoaren sinbolismo handiak beste adierazpideetako gertakariarekiko hurbiltzeak zeharo gainditu dituelako. Gernikako bonbardaketaren gaia landu nahi izan duten filmagileek Picassoren koadroaren bitartez irabazi izan ohi dute hori (Riambau, 2012: 143).

Telesailak euskal zinemagintzaren eskutik Gernikako bonbardaketaren errepresentazio historikoa eskaintzen du, beste hainbat euskal sinboloren garrantzia erakutsiz, eta euskal herritarren bizimodu eta gerrako harremanak irudikatuz. Gainera, bukaeran, fikzioari amaiera eman eta benetako lekukoak elkarrizketatzen dira haien testigantzak jasotzeko. Lekukoak Chillidaren “Gure aitaren etxea” eskulturaren parean mintzo dira, hain zuzen ere, Chillidak Gernikako bonbardaketaren 50. urteurrenaren harira Eusko Jaurlaritzaren enkarguz sortu zuen artelana. Pertsonaia errealetan oinarritutako istorioak dira, izen-abizen propioekin, eta amaieran haien berri ematen da, nolabaiteko epilogoa osatuz.

Bi ataleko telesaila eskuragarri dago hemen.

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK
E. Riambau (2012). “La pintura sobre la pantalla. Gernika, Picasso y el cine”. In S. De Pablo Contreras & J. Fernandez (koord.), Zinema eta Gerra Zibila Euskal Herrian (129-144. orr). Donostia Kultura.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Luis Mariasen Gernika bonbapeani buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Mikel Urdangarinen “Andikona” kantua Azula (2012) diskoan argitaratu zen. 1936ko uztailaren 22an Otxandioko Andikonako plaza bonbardatua izan zen eta gertakari hura da abestiak kontagai duena. Otxandioren ondoren etorritako Durango eta Gernika ere aipatzen dira kantuan.  

Nola aipatu: Arrastoa, Ane (2025). “Mikel Urdangarinen «Andikona»ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Kantua entzungai:

Teknika hiperrealistako bi margolanez osatutako piezetako bigarrenak, lehenengoarekin alderatuta argiagoa, Gernikaren bonbardaketaren deuseztutako herriaren gainean, Gernikako Arbolaren haritz hostoa dakusagu. Deuseztapenaren osteko loraldia litzateke.

Artelanak ikusteko sakatu hemen.

Nola aipatu: Onandia, Mikel (2025). “Jesus Mari Lazkanoren Sustrai erreak (II)i buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Teknika hiperrealistako bi margolanez osatutako piezetako lehenak Gernikaren bonbardaketaren osteko sua agertzen du. Zerua gorri eta bizitzarik ez herrian. Tragediaren lehen uneak.

Artelanak ikusteko sakatu hemen.

Nola aipatu: Onandia, Mikel (2025). “Jesus Mari Lazkanoren Sustrai erreak (I)i buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Picassoren margolana pago bertikaletan margotzeko xedea Agustin Ibarrolak Oman egin zuen lana gogora dakarkigun aldarrikapena da. Eta Erroko bailara horren natura salbatzea du helburu, Magnetitas enpresaren ekintzaren mehatxupean baitago, bertako mea-baliabideak ustiatu nahian baitabil. Ikonoa bestelako aldarrikapenetan erabiltzearen adibidea.

Artelana ikusteko sakatu hemen.

Nola aipatu: Onandia, Mikel (2025). “Zilbeti biziriken Gernikari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Kirmen Uriberen Musschek(2018) Robert Mussche Bigarren Mundu Gerrako erresistentziako kide belgikarraren bizitza fikzionatzen du bitarteko desberdinetan jasotako informaziotik abiatuta. Izan ere, Roberten alabak bildu zituen gutun, eguneroko, koaderno, lekukotasunak… baliatzen da Uribe Robert Musscheren bizitza berreraiki eta bere istorioa kontatuko zuen fikziozko eleberria sortzeko.

Robert Musschek Espainiako Gerra Zibiletik Habana itsasontzian erbesteratu ziren bi haur hartzen ditu etxean. Ganten haurrekin dagoen bitartean, etengabe bertaratzen dira gerra eta faxismoaren aurkako manifestazioetara, eta mugimendu ezkertiarraren aldeko jarrera garbia da Robertena hasiera-hasieratik. Ordea, bi haur euskaldunak haien sorterrira itzuli behar dira, eta haiek aldentzean, Robert ezkerreko mugimenduan murgiltzen da, alegia, Bigarren Mundu Gerrak eztanda egiten duenean, erresistentziako kide izatera pasatzen da. Edonola ere, haren konpromezu politikoak galbidera eramango du: naziek harrapatu eta torturatzen dute, ondoren kontzentrazio-esparru batera eramateko, eta azkenik, Lubeckeko Cap Arcona barku alemaniarrean bizia galdu zuen, gerra amaitzear zegoela, ingelesen aire bidezko erasoaren ondorioz.

Espainian Gerra Zibilean egin ziren hainbat bonbardaketa aipatzen dira liburuan, baita Bigarren Mundu Gerran gauzatutakoak ere. Aipatzen den lehena, ordea, Gernikakoa da, hala hasten baita eleberria: “Gernikako bonbardaketaren ondoren, haurrak babesean jartzeko erabakia sendotu egin zuen Jose Antonio Agirre Lehendakariak” (13). Izan ere, 1937ko maiatzetik ekainera 19.000 haur atera ziren Euskal Herritik Europako hainbat herrialdetara: Frantzia, Ingalaterra, Sobietar Batasuna, Belgika…Habana ontzia izan zen haurrek Bilbotik ihes egiteko erabili zen ontzia, eta bertan Belgikara ihes egin zuen Karmentxu eta bere nebaren istorioa kontatzen da eleberrian. Gernikako bonbardaketak eragin zuen hondamendiaren ondotik, jaurlaritzak neurri zorrotz eta drastikoagoak hartu behar izan zituen, izua eragin zuen biztanleria zibilaren aurkako erasoak, eta mugarria markatu zuen iparraldeko frontean. Edonola ere, Gernikakoa ez da aipatzen den bonbardaketa bakarra, hala nola, Bilbon haurrek bizitakoak deskribatzen dira: “Hasieran jolas bat baino ez zen, haurrok gustuko izaten genuen Bilborantz zetozen hegazkinei begira geratzea. Baina gero konturatu ziren ez zeudela olgetarako” (15). Bestalde, protagonistak Granollersen bizitakoak ere kontatzen ditu, kazetari bezala bertan zegoela biztanle zibilaren aurkako bonbardaketarik larrienetako bat ikusi baitzuen (58). Uribek bitartekarien bidez (argazkiak, gutunak…) memoria jakin bat berreraikitzen du historiak eskaintzen dituen datuekin batera, hau da, iragana ikertzen du sorkuntzako hainbat elementuren bidez aktibatzeko. Hala, gertakizun historikoez hitz egitean (Gernikako bonbardaketa, Cap Arcona barkua…) narratzaileak orainaldi objektibo eta hotza erabiltzen du, baina lehenengo pertsonara aldatzen da fikzioari hasiera emateko, hipotetikoa eta iragana etengabe nahastuz.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Kirmen Uriberen Musscheri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Hainbat aldiz egokitu izan zaio Unai Iturriagari Gernika bertsotara ekartzeko moduko gai edo abagunerik (Ibarluzea 2025), eta horietako bat da aztergai dugun bakarkako lanerako testuinguru hau. Izan ere, 2012ko maiatzaren hasieran Mallabian izandako bertso-saio batean, Gernika bonbardatu zuteneko 75 urteurrenaren harira Asier Ibaibarriaga gai-jartzaileak gai hau jarri zion: “Unai, 75 urte bete berri dira Gernika, Durango, Eibar… bonbardatu zituztela” (BDB). Ageri denez, gaian bertan egiten zaie erreferentzia Bizkaian bonbardatutako beste herri batzuei ere, ondoren bertsolariak Gernika hartuko badu ere horien guztien eta bonbardatutako hiri gehiagoren sinbolotzat.

2005ean Lauaxeta idazlearen jaiotzaren urteurrenaren harira ekarria zuen Gernika bertsotara, bai eta 2012an ere, aztergai dugun bertso saio hau baino zenbait aste lehenago ere: Igor Elortzarekin kantuan jarri zuen Jokin Urangak Unai Iturriaga, binakako ofizioan, eta beren herriko (Durango) bonbardaketaren harira, aurrekoengandiko zer transmisio jaso ote zuten galdeturik. Honako honetan, baina, bakarkako ariketa proposatu zioten durangarrari, zeinak hiru bertso ondu zituen hamarreko handian, Hil da Canovas fuera Canovas doinuan. Doinu hori tragikoen artean sailkaturik dago (BDB).

Retolazak (2009) irakurketa sozio-historikoa deritzonaren bidetik, bertsolariaren esperientzia politikoak indar hartzen du bakarkako ariketako hiru bertsoetan. Hala, Espainiako estatuaren aldetiko isiltasun eta erreparazio eza salatzen da lehenbizi: “Aurten oroitza ekitaldirik, ez da faltau eta bego. / Bonbardeatu egin ebezan gutxienez bitan edo / suzko bonbekin lehenengo eta isiltasunagaz gero” dira lehen bertsoaren azken hiru puntuak. Bigarrena honela bukatzen da: “behintzat onartu ‘Espainiaren izenean egin zan hau´ / Zauririk ez dau itxiko baina orbantzen lagunduko dau”. Hirugarren bertsoan beste herrialde batzuetan bizi diren gatazkekiko itsutasuna mahaigaineratzen da (“Nahiz ordukoak izan doguzan aurtengo hontan gomutan / pentsatu daigun zer gertatzen den munduan hainbat lekutan”) eta, hala, Gernikaren sinboloa hedatu egiten da, Libiara, Siriara eta Palestinara, Gernika gerraren kontrako aldarri edo sinbolo unibertsal bihurtuta (“kanpokoari itsu izaten erreza dogu batzutan / munduan zehar gaur be badago hamaika Gernika sutan”).

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK
BDB. Bertsolaritzaren datu-basea. https://bdb.bertsozale.eus/ [azken kontsulta: 2025/01/02]
Ibarluzea, M. (2025, prentsan). Los ecos de Gernika en el bertsolarismo improvisado: 1989-2019.
Iturriaga, U. (2009) “Denbora arin pasetan dala”, BDB. Bertsolaritzaren datu-basea. https://bdb.bertsozale.eus/web/bertsoa/view/12d19k [azken kontsulta: 2025/01/02]
Retolaza, I. (2009). Gernikako bonbardaketa euskal literaturan: errepresentazio eta begirada poetikoak. Euskera, 54(2-2), 1079-1108. https://doi.org/10.59866/eia.v2i54.234

Bonbardaketaren urteurrenaren harira jarritako gaiei erantzuten dioten beste bertsoaldi batzuk:

– 1997-04-26 Abadiño Jaialdia [Bertsoa] : Zeru aldera begitu eta
– 2007-04-28 Itsasu Jaialdia [Bertsoa]: Sarraskiaren sinonimoa da Gernikaren izena
– 2007-10-19 Durango Jaialdia [Bertsoa]: Kaixo amnesia zer moduz zaude?
– 2012-04-27 Azpeitia Jaialdia [Bertsoa]: Niri zeozer kontatzen zidan

Unai Iturriaga bertsolariaren Gernikaren beste aipamen batzuk:
– 2012-04-27 Azpeitia Jaialdia [Bertsoa]: Niri zeozer kontatzen zidan
– 2007-04-28 Itsasu Jaialdia [Bertsoa]: Sarraskiaren sinonimoa da Gernikaren izena
– 2005-09-13 Bermeo Jaialdia [Bertsoa]: Ehun urte dira hor zabizela
– Isladak poesia liburuko poemaren fitxa

Nola aipatu: Ibarluzea, Miren (2024). “Unai Iturriagaren «Denbora arin pasetan dala»ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Angel Sandimasek Eusko Jaurlaritzaren laguntzarekin Gernikako bonbardaketan oinarritutako animaziozko 12 minutuko laburmetraia ekoitzi zuen eta Victoria Eugenia antzokian estrainatu zen Gernikako bonbardaketaren 75. urteurrenean Donostiako Giza Eskubideen Zinemaldian. Laburmetraia Jose Luis Zumetak margotutako Picassoren Guernicaren bertsioak eta Mikel Laboaren “Gernika” obra musikalak inspiratu zuten, eta helburu nagusia Zumetaren Gernika animaziozko film baten bitartez irudikatzea zen. Irudiak laguntzeko Laboaren musika gehitu zuten, Zumetak hala proposatuta, drama eta emozioa areagotzeaz gain, Laboari omenaldia egiteko.

Filma bonbardaketaren aurreko unearekin hasten da txuri-beltzezko irudiekin. Erakusten den espazioa Gernika herriari dagokiola dakigu irudikatzen den herriaren kartelak “Gernika-Lumo” adierazten baitu. Herritarrak eguneroko jardueretan dabiltzan bitartean, soldaduek hegazkinak bonbez kargatzen dituzte herritik urrun, guda arnasten da bakean. Filmeko protagonista mutiko gazte bat da, uso bati begira dagoela ezagutzen duguna lehen aldiz. Usoak, hain zuzen ere, bakearen aldeko esanahi unibertsala eskuratu zuen XX. mendean, eta Pablo Picasso izan zen usoa bakearen sinbolotzat hartzea eragin zuen arduradun nagusietako bat. Filmeko haurrak, usoa ikusita, hegaztiaren marrazkiak egiteari ekiten dio gelditu gabe, bata bestearen atzetik, Picassok egin zituen hamaika bozetoen antzera. Haurra usoak marrazten ari dela hasiko dira sirena-hotsak eta babeslekuetara jotzeko aginduak (5:30), orduan, bonba hotsak, burrunbak eta Laboaren hitz lotsatiak entzuten dira, pantaila beltz baten gainean. Laboaren ahotsaren gorakadarekin batera, sugarrak ikusten dira, horrela, ordura arteko txuri-beltzezko irudiak atzean geratu eta kolorea agertzen da lehen aldiz filmean: suaren kolore laranja eta horiak ikusten dira fondo beltz eta ilun baten gainean, eta kantuan oihuak gailentzen direnean bonbardaketak eragindako kaos eta anabasa irudikatzen dira eztanda koloretsu baten bidez. Bonbardaketa osteko unea kolore eta musika biziz irudikatzen da.

Animaziozko aurpegi desitxuratuek Laboaren kantua abesten dute, ahoa oihuen erritmora mugituz, eta deserosotasuna eta ezinegona transmititzen dute, sekuentziari indar eta drama handia emanez. Gernika suntsituaren irudiak ere agertzen dira, irudi errealen gainean sortuak: eraikinak sutan, jendea alde batetik bestera korrika, oraindik erortzen ari diren bonbak… Sinbolismo handiko irudiak agertzen dira: hasteko, geziz osatutako bola bat aurpegi desitxuratuen atzetik dabil hauek harrapatu nahian (7:02), elkarri lotutako geziek Espainiako Falangearen ikurrari egiten diote erreferentzia. Ikus falangista, segundo batzuk beranduago, svastika nazian bilakatzen da, segitzen zituen aurpegiak harrapatzen dituen arte. Ikur falangista eta naziak bat egiten dute eszena honetan (7:02-7:13), justuki, Gernikako bonbardaketaren errudunak salatzeko asmoz. Gernika hegazkin alemanek bonbardatu zuten Bigarren Mundu Gerran erabiliko zituzten estrategien entsegu gisa, eta bando nazionalak horretan lagundu zuen, jakina. Bonbardaketaren ostean frankistek deuseztatu egin zuten haien kontrako akusazio oro, eta haien eskuhartzea ukatu dute beti, Gernikako sarraskia gorriei egotzita.

Egiaren aurkako kanpaina izugarria abiatu zuen gobernu frankistak, eta horixe bera irudikatzen da 7:40. minutuan esku ezezagun batek iltze handi bat biktima baten ahoan sartu eta eztarria suntsitzeraino iristen denean. Honek erakusten du, izan ere, nola mehatxatu, deuseztatu, eta isiltzera behartu zituzten biktimak. Eszena hau musika lasaiago eta tristeago batek jarraitzen du, bizitasuna apur bat apalduz, eta bonbardaketaren osteko herriaren egoera akigarria erakusten da. Hasieran agertutako haurra agertzen da bigarren aldiz, errautsez inguratuta, malko bat usoaren marrazkiaren gainean erortzen zaiola. Laboak, abesbatzaren ahotsekin batera, goibel, suabe eta tonu baxuagoan abesten du haurrak bere bidean aurrera egiten duen bitartean, zakur bat atzetik segika duela. Emozio eta tristuraz betetako eszena da oraingoa, eta, jarraian,  Zumetaren Gernikan agertzen diren oin bereizgarriekin egiten du topo haurrak (10:10): milaka oin, etzanak (erailduak) izan diren herritarren oinak, hain zuzen ere. Oin baso horren aurrean haurrak ukabila altxatzen du eta orduan amaitzen da filma, Gernika koadro osoaren irudi anplifikatua erakustearekin batera.

Zumetak egindako irudiak dira animazioak sortzeko oinarria, horren adierazgarri dira, alegia, hasieratik agertzen diren giza figura desitxuratuak, oinak, elkarri lotutako hiru aurpegiak, zakur beltza, kresta koloredun aurpegia, svastika, tximistak, ukabila… Zumetaren koadroan agertzen diren elementuak animaziozko filmean bere horretan erreplikatuta agertzen dira. Egileak berak azpimarratzen duen bezala, arteak halako gertakariak errepika ez daitezen eta ahanzturan eror ez daitezen lortzen du, artelanak lekukotasun eternalak baitira. Arteak memorian mantendua izateko duen gaitasunari esker lortzen da belaunaldiz belaunaldi eta nazioartean mezuak eta errelatoak transmititzea, eta horixe bera aldarrikatzen du Angel Sandimasek laburmetraia hasi baino lehenagoko adierazpenetan. Honez gain, ikur unibertsal bilakatu den Guernica euskal identitate eta memoriari atxikitzea lortzen du egileak, euskal kulturako Zumeta eta Laboa artista kutunen lanak fusionatuz medio oso desberdin batean, animazioaren bidez, alegia. Horrela, gertakari historikoa (bonbardaketa) eta artelana(k) elkarrekin ulertzen ditu ikusleak, eta egileak baliatzen dituen hurbileko euskal erreferente garaikideek ikuslearen barneak mugitzen ditu.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Angel Sandimasen Gernikari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Igor Elortza eta Unai Iturriaga bertsolari durangarrek elkarren artean kantatutako bertso-sorta da aztergai dugun hau (Elortza & Iturriaga, 2012). Apirilaren 27 batez 2012an Azpeitian antolatutako jaialdiaren parte dira bertso hauek, hain zuzen ere, Gernikaren bonbardaketaren 75. urteurrenean ospatutako jaialdia da. Jokin Uranga gai-jartzaileak bete-betean adierazten du bertsotarako erabiliko duten gaia memoria historikoaren transmisioa izango dela, honela dio: “Gernika eta Durango bonbardatu zituztenetik 75 urte pasatu dira. Zuek biok durangarrak izanik, zer jaso duzue zaharragoengandik edo zer esanahi izan zuen sarraski hark?” (BDB Bertsolaritzaren datu-basea). Gaiaren zehaztasun horiek eta bertsoak eskuragarri daude DBD datu basean.

Bertsolari bakoitzak bere esperientziatik hitz egiten du gaia emanda binaka egindako ariketa honetan. Binaka gaia-emanda bertsotarako erabili zuten doinuari erreparatzen badiogu, Haurtxo txikia negarrez dago sehaska kanta aukeratu zuten bi kantukideek, gaiari erantzuteko egokia zela iritzita eta transmisioaren ideiari indar egiteko. Neurria, berriz, zortziko handia da: zortzi bertso-lerroz osatuta daude bertso guztiak eta bertso-lerro bakoitiek hamar silaba izango dituzte, baina bertso-lerro bikoitiek, errima eramateaz gain, zortzi, hau da, bi silaba gutxiago. (BDBn dago informazio guztia)

Neurri eta doinua errespetatuz, hiruna bertso osatu zituzten bertsolariek. Elortza da kantuan lehenengoa, eta familiako transmisioari heltzen dio, etxean zerbait entzun zuela oroituz. Iturriagak berehala erantzuten dio esanez etxean gehiegi entzun ez bazuen ere, konturatuta dagoela omenaldietan berberak ateratzen direla lehen lerroan. Bigarren aldiz mikrora itzulita, Elortzak euren hamar bat urte lehenago egindako omenaldi bat aipatzen du eta Iturriagak bere aitaren hitzak ekartzen ditu gogora euren herriko udala kritikatzeko. Azken bi bertsoetan memoriaren transmisio egokia aipatzen dute biek ala biek, helburu horrekin pentsatuta erabakitako doinuarekin.

Ibarluzeak (2025, prentsan) Retolazaren (2009) ikerlana erabiltzen du bonbardaketaren irakurketa hau sailkatzeko: bi bertsolariek irakurketa pertsonala eskaintzen diote entzuleari. Hainbat puntu azpimarratu daitezke kantuan eta bat-batean osatutako elkarrizketa honetan. Alde batetik, Elortzaren lehenengo bertsotik bertatik nabari da tonu alegorikoaren presentzia: Ipuinxarrenak dira itxuraz / egi bihurtzen direnak. Ipuin esanda, etxean entzundako gertakariei buruz ari da, baina benetan gertatu zirela azpimarratu nahi du, gertakari bat alegorikoki aipatu ondoren (ipuina deitzen baitio) gertakari historiko erreala dela garbi utziz. Iturriagak erantzuten dio: Nik jaso apenas jaso nuen gero egin zerbaiten jabe. Etxean gehiegi hitz egin ez badute ere, gero zerbaiten jabe egin dela dio, hau da, memoria hori eskuratu edo eraiki duela berak. Hirsch (2008) ikerlariak The Generation of Postmemory esanda laburtu zuen ideia hori: Postmemoriaren bidez trauma kultural edo kolektibo baten lekuko izan zen belaunaldiaren ondorengo belaunaldiak ordura arte izandako esperientziekin duen erlazioa deskribatzen da. Esperientzia horiek “gogoratzen” dituzte, hazi zirenen istorio, irudi eta portaeren bidez. (Hirsch 2008 :106). Memoria eraikitzeko fase horretan, sinbolo batzuk ere beren garrantzia izango dute, Iturriagak ikurriña aipatzen du, esaterako, laugarren bertsoan. Hala ere, behin eta berriro heltzen diote transmisioaren gaiari, adibidez honela dio Elortzak: baina bihar biziko direnei / egin behar zaie plana / etorkizuna ahaztu gabe / oroituta iragana.

Amaitzeko, leku-izenek ere badute garrantzia aztergai ditugun bertsootan. Gaian bertan izendatutako Durango aipatzen dute, eta gogora dezagun herri hori ere bonbardatua izan zela. Ibarluzearen (2025, prentsan) ondorioei jarraituz, “beste Gernikak” aipatzeko eskatzen zaie lerro artean bertsolariei, biak baitira Durangarrak. Dena den, ondorio orokorretara heltzean, Gernika aipatzen du berriro Iturriagak: saia gaitezen soilik iragan / bihurtu dadin Gernika. Kasu honetan, hainbat bonbardaketa aipatu beharrean, herri bakarra aipatzen dute alegorikoki, “Gernika, biztanleria zibilaren aurkako erasoaren alegoria gisa” (Cueto, 2017: 19) ulertu behar dugu, baina baita oroimen-gune (lieux de mémoire) gisa ere (Pierre 1989). Aipatutako informazio guztia kontuan hartuta, Ibarluzeak (2025, prentsan) gogorarazten digu gai berberari heltzen diola Iturriagak aste batzuen buruan Mallabian kantatutako bakarkako beste bertso batzuetan: Gernikan, baina baita Durango eta Eibarren gertatutako bonbardaketak aipatzen ditu (Iturriaga, 2012).

BDB bertsolaritzaren datu-basea: https://bdb.bertsozale.eus/web/bertsoa/view/15pbpo

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK
BDB. Bertsolaritzaren datu-basea. https://bdb.bertsozale.eus/ [azken kontsulta: 2024/12/10]
Cueto, E. (2017). Guernica en la escena, la página y la pantalla: evento, memoria y patrimonio. Prensas de la Universidad de Zaragoza.
Elortza, I. & Iturriaga, U. (2012). “Niri zeozer kontatzen zidan”, BDB. Bertsolaritzaren datu-basea. https://bdb.bertsozale.eus/web/bertsoa/view/15pbpo [azken kontsulta: 2024/12/10]
Hirsch, Marianne (2008). «The Generation of Postmemory», Poetics Today 29:1.
Iturriaga, U. (2012). “Denbora arin pasetan dala”, BDB. Bertsolaritzaren datu-basea. https://bdb.bertsozale.eus/web/bertsoa/view/12d19k [azken kontsulta: 2024/12/10]
Ibarluzea, M. (2025, prentsan). Los ecos de Gernika en el bertsolarismo improvisado: 1989-2019.
Pierre, Nora (1989). «Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire», Representations, 26, 7-12
Retolaza, I. (2009). Gernikako bonbardaketa euskal literaturan: errepresentazio eta begirada poetikoak. Euskera, 54(2-2), 1079-1108. https://doi.org/10.59866/eia.v2i54.234

Unai Iturriaga bertsolariaren Gernikaren beste aipamen batzuk:
– 2012-04-27 Azpeitia Jaialdia [Bertsoa]: Niri zeozer kontatzen zidan
– 2012-05-13 Mallabia Jaialdia [Bertsoa]: Denbora arin pasetan dala
– 2005-09-13 Bermeo Jaialdia [Bertsoa]: Ehun urte dira hor zabizela

Nola aipatu: Gurrutxaga, Oihane (2024). “Igor Elortza eta Unai Iturriagaren «Niri zeozer kontatzen zidan»i buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Bikoteen arteko gatazkak eta Euskal Herriko gatazka historiko-politikoak lirateke Martutene eleberriaren adatz. Bi plano nagusitan dago zatituta, eta bakoitzean, asperdurak, erruak eta aspalditik datozen arazoek erasandako bikote heldu bat da protagonista: kapitulu bakoitietan, Martin idazlea eta Julia itzultzailea; bikoitietan, berriz, Iñaki Abaitua eta Pilar medikuak. Lynn soziologo estatubatuar gaztearen etorrerak irauliko du bi bikoteen bizimodua. Arreta berezia ematen zaie Iñaki Abaitua eta Julia pertsonaiei, bikote harremanen baitan elkarri eta ingurukoei eragindako kalteak erakusteko ez ezik, baita erruduntasun indibidual nahiz kolektiboaz, gerraz, gatazkaz edota abertzaletasunaz hausnartzeko ere. Martutene-k Montauk (Frisch, 1975) nobela omentzen du; etengabeak dira testuarteko erreferentziak. Tonu grisen edo ñabarduren literaturatzat har liteke eleberri mardul hau, XX. mendeko memoria komunikatibo, kolektibo eta kulturalak hurrengo belaunaldiari beren konplexutasun osoan transmititzeko borondatea antzematen delako Juliarengan eta Iñaki Abaituarengan. Hortik euren semeei azalpenak ematean sortzen zaizkien zalantzak; beren buruari egiten dizkioten galderak eta aitorpenak. Eta batez ere, kezka: ondorengoei zer eta nola helarazi behar zaien haztatzen dute nobela osoan zehar. Gogoeta hori Juliak egiten du sakonkien, itzultzailea izaki, hizkuntzen artean ez ezik, belaunaldien artean ere egiten baititu itzulpen edo bitartekari lanak. Are gehiago, «Euskal Herriaren historia bat idaztea dauka pentsatuta Gombrichen Munduaren Historia laburra-ren tankeran, gauetan Zigorri kontatu izan dizkionak baliatuz» (715). Amaren aldeko aitonari buruzko ikuspegi sinplista desegiten saiatzen da Abaitua, Loiolari azaltzean Francoren alde borrokatu izanak ez duela esan nahi aitona faxista zenik. Juliaren eta bere seme Zigorren kasuan, berriz, abertzalea da familia guztia, eta memoriaren transmisioa korapilatzen duena abertzaletasunaren eta ETAren indarkeriaren arteko lotura da. Zigorren aita hilaren herentziaren inguruko arazoa nabarmentzen da, aitaren etakide izena zen Zigor, eta semearentzako hil ondoko gutun bat utzi zion Juliari. Saizarbitoriak, beraz, alde bietako mitoak jartzen ditu zalantzan, eskema manikeoetatik haratago. Zigorren amonak kontatzen dituen Gernikako bonbardaketari buruzko lekukotzek garrantzia itzela hartzen dute Martutene-n. Azken buruan, heroirik gabeko gudaren ideia azpimarratzen da eta gogoeta metaliterarioen bidez, idazketa bera bihurtzen da Euskal Herriko errealitate historiko-politikoa hurrengo belaunaldiari transmititzeko biderik egokiena. Esan gabe doa, momentu historiko berezian argitaratu zela Martutene, ETAk jarduera armaturi uko egin eta handik gutxira.

Nobelako pertsonaiek azaltzen duten antzera, «leku asko daude [sarraskien eta gatazka politikoen] eszenategiak izan direlako markatuak, zeinetan metrailaren oihartzuna sentitzen den oraindik eta ikus litezkeela dirudien odolaren orban ezabaezinak» (242). Baina Gernika da, oroimen gune eta gogoratzeko tresna guztien artean nagusiena bihurtu den neurrian, diegesiaren baitan ere iragan hurbila berreraikitzean pertsonaiek sarrien darabilten ikur eta sintesi baliabidea (129-130, 185, 399, 586…). Gerrak jotako leku-izenaren aipamen soilak 36ko gerra denborara eta gerraostera baikaramatza, harik eta diktadurapeko garaira eta ETAren sortze testuingururaino ailegatu arte. Hain zuzen, Juliaren amaren lekukotzen bidez heltzen zaizkigun Gernikako bonbardaketaren irudikapen historikoek errepresio frankistaren eta indarkeriaren jarraipenaren arteko lotura zuzena gardentzen dute (129). «Hirurogeita hamargarren hamarkada amaiera arte naturala zen ETArekin egotea. […] ETAko militante torturatua, ihesean tirokatua, hormetan Gora Euskadi margotzen hasi eta ondoren lehergailuak ipintzen hasi zena anaia zen, auzokidea […] gainerakoak beren gain ezin hartu zuten eginkizuna, ez eragozgarri etikoengatik, adore faltagatik baizik, onartzen zuen[a], bizia arriskuan jarriz herri oso bati beldurrak lapurtutako duintasuna eman ziona» (392).   Ostera, ETAren jarduera armatuak izandako bilakaera makurra dela eta, Gudari zaharraren gerra galdua ipuinean nola, Saizarbitoriak pitzadura bat markatzen du benetakotzat dituen gudari zaharren eta izen bera hartu izan duten etakideen artean. «Donostia […] hain da txikia, aukera asko daude biktima baten amak erailearenarekin topo egiteko» (358). Bereizketa zorrotz hori markatu arteko prozesua, ordea, ez da batere erraza, zalantza, eztabaida, gogoeta eta atzera-aurrez betea baizik, hainbatetan erantzun bakarrera ezin muga litekeena: «Zein da zure jarrera bortizkeriaz, borroka politikorako tresna bezala? [A.] […] pertsonalki borroka bat saihestea nahiago [duzu], baina bortizkeriaren erabilera onartzen duzu [teorikoki, bederen] borroka politikoan. […] [B.] Bortizkeriaren erabilera kondenatzen duzu errotik […]» (380). Nolanahi ere, zeharo konplexua izanagatik, indarkeriaz hitz egiteko ezinbesteko premia aldarrikatzen (eta betetzen) du Martutenen Saizarbitoriak (383). Gainera, gaiari modu kaleidoskopikoan heltzen diola uler daiteke, bai formaz (memorien arteko talka eta aurki guztiek izan ohi duten ifrentzua irudikatzeko/agerrarazteko bide ematen duten askotariko estrategia narratiboen bidez: ikuspuntu eta ahotsen polifonia, denbora narratiboaren manipulazioa eta ironiaren erabilera, besteak beste) zein edukiz (eskala ezberdinetako gatazkak tartekatuz edota testuinguru historiko eta soziopolitikoak eguneroko bizitzan duen inpaktua islatuz). Finean, ETAtik aparteko bide berriak bilatzeko aldarria nabarmentzen dela uler liteke, horren erakusle argia izanik azken aldera irakur daitekeen «Noiz bukatuko ote da hau dena» (694) esaldia.

Nola aipatu: Iruretagoiena, Leire (2023). “Ramon Saizarbitoriaren Martuteneri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basea.

Luis Iriondo Gernikako bonbardaketaren lekukoa zen, 14 urte zituela. Bere bizitzan zehar oso aktiboa izan da bakearen aldeko mugimenduetan. Gernikatik ‘Elkarrekin Bakean Martxa Dezagun’ mugimendua ere banderapean jarri zuen Iriondok, munduko beste hiri bonbardatu batzuetatik bizirik atera zirenekin elkarlanean, hala nola Japoniako Hiroshima, eta Nagasakiko lekukoekin.

Bere nobelan, Patxik, protagonista gazteak, bere lehenengo galtza luzeak estreinatuko dituen egunarekin amesten du, dantzaldiko igandeetan bere lagunekin batera neskak zelatatzen dituen bitartean. Patxi eta bere koadrilaren ibilaldi eta abenturen bidez, gerrak erabat zapuztutako herri eta bizimodu bat ezagutuko dugu. Luis Iriondok, Gernikako bonbardaketatik bizirik atera zenak, bere bizipen eta oroitzapenei heltzen die, bonbardaketatik haratago doan nobela bat umore eta ironia handiz idazteko.

Bere eguneroko borroka txikiez historia larriaz baino kezkatuago dagoen mutil baten begiradaren bidez, egileak egun eta garai batzuetara garamatza, non giza bizitzak eta eraikinak ez ezik, bizimodu oso bat ere galdu zen.

Nola aipatu: Perez Aldasoro, Pio (2026). “Luis Iriondo Aurtenetxearen El chico de Guernica [Gernikako mutikoa]ri buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Gernika sutan Maskarada taldeak ekoitzitako herri-antzerkia da: lehenengo formatua 2010ean kaleratu zuten, eta bigarrena eta (haien) azkena 2011n. Fitxa honek 2011ko antzerkia aztergai izango duen arren, lehenik, Maskaradaren ibilbidea eta haiek landutako gaiak aztertuko dira, Gernikarekin duten lotura erakutsiz.

Maskarada taldea 1980ko hamarkadan jaio zen Bilbon. Bilboko Cómicos de la Lengua-Kilikilari kolektiboa desegin zen 1980an, eta hortik bi antzerki-talde independente sortu ziren: Karraka eta Maskarada. Maskarada taldea izan zen antzerkia euskara hutsean egitearen aldeko apustua egin zuen lehen antzerki taldea (Goenaga & Barea, 2021). Maskarada taldearen lehen lanak haurrentzat izan ziren, baita kale-antzerkiak ere, baina pixkanaka helduentzako antzerkirantz gerturatzen hasi ziren. Bilboko Campos Eliseos Antzokian estreinatu zuten 1984ko otsailaren 4ean Pistolaren begi zuri-beltzak, taldearen lehen euskarazko antzezlan profesionala. Goenaga eta Barearen arabera (2021), ordura arte oraindik esploratu gabeko bide berri bat urratzeko gai izan zen Maskarada, eta eredu izan zen beste hainbat talde amateurrentzat. Taldea Carlos Panera zuzendariak eta Patxo Telleria, Marta Carlos, Aizpea Goenaga, Imanol Agirre, Mikel Martinez, Peio Gutierrez eta Aitor Mazo aktoreek osatu zuten. 1980. eta 90. hamarkadetan hainbat emanaldi egin zituzten, eta jardun oparoa izan zuten urte haietan, baina 90. hamarkada amaieran, pixkanaka, taldearen ikuskizunak bakanagoak izan ziren eta proiektu berriak jarri zituzten martxan, euskal antzerki profesionala bestelako bideak hartzen hasi baitzen.

Beste gai askoren artean, Maskaradak memoria izan zuen haren antzerkitako ardatzetako gai gisa: Gernika 16:30 H.S.O. taularatu zuten 1987an (ikus Gernika(k) datu-baseko Beñat Sarasolaren Gernika 16:30 H.S.O. fitxa). Antzezlanak Gernikako bonbardaketa izan zuen oinarri, eta ez zen gaia landu zuten antzezlan bakarra izan: azkenengo aldiz 2011.urtean landu zuten Gernikako bonbardaketaren gaia, Gernikan bertan, Gernika sutan izeneko herri-antzerkian, alegia. Gidoia Edorta Jimenez eta Mikel Martinezek ondu zuten, eta Carlos Panera izan zen zuzendaria. Antzezlana herrian zehar (plazan, frontoian, kaleetan…) taularatu zen, eta 150 bat herritarrek hartu zuten parte (Argia, 2011). Hiru denbora-plano desberdindu zituzten: lehenik, bonbardaketaren aurreko giroa irudikatu zen; jarraitzeko, neska txiki baten begietatik kontatu zen egunerokotasuna; eta azkenik, gaur egun bitarteko aldi luzea antzeztu zen (Goenaga & Barena, 2021). Ikus-entzunezkoen bitartez osatu zen antzezlana, eta dantza, musika, antzerkia, poesia, bertsoak… uztartu zituen ikuskizunak. Picassoren Guernica koadroa irudikatzen da antzezlanean zehar, eta koadroko elementu ikonografikoak artxiboetatik lortutako irudi eta bideoekin uztartzen dira. Goenaga eta Barenak diote “Maskarada honetan ere poesia eta epika eskutik helduta doaz(ela)” (2021: 80). Antzezlanean Paul Elouard, Cesar Vallejo, Miguel Hernandez, Leon Felipe, Sarrionandia eta Erkiagaren testuak aipatzen dira, besteak beste, eta testuak herritarrek kantatuak dira, izan ere, apenas dago elkarrizketarik aktoreen artean.

Carlos Panera zuzendariak azpimarratu zuenez, garrantzitsua iruditu zitzaion gernikarrei hitza ematea “beti kanpokoek hitz egiten dugu(lako) bonbardaketaz, urteurrenez, omenaldiez…” (Berro, 2011). Panerak memoria praktika herrikoiak bultzatu nahi izan ditu antzezlan honen bitartez, gizarte mailako erakunde txikien laguntzarekin. Taylorren arabera (2024: 866) hori “behetik” eraikitako memoria praktika da (memory practice ‘from below’), eta behetik eraikitako praktika horiek espazio publikoak berreskuratzeko helburuak dituzte, hain zuzen ere, Gernika sutan antzezlanaren bitartez lortu dena.

2011n Maskarada taldeak ekoitzitako Gernika sutanek hurrengo urteetan Gernikan ohitura bilakatuko zen herri antzerkiari hasiera eman zion: 2012tik aurrera, bi urtetik behin, Gernika garretan izeneko antzezlan erraldoia eskaintzen dute gernikarrek kaleetan zehar,  Gernikako bonbardaketa gogoratu eta memoria ariketa egiteko, gertakari historikoa bizirik manten dadin (Gernika(k) datu-basean Gernika garretan antzezlanari buruzko fitxa kontsulta daiteke).

ERREFERENTZIA BIBLIOGRAFIKOAK

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Maskarada taldearen Gernika sutani buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Joan Mari Irigoienek idatzitako Ur arreak, ur garbiak (2011) eleberriak Urgaineko herritarren istorioa kontatzen digu, herri hau urtegi batez estalia gelditu baino lehen, eta gertaera huraren ondorengoak. Horrela, mende hasierako eleberri memorialistetan ohikoa den bezala, bi plano narratibo bereizten dira: orainaldikoa eta lehenaldikoa. Orainaldiko planoan Urgain herriko agureen lagun talde bat biltzen da Olloriko “Las Dos Hermanas” jatetxean: Leon, Satur, Honorio, Jorge, Blas, Justino, Sancho eta Zabulón. Bazkaltzen duten bitartean, euren iraganari buruzko elkarrizketak izango dituzte. Iraganeko planoan, bestalde, lagun talde horren haurtzaro eta gaztaroa azaltzen da, eta nola haiek eta euren inguruko pertsonaiek bizi izan zuten gerra zibila zein frankismoa. Aldi berean, narratzaile txandakatzea egiten da ere. Batetik, narratzaile heterodiegetikoa dugu, bazkaldarren elkarrizketa aurkeztuko duena eta bi plano narratiboen arteko saltoak egingo dituena, orainaldia eta iragana lotuz. Bestetik, narratzaile barnediegetikoa dago, Leon pertsonaiaren ahotsa. Hark, bigarren pertsona erabilita, bere lagunik onenari, Saturri, euren haurtzaro zein gaztaroko pasarteak kontatzen dizkio. Aipatzekoa da Satur txikitatik desgaitasun mental bat duela, eta horrek eragiten du munduarekiko ikuspuntu inuzentea izatea. Hainbatetan gerra eta errepresioko pasarteak bere begietatik kontatzen dira, irakurleon eta pertsonaiaren artean kontrastea eraginez, guk benetan gertatzen ari denaz kontzienteago garelako. Horrez gain, beste hainbat ataletan kontrastea egiten da haurrek egiten dituzten “gerra” jokoak eta errealitateko gerraren artean, hasieran haurrek ez baitira guztiz kontziente gerraren benetako hondamenaz, hura bizitzen hasten diren arte.

Eleberri hasieran, Urgain herriko pertsonaiak aurkezten dira: Leon eta Satur protagonistak, haien familiak, don Mariano farmazialaria, don Erasmo maisua, Onofre errementaria eta Anastasia bere alaba, Don Rufino alkatea eta Jaime bere semea… Horrekin batera, garaiko testuinguru sozio-politikoa azaltzen da, 36ko gerraren aurrekariak ulertarazteko. Ondoren, gerra zibila hasten denean pertsonaia bakoitzaren patua kontatzen da. Erreketeek herria hartzen duten egunean, sei gizon fusilatzen dituzte, horien artean nazionalisten burua, anarkisten burua eta don Erasmo maisua. Protagonistak eta euren lagunak klasean daude erreketak Erasmoren bila joaten direnean, eta haien ikuspuntutik kontatzen da gertatutakoa. Gerra ondoren, eskasia zein gose garaia dator, eta herria don Jaime, Onofre eta Efre zapatariaren errepresioaren eskuetan geratzen da. Horrez gain, don Erasmo irakaslea eta don Salustio apeza ordezkatzen dituzte, don Pelayo eta don Urbano frankistengatik. Hauek, diktaduraren balio nazional-katolikoak sustatu eta errepresio morala ezarriko dute.

Eleberri honen ezaugarri nabarmen bat ideologien aniztasuna da. Pertsonaia ugari daude, hainbat ideologia desberdinetakoak. Iraganeko planoan, adibidez, don Mariano errepublikazalea eta baita kristaua da, herrian anarkistak, euskal nazionalistak zein komunistak daude, don Rufino alkatea eskuindarra da… Orainaldiko planoan, bestalde, ikus dezakegu bazkaldarrak ezkertiarrak direla orokorrean, baina haien arteko desberdintasunak daude ere: Leon anarkista, ekologista eta antimilitarista da, Honorio troskista, Jorge erreformista… Hala ere, pertsonaien ideologiek ez dute zertan baldintzatu behar euren jokaera. Adibidez, Leonen aita eskuindarra da, baina jarrera etikoa du bere auzokideekin, nahiz eta hauek errepublikazaleak izan. Aldi berean, falangisten artean ñabardurak eta pertsonaia konplexuagoak daude. Horren adibide Onofreren pertsonaia da, bere alabarekin oso bortitza dena, bere aita amarekin bortitza izan zen bezala. 

Bestalde, nobela honetan gerra garaian zein frankismoan emakumeek jasandako indarkeriak islatzen dira ere, Anastasia pertsonaiaren bitartez, besteak beste. Alde batetik, gerra bukatu eta gutxira, Jaimek bortxatu egiten du, bere aita Onofreren onespenarekin. Bestetik, kartzelara eramaten dute, don Urbano apezari aurre egiteagatik. Horrela, emakumeen kartzelako bizitza aurkezten da, baita mojek ezarritako kontrola ere. Kartzelaldian Anastasia Atilano anarkistaz haurdun dagoela konturatzen da, eta haurra jaiotzean bere alabaz urrun bizi behar du. Gainera, inude gisa erabiltzen dute komandante baten biloba elikatzeko.

Gernikako bonbardaketa aipatzen duen pasartea Leonek narratzen duen horietako bat da. Haurren lagun taldea Gaztelugoiko mendian daude aireplano militar bat ikusten dutenean. Umeek zirraraz begiratzen dute hegazkina eta hura agurtzen hasten dira, eta pilotuak agurrari erantzun egiten die ere. Hurrengo egunetan, Leonek pilotua izateko desiraz hitz egiten du bere familiarekin, egun batean, haren osabak horrela esaten dion arte: “Zertarako, alemanek bezala Gernika bonbardatzeko?” (187). Horrela, Leonek Gernikan gertatutako sarraskiaren berri izaten du, eta pilotua izateko gogoak galdu egiten ditu. Gerra zibilean beste zenbait bonbardaketa egon ziren, hala nola, Durangokoa. Baina osabak Gernikakoa aipatzen dio ilobari, memoria kolektiboan eta maila sinbolikoan eragin handienekoa izan zelako.

Gainera, aipagarria da “osabak isilka eta ahapeka kontatu” (187) ziola hura protagonistari, agerian utziz frankismoaren errepresio eta zigorrak, izan ere, Gernika gorriek erre zutela zabaldu zuten frankistek, eta bertsio horren aurka egitea traizio eta difamaziotzat hartzen zuten. Hain zuzen ere, Condor Legioko hegazkinek sarraski izugarria egin zutela azpimarratzen da, bertsio ez-ofiziala babestuz.

Nola aipatu: Diez-Correa, Leire (2025). “Joan Mari Irigoienen Ur arreak, ur garbiaki buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Kontxi Arrien Gernikako bonbardaketaz sarri gogoratzen da, eta horretaz hitz egiten du Ahotsak-en Bonbardaketa kanpandorrean eta Neba eta osaba bonbardaketan hil zituzten izendatutako bideoetan.

Kontxi Arrienek kanpai hotsen soinuari esker izan zuen bonbardaketaren berri, hain zuzen, tabaka jolasten ari zela kalean. Zorionez, ondoan zuen Andra Mariko kanpandorrean babesteko aukera izan zuen haren amaren lagun batekin. Kanpandorrean babestu zen bonbardaketa amaitu zen arte, eta atera zenean, etxera abiatu zen, baina bertan ez zuen inor aurkitu. Azkenean, berandu, gurasoekin elkartzea lortu zuela kontatzen du, baina bonbardaketaren biharamunean haien etxeak ere su hartu zuen eta amaren jaiotetxera alde egin behar izan zuten. Kontxik bi senitarteko galdu zituen, neba eta osaba, etxearekin batera. Sein neba-arrebetatik bat, bonbardaketak kalean harrapatu eta beldurtuta estolda batean sartu zen babesteko. Estoldan zegoela, ordea, metrailetarekin tirokatu eta bertan hil zen. Gorpua ez zuten aurkitu bonbardaketa pasa eta 20. eguneraino, izan ere, uholdeak egon ziren eta horrek eragin zuen nebaren gorpua errekara arrastatu izana. Kontxiren familia errekara bertaratu zen gorpua identifikatzeko, eta neba zela baieztatu ahal izan zuten. Osaba, bestalde, desagertutzat eman zen eta ez dute inoiz jakin non edo nola hil zen.

Biktimen artean hildakoak ez bakarrik, desagertuak ere egon zirela eta egoten jarraitzen dutela gogorarazten du Kontxiren familiaren kasuak, eta oraindik erantzunik jaso ez duten familiak gogoeta gai bilakatzen dira.

Bideoak hurrengo esteketan ikus daitezke: https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-071-018/ https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-071-019/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Kontxi Arrien eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Julio Onaindia ozta-ozta salbatu zen Gernikako bonbardaketaz, eta horren berri ematen du Ahotsak-en Kanpai hotsekin batera babeslekua, Bonbardaketa uneko sentipenak eta Durangora bidean, abiazioaren erasoa izeneko bideoetan.

Julio Onaindia, Gernika bonbardatu zuten egunean, 1937ko apirilaren 26an, Gernika kanpoaldean zebilen ogia banatzen. Lanarekin amaitzean, Durangora abiatu zen senitartekoen etxera laguntzera joan behar zirelako. Bidean taberna batean gelditu zen aitarekin batera, eta tabernan zeudela, hegazkinak iristen hasi eta bonbardaketak harrapatu zituzten. Taberna kanpoaldean zegoen gizonari bala bat jausi zitzaion buruan, hegazkinak baxu-baxu mugitzen zirelako jendea metrailatzeko. Tabernak lurpeko bide bat zuen eta hortik alde egin zuten zubipera iritsi ziren arte.

Etxera iritsi zirenean, arreba hartu eta etxe ondoko babesleku batean babestu ziren. Babeslekua estu-estua zela kontatzen du, eta inor ateratzen uzten ez zutela dio, dena erretzen ari zelako. Jendearen larritasun eta ezinegona gogoratzen ditu, izan ere, jendea etengabe errosarioak errezatzen ibili zela kontatzen du. Juliok Gernikan bere laugarren erasoa pairatu zuen, hau da, ez zen bere lehenengo bonbardaketa eta zorte izugarria izan zuela aitortzen du. Julioren etxea ez zuten erre, eta bertan herriko jende asko babestu zen, haiek etxea galdu zutelako.

Pasarte honetan, babeslekuan bizitakoak kontatzen ditu. Zehatz mehatz gogoratzen du babeslekua non zegoen, eta gaur egungo Gernikan kokatzen du inongo arazorik gabe. Babeslekura Julio eta bere 7 urteko arreba soilik joan ziren babestera, eta anaia nagusia etxean geratu zen berak eraikitako babesleku propioan. Haien etxean ere senideak eta beste auzoko batzuk babestu ziren, eta, zorionez, etxea zutik mantendu zen. Julioren babeslekuak ere ez zuen kalterik jasan, baina alboko bi eraikinak erre ziren. 

Julio Onandiaren testigantzak Gernika nola bonbardatu zuten eta herritarrek izan zituzten sentimendu eta beldurrak erakusten ditu.

Bideoak esteka hauetan ikus daitezke: https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-091-010/ https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-091-007/ https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-091-011/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Julio Onaindia eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Maria Antonia Ikazuriagak Gernikako bonbardaketa bizi zuen, eta batez ere bere senitartekoek egin behar izan zutena kontatzen du Ahotsak-en Bonbardaketa ostean batetik bestera, Etxea milizianoek hartu eta umezainaren etxera eta Hoteleko gauza asko ostu zizkieten izenburuko bideoetan.

Maria Antonia Ikazuriagak Gernika bonbardatu zuten egunean, bonbak erortzen hasi aurretik, Lumo aldera ihes egin zuen. Ahizpa eta neskamearekin batera egin zuen alde, babeslekuetara joan beharrean, eta zubipean ezkutatuta egon ziren bonbardaketak iraun zuen bitartean. Senitartekoen etxea erre ez, baina milizianoek hartu zutenez, neskamearen baserrira joan behar izan zuten. Izan ere, etxea negozioa zuten, hotela zehazki, eta dena milizianoek hartu zutenez, negozioa ere galdu zuten. Maria Antoniaren ama, hotelean zegoela, zerbitzariekin eta nebarekin batera ezkutatzera joan behar izan zen bonbardaketa hasi zenean, baina dena galdu ostean, gurasoen jaiotetxera itzuli behar izan ziren.

Aipagarria da Maria Antoniak kontatzen duela haien etxean eta senitarteen artean oso arraroa dela bonbardaketaz hitz egitea, gaia aipaezina zelako. Halere, hainbat pasartez gogoratzen da, zehazki, hoteleko gauza asko lapurtu zizkietela, bonbardaketa ondorengo egunetako bizimodua, etab. Dudarik ez dago Maria Antoniaren testigantzak herritarren desesperazioa eta trauma irudikatzen dituela. Gainera, memoriaren transmisioaren garrantzia erakusten dute pasarteek, gerrari buruz belaunaldiz belaunaldi kontatutakoa oso mugatua delako askotan, Maria Antoniaren familiaren kasuan bezalaxe.

Bideoak hemen ikus daitezke: https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-073-013/ https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-073-008/ https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-073-012/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Maria Antonia Ikazuriaga eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Asensio Artetxek 36ko gerran bizi eta ikusi zituen bonbardaketaz hitz egiten du Ahotsak-en Hegazkinak hirunaka Gernikarantz izeneko bideoan.

Asensio Artetxek, 7 urterekin, hegazkinak hirunaka pasatzen ikusi zituen bere gainetik, Gernika aldera eta Debatik bonbardaketa handia entzuten zela dio. Deba ere bonbardatu zutela kontatzen du, baina ez zutela suntsipen handirik egin, baina, hala ere, gorriek herritik alde egin zuten. Gogoan izan behar dugu euskal lurraldetan gertatu ziren bonbardaketak asko izan zirela, ez Gernikan bakarrik, eta Gernikakoa denek gogoratzen badute ere, beste gertuko herrietan ere erori zirela bonbak, hala nola, Deban.

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/deba/pasarteak/deb-038-003/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Asensio Artetxe eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Presen Alberdik Gernikako bonbardaketak bere bizitzan izan zituen ondorioez hitz egiten du Ahotsak-en Gernikan bizimodu berria hasi behar izeneko bideoan.

Presen Alberdik Gernikatik Frantziara ihes egin behar izan zuen senitartekoekin batera, izan ere, bonbardaketaren unean, beraiek bizi ziren zonaldean ez zegoen babeslekurik. Gerra amaitzean, Frantziatik Gernikara itzuli zirenean, Guardia Zibilak haien terrenoa hartua zuen eta etxe berri bat eraiki behar izan zuten, zerotik.

Presenen testigantzak erbestea nahiz itzuleraren sufrimendua agerian uzten ditu, dena utzi eta sorterrira itzultzean haiena zen ezer ez baitzuten aurkitu.

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-067-014/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Presen Alberdi eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Juanito Arantzamendi gudariak Gernikako bonbardaketa bizi zuen eta horri buruz mintzatzen da Ahotsak-en Gernikako bonbardaketan eta Gernikako bonbardaketa izeneko bideoetan.

Juanito Arantzamendi Arana Goiri batailoira bideratu zuten eta Lekeitiotik Bilbo aldera zihoazela, Gernikako bonbardaketak bertan harrapatu zuen, ez baitzekiten babeslekurik zegoela ere. Trenean heldu zen Gernikara, eta iritsi berri zela hasi ziren bonbak jaurtitzen. Gernikako sarreran ezkutatu zen, larre artean. Juanitoren testigantzak erakusten du 1937ko apirilaren 26an, astelehenez, Gernikan jende asko zegoela, eta ez zirela bertakoak bakarrik izan bonbardaketaren biktima, alde batetik bestera joateko bidegurutze baitzen Gernika, are gehiago azoka egunean.

Gernika bonbardatzen amaitu zutenean, herria sutan zegoela, komandoa laguntzera hurbildu zen eta ez zieten sartzen sartzen utzi. Barruan zegoen batailoiak zuen Gernikako mandoa eta erabaki zuten hobe zela inor gehiago ez barrura sartzea. Herritarrak arrapaladan ihesi zebiltzan alde batetik bestera, aztoratuta, eta Juanitok Bilboko kuartelera joateko agindua jaso zuen. Gernika bonbardatu zuten gaua bereziki gogorra izan zela kontatzen du, oinez sekulako ibilaldia egin behar izan zuten-eta, dena jendez gainezka zegoelako.

Juanitok ez zuen Gernikako bonbardaketa herritar gisa bizitu, baizik eta gudari gisa, eta aintzat hartzekoa da ikuspegi horretatik bonbardaketaren eguna nola bizi zuten ezagutzea, gutxi baitira oraindik bizirik dauden soldaduak halako pasarteen berri emateko.

Bideoak esteka hauetan ikus daitezke: https://ahotsak.eus/ondarroa/pasarteak/ond-027-018/ https://ahotsak.eus/ondarroa/pasarteak/ond-056-010/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Juanito Arantzamendi eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Julian Alegria Gernikan zen bonbardaketaren egunean eta hori kontatzen du Ahotsak-en Gernikako bonbardaketa nola bizi izan zuen izeneko bideoan.

Julian Alegria osabarekin batera soroan zegoen Gernika 1937ko apirilaren 26an bonbardatu zutenean. Sorotik hegazkinak hurbiltzen ikusi zituzten joan-etorrian, eta gauez, Gernika gorri-gorri ikusten zuten hegazkinek jaurtitako bonba pizgarrien eraginez. Erasoaren tamaina imajina dezakegu halako testigantzei esker, baita ondorengo hondamendi eta kaosa ere.

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/bermeo/pasarteak/brm-079-007/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Julian Alegria eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Rosarito Gabiolak etxea galdu zuen Gernikako bonbardaketan, eta horri buruz hitz egiten du Ahotsak-en Etxean kanpoko jendea izeneko bideoan.

Rosarito Gabiolak Gernikako bonbardaketan etxea galdu zuen, ez baitzen ezer ere ez geratu haien eraikinetik. Etxea suntsitu baino lehenago, haien etxean zenbait gudarik ostatu hartu zuten eta Rosaritok anekdota gogoangarria du haiei buruz: gudari nagusiaren lepoko katea eta bankuko libreta amonak gorde zizkion, frontean ezer gertatuz gero, gudariaren gurasoei bueltan eramateko, eta hala egin zuen Rosaritoren familiak Gernikako bonbardaketa eta gero. Donostiara abiatu ziren gudariaren ondasunak gurasoei entregatzeko, eta bi familiek harremana izaten jarraitu zuten.

Gerra garaian miliziano eta herritarren arteko harremanak nolakoak ziren ulertzeko balio du Rosaritoren pasarteak, askotariko esperientziak egon baitziren, orokorrean. Funtsean, gerra eta gerraosteko giroa eta bizipenak nolakoak ziren osatzen laguntzen du Rosaritoren testigantzak.

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-075-033/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Rosarito Gabiola eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Jesus Mari Agirre-Amalloak haren familia du hizpide Ahotsak-entzat Etxea sutan eta hosteko makina leihotik behera, Bonbardaketan amak abortua izan zuen, Amama erreta hil zen bonbardaketan izendatutako bideoetan.

Jesus Mari Agirre-Amalloaren amona Gernikako bonbardaketan erreta hil zen, Gernika bonbardatu zuten egunean, amona etxetik atera ezinik bertan erre zelako. Jesus Marik bere amona frankismoaren biktima gisa aitortzeko eskatzen du, izan ere, amonaren gorpua ez zuten aurkitu ere egin. Jesus Mari senitartekoekin batera zegoen Gernika bonbardatu zutenean, eta etxe ondoan zuten babeslekuan ezkutatuta zeudela, bere amak abortua izan zuela kontatzen du. Gainera, bonbardaketa amaitzean, familiaren etxea suaren eraginez erori egin zen, eta Gernikatik alde egitea beste erremediorik ez zuten izan.

Etxea sutan zegoela, Jesus Mariren aitak barrutik azkeneko gauzak salbatzen saiatu zen. Ama jostuna zen eta behar-beharrezkoa zuen Singer josteko makina lana egiteko, beraz, aitak leihotik behera bota zuen hura ez kiskaltzeko. Bonbardaketaren eraginez, herritarrek bizitza, lagunak, auzokideak… galdu zituzten, baina baita lanbidea ere, ondasun material asko kiskalduta gelditu baitzen.

Jesus Mari Agirre-Amalloaren senitartekoek denetarik bizi zuten Gernikako bonbardaketan, eta lekukotza garrantzitsua ematen du orduko egoera nolakoa zen irudikatu ahala izateko.

Bideoak hurrengo estekan kontsulta daitezke: https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-096-008/ https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-095-010/ https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-095-004/ https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-096-009/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Jesus Mari Agirre-Amalloa eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Kruzita Etxabek Gernikako bonbardaketa oroitzen du eta horri buruz hitz egiten du Ahotsak-en Elai Alaikoekin, mugaz bestaldera joan zen izeneko bideoan.

Kruzita Etxabek “Cuatrobancos”en bizi zuen bonbardaketa lagun batekin batera, familia non zegoen jakin gabe. Bertatik bonbardaketa eta hegazkinak tiroka ikusi zituzten, eta  haien aurrean zortzi mutiko hil zituzten, baina Kruzita zauritu gabe irten zen bertatik. Bonbardaketaren ostean erbestera egindako bidaia kontatzen du, Segundo Olaetak gidatutako bidaia, hain zuzen ere. Segundo Olaetak Elai Alai taldea osatu zuen, eta Kruzitaren familiako hiru kide abiatu ziren taldearekin Frantziara: Santanderrera lehenengo, eta bertatik, itsasontzian, Bordelera. Bordeletik Iparraldera mugitu ziren eta bertan euskaldun asko elkartu ziren, baina Kruzitak kontatzen du nola Elai Alai talde gernikarrak bere bidea egin zuen Pariserantz emanaldiak zirela eta.

Kruzita Etxaberena Gernikako bonbardaketaren biktima izan ziren beste hainbat haurren kasua izan zen: bonbardaketaren ondorioak direla-eta, Gernikatik alde egin eta Segundo Olaetak erbestera ihes egiteko aukera eman zien hainbat haurrei.

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-077-009/

Gernika(k) datu-basean Elai Alai dantza taldea aipatzen duten beste hainbat fitxa kontsulta daitezke: Xexili Mintegiaren testigantzak alde batetik, eta Nemesio Sobrevilaren Elai Alai dokuemntala, bestetik.

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Kruzita Etxebe eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Angel Nabeak Gernika bonbardatu ostean herria nola zegoen kontatzen du Ahotsak-en Burgotik Gernika errearen ikusmira izeneko bideoan.

Angel Nabeak Gernika bonbardatu eta biharamunean, 1937ko apirilaren 27an, Burgo menditik ikusi zuena deskribatzen du. 7 urte besterik ez zituela igo zen mendixkara herria nola geratu zen ikustera eta kea, txingarra eta hautsa ikusten zirela azaltzen du. Haizeak sua berpizten zuen, eta, ondorioz, herriak erretzen jarraitzen zuen, bonbardaketa amaitua bazen ere. Angelek, gainera, aipatzen du bere haurtzaroko lagun taldeko gehien-gehienak hil zirela hondamendian.

Angel Nabearen testigantzak bonbardaketak eragindako hondamendiaren larritasuna irudikatzen laguntzen du, Gernika nola gelditu zen erakusten duten irudien urritasuna dela-eta, garrantzitsua da testigantzak entzun eta kontuan hartzea.

Bideoa esteka honetan ikus daiteke: https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-059-007/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Angel Nabea eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.

Ahotsak proiektuak Gernikako bonbardaketaren inguruko ikus entzunezko ekoizpenaren azterketa osatzeko aukera ematen du, izan ere, dokumentatutako ahozko testigantzak biltzen ditu.

Jabi Kortabiartek Gernikako bonbardaketa gertutik bizi zuen eta horri buruz hitz egiten du Ahotsak-en Bonbardaketa eguna eta Bonbardaketan aita Gernikan zen izeneko bideoetan.

Jabi Kortabiarte Ajangizen egon zen Gernika bonbardatu zuten egunean. Hegazkinak gogoratzen ditu, eta baita bonbardaketaz ohartarazi zuten sirena hotsak, kanpaiak eta fabrikako sirenak ere. Metraileten erasoak nola saihesten ibili ziren gogoratzen du, eta egun hartan entzundako zaratak berregiten ditu. Zaratak memorian geratzeko dugun gaitasun handia erakusten du Jabierren testigantzak, bonbardaketak eta erasoak sortutako soinuak erreproduzitzeko gai baita hainbat hamarkadaren ondoren.

Jabiren familiari dagokionez, Jabiren aita Gernikan zegoen eta etxe bateko babesleku batean babestu zen. Ama etxean zegoen eta bonbardaketa hasi baino lehenago alde egin zuten Ajangizera. Bertatik, Gernika sutan ikusi zuten eta hilabete inguru egon ziren Gernikatik kanpo. Ez ziren herrian egon garbiketa eta berreraikitze lanak egiteko, izan ere, inguruko herritarrak hurbildu ziren gehiago.

Bideoak esteka hauetan ikus daitezke: https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-070-014/ https://ahotsak.eus/gernika-lumo/pasarteak/ger-070-012/

Nola aipatu: Alquezar, Irati (2025). “Ahotsak proiektuaren Jabi Kortabiarte eta Gernikako bonbardaketari buruzko fitxa”. MHLIren Gernika(k) datu-basean.